Ἡ Ζωὴ τοῦ Γέροντος

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

The talk “The Life of the Elder” was given at the Holy Monastery of Philotheou.

Philotheou. I remembered the first Great Lent I kept with my Elder and the brotherhood.

In our brotherhood, and then over the forty-four years that followed, I came to see just how ascetical that Lent was — that first one — a Lent I had never known before, of course, because up till then I was living in the world, and I had never kept a fast of that kind, not even once.

Thank you.

The Elder, of course, had been hardened by ascesis and regarded it as child’s play. He said to me, “And you, poor fellow, will you be able to fast? You can hardly stand on your own two feet.”

“Never mind, we hope we'll manage it.” “With this one,” he says, “on Saturday and Sunday there'll be a cooked meal.” “May it be blessed.” And the first fast, my first Great Lent, was on a little gruel: twenty-five grams of flour mixed with water and boiled up a few times.

And that was all until Saturday, when we prepared food, and so it continued. At night, we performed double and triple prayer rules; by day, there was handiwork and the carrying of heavy loads—cells fit for men awaiting death.

It was unbearable, especially for me. The elder was like a battering ram — not one moment to catch your breath between rebukes, and that's quite apart from the colds and everything else. It was a season when I was both a raw beginner and a novice — or rather, no novice at all, unproven and unfit, with no strength left in me, wasted down to skin and bones, and still I kept serving. And that is how we set out on the monastic road.

As we followed the monastic path and underwent this change of life, besides all the toil and hardship we also had to contend with the logismoi, the intrusive thoughts—another struggle altogether.

At night, of course, there was a great spiritual labor: a ten-hour vigil, the prayer rope, prostrations, spiritual reading, theoria—divine contemplation—and confession. By day, there was handiwork and other work. On Saturdays and Sundays we also celebrated the Divine Liturgy and received Holy Communion. There was absolute silence, especially for us younger monks: no conversation at all, no idle talk whatsoever.

And all of this became the foundation stone.

Watchfulness — nepsis — and the pure, honest disclosure of our thoughts. And so it was a Lent that was sanctified, beautiful on the spiritual side, and fruitful — through the prayers of the Elder, of course, and by grace.

When Holy Week came, beginning on Great Thursday, we would read certain texts in the Church.

We celebrated a beautiful Pascha. I remember that the Elder too—blessed soul—would cook for us, though of course I helped him. He wanted to imitate the traditional magiritsa soup made in the world, so we removed all the entrails from the fish, cleaned them, and made our own magiritsa. Then we celebrated a beautiful Resurrection service outside the little chapel.

The Elder could not hold back his tears because of his spiritual joy. It was all so beautiful. After our meal, we would rest. I would wake before the Elder and go outside, among the rocks, gazing over the sea in the beauty of the Resurrection and listening to the bells of the monasteries.

In that choir of bells you could hear the great bell of the Russian monastery as well, together with the smaller ones, and they wove together a beautiful song, a beautiful melody that pointed up toward heaven; and it really was an inward Pascha, a Pascha lived within.

There was purity and cleanliness, inwardly and outwardly, in body and soul. Our Elder taught us theoria, divine contemplation, and guided us rightly so that we would not go astray. He helped us, and thus our life flowed on spiritually and to our edification.

As I have told you before, he had implanted within us the remembrance of our departure from this world to the next. There was not a day, not a moment, not a waking from sleep when I was free from this contemplation, this remembrance, this concern and struggle: How will my soul depart, and how will I meet God?

And what defense would I offer? What would Christ’s judgment be, and what would His verdict be? All of this was a constant concern that held me fast and kept me always watchful.

So that I would keep watch over my wretched soul, a soul deserving of condemnation. Apart from the rest of soul that grace and the Elder's prayer would sometimes give, everything else was utterly exhausting labour.

But it wasn't only the beginning of my monastic dedication that was a life like this; my life in the world had been hardship too. The poverty we lived in, the time of the war, of the Occupation, of hunger and misery — all of that is what I met with in those years of my childhood. And then the doubt began with the monastic life, and so I, poor wretch, never came to know, to the right or to the left, what was going on in the world.

I did, of course, have my mother to support me, and later my spiritual father. Thus, my life was very sheltered, filled with constant toil, hardship, and concern, particularly after everything I had endured during the occupation, the war, and the famine.

Hunger, the responsibility I bore for my family from childhood, and the constant concern over how we would survive—all this, with the help of the good God, gave me the strength to care and to strive. My whole concern was always for the others: how we would live, how we would find clothes to wear. And when my monastic life began, once again, once again it was filled with toil and hardship, and...

Then came the whirlwind of obedience, illnesses, hardships, and so many other things. This continued down to the present day—from those early years until my blessed Elder reposed.

It was one continuous struggle, a struggle of many different kinds.

After the elder’s repose, the care of the brothers began. God and the elder’s prayer sustained us... Children need everything: protection, shelter, and so many other necessities.

There were temptations, afflictions, tears, pain, struggles, and sighs—a life filled continually with many different cares, together with my own personal struggle. Even to this day I still reflect and ponder: until God is pleased to call me away, I foresee nothing but the continuation of this path, perhaps with still greater trials and further lessons.

Harder lessons, because I saw the lessons of experience gradually intensify through many bitter trials, tears, struggles, and sighs. And I saw that it was prayer which, by the grace of God and through the prayers of my elder, helped me overcome them.

Even when I reached an impasse, I would ask, “What is going to happen?” Many times the circumstances were harsh, with darkness on every side and the situation appearing hopeless. Yet I always had a ray of light and an assurance through prayer that this too would pass.

And it did pass. I saw that, in the end, Christ always triumphs. Yet we are human: we buckle under the strain, and moments of uncertainty come. “Will I overcome this? And when? And how?” These human weaknesses come to humble our way of thinking.

Humility is the most beautiful virtue, an exquisite adornment, but it is not acquired easily. It is an exceedingly difficult virtue to attain.

You have to eat Hell by the spoonful to gain even one tiny gram of growth in humility.

Glory be to the good God, who arranged everything so beautifully and sheltered us. I hope He will shelter us to the end. Of course, I do not know what that end will be—not only for me personally, but in general.

These difficult days are bringing upheavals and changes to the way things are, and we do not know what they will bring. But we are monks, and we have a deeper knowledge of the truth—and the truth is the Gospel. When we open the Holy Gospel, we hear our Christ speaking to us of His own truth, a truth that unfolds and sheds its light upon everything, upon every matter.

Thank you.

I remember when the elder was already ill when Great Lent overtook him. He was a man of discernment, but because his bodily condition was extremely grave—he was at death’s door, as we say—he was compelled, perhaps for the first time in his monastic life, to break the fast.

And he made an effort to take nourishment so that he could remain on his feet,

because he felt that in this way he would be able to struggle more effectively.

Lidera.

He always kept us spiritually alert and watchful.

We did not know what negligence meant, nor what it meant to fall asleep during a vigil.

Such things were foreign to our brotherhood.

He had made us into steel, because he himself was pure steel. Of them all, I was the very least, for I was the weakest both in soul and in body. My fellow brothers were far better than I was. And I thank God, through the prayers of my saintly mother, who helped me to follow the elder.

For, as I have told you before, just before I set out for the Holy Mountain, a certain monk invited me to become a monk under him, and that would have been a tragic mistake. My mother and my spiritual father intervened in time and told me, “No, we will not send you there. You will not go there. We will send you to our elder.”

I obeyed, and I was saved. Who has ever obeyed his spiritual father and been lost? Even if the instruction, the command, or the counsel appears mistaken, God will turn it to good.

Once, during that period, poor wretches that we were, Elder Arsenios and I were planting small onions there.

I had never planted them before, but I knew how it was done. At first I planted them upright, with the roots pointing down and the shoot pointing up.

Elder Arsenios says to me, “Wrong! Plant the onions like this.” “How, Elder?” “The sprout down,” he says, “and the roots up.” “May it be blessed.”

I planted them upside down, and yet, when they grew, they turned out exceedingly well. Again this evening I was thinking and saying to myself how much the elder’s command to guard myself saved me. He told me, “When you go outside our hesychasterion, you are not to speak. No matter who approaches you, the most you may say is, ‘I do not have a blessing.’”

Later, when I had grown older and the elder had reposed, I saw what harm I would have suffered if I had spoken, because everyone used to approach me. In those days there were few young monks and more elders, and whenever they saw a young monk, they were interested in who his elder was, whether he had his blessing, where he had become a monk, what his name was, where he came from—the usual questions monks ask.

If I had stopped to talk, without the elder’s command to guard myself, and had answered all their questions, they would certainly have poisoned me spiritually. How? They would have told me that my elder was deluded, that he was not following the right path, that there was this or that wrong with him; and afterward I would have been turning all these logismoi over within myself. But because he had told me, “You are not to speak when you leave the hesychasterion,” I was covered, guarded, and kept safe. By the time I was ready to give an answer, I had already been firmly guided and could no longer be harmed.

For by then I knew both how to answer and how to discern. Another thing I came to understand is that, in a very real sense, I was saved through silence.

The elder used to tell us that if silence were placed on one side of a scale and all the virtues on the other, the side of silence would weigh more. Why? Because when a person keeps silent, he does not judge others, engage in idle talk, lie, slander, chatter about this and that, or listen to all the harmful things others say.

Silence joined to the Jesus Prayer brings penthos, mourning for sin. Penthos brings fervent theoria, the divine vision of God. Penthos brings tears; tears bring purification; and purification causes a person to be counted worthy to see God—to perceive Him within the heart and to behold things that no one who continually opens his mouth and talks could ever imagine.

With this silence among the brothers, apart from words that were absolutely necessary, and with such penthos, mourning for sin, there was not a day or an hour when the eyes did not become two flowing springs.

This whole way of life, through the relief and purification of the nous, the spiritual intellect, naturally brought holy remembrances; and as a result, all these things increased. The elder used to tell us: “The monastic life does not simply mean leaving the world, coming here to the Holy Mountain—to a monastery or hesychasterion—and becoming monks.”

That part we do easily enough. But what really matters, what is the very heart of the ascetic life, is to find an elder who will teach you the grace of God. How the grace of God is won, how it is found, how you dig for it, how the precious pearl is uncovered.

A man cannot be called a monk without prayer, without the Jesus Prayer, and without nepsis—watchfulness. Without these, there is nothing. We may be monks outwardly and bear the name, but in essence we are not monks; inwardly we are not monks. We have not been born anew, and we have not come to know the particular grace of the monastic life.

When we speak of the vigil, we are speaking at the same time of the Jesus Prayer, of noetic prayer, the prayer of the mind and heart; we are speaking of silence, not idle talk. Let us not judge, and let us not find fault with one another. Let us have brotherly love, let us have love, let us have a peaceable manner. Let us rejoice, and let us not quarrel. Let us disclose our thoughts, our logismoi, sincerely and with nothing held back, and let us have spiritual obedience to the Elder.

All these are means and tools by which, through toil, we dig and find the grace of God. I have told you that we endured great hardship: carrying heavy loads throughout the day, and having an elder who did not spare you for a single moment from correction.

You had to force yourself, keep vigil, contend with logismoi—invasive thoughts—and struggle against the passions as they assailed you. And yes, the demons waged war against you both in your sleep and while you were awake. Your whole stay there was utterly without comfort.

It was not like things are for us now, with warmth, stoves, and central heating—and I am the first to enjoy these things now.

But back then it was completely hard. And yet, on the contrary, all that labor and toil laid a foundation. And on the basis of that foundation, through the prayers of the Elder, I am still on my feet. Of course I have anemia, I have sunk spiritually, everything in me has fallen — but the Elder's prayer still keeps me on my feet.

Books—yes, all these experiences became a teaching; they became a book of experience. That book now lies open for you to read and, as far as possible, for each of you to put into practice according to the measure of his ability to struggle. Let us not use cenobitic life as an excuse, because within cenobitic monasteries there have been, there are, and there will always be spiritual strugglers.

It is impossible for a disciple who practices obedience, keeps his mouth closed, and governs his thoughts not to taste the grace of God.

But because we do not put these things into practice, we do not find that grace. Instead, we make excuses, saying, “That life was eremitic, while this is cenobitic.” Yes, but we are bringing the experience and teaching from there into this life here.

If we truly desire it and strive with force, it is possible. There, we were constantly going outside the hesychasterion. Why? To carry whatever we needed, hauling it on our backs with great toil and hardship—and then keeping vigil at night.

It was a hard life, a very hard life. Whether you had slept or not—because of exhaustion, heat, cold, or the hardness of the bed—still, you had to keep vigil.

How could I possibly manage? I cannot cope with all this. This is no way to live.

Here, because things are easier, we are given the opportunity to have time. We carry out our one obedience, and afterward there is time for spiritual work. But if we sit around in idle talk, wandering here and there and wasting our time, will we bear any fruit?

Will we hatch the eggs and bring forth many chicks that way? When the brooding hen keeps getting up and sitting down, getting up and sitting down, the eggs will become addled. She must remain sitting on them and keep them warm; only when absolutely necessary should she rise to take food and whatever else she needs.

Then she must sit on them again. Only in this way will she be able to hatch the eggs and bring forth chicks. We have been hearing these counsels and all these teachings for years.

But because we have not put these counsels and exhortations into practice, they have not produced the expected result: grace, even the first spark of grace. I have one small obedience, while everything else is provided for me: my food, the Church, the refectory, my clothing, my bread, and all the necessities, which someone else brings with the conveniences available today. Yet we do not make use of this freedom from care for spiritual progress.

Instead, we turn to idle talk and gossip: what happened in the monastery, what happened to this or that brother, how someone behaved, what news there is from outside, and what this or that person did. Where is prayer? Do we have nepsis, watchfulness? Do we have theoria, divine contemplation? Then we complain, saying, “There is nothing remarkable about the monastic life.” There is, if you are a monk who strives and compels himself spiritually. If we had not received the proper instruction, we might have some excuse: no one spoke to us; we had no example.

We might say, “The man teaching us these things has not lived them. He merely read about them and now repeats them to us, while his own life is utterly removed from praxis, the active ascetic life,” and so forth. But we lived these things, and God permitted us to live in this way so that we might come here and be able to help others.

When I was with my elder, there was profound silence. At one point he told me, “The more you keep silent now, the more you will speak in the future, in the midst of the Church.” I had no idea what he meant. “What is the elder telling me now?” I thought he must be saying something important, but I understood nothing at all.

How could it ever have entered my thick skull? I was completely dull in such matters and could neither grasp nor understand it. I understand it now—or rather, I understood it later, as my elder’s prophecy gradually came to pass.

And when I was undergoing great temptations, he would tell me, “My child, considering your age and immaturity, the temptations you face are those of mature men. The fact that you have such temptations means that either this experience and all this toil will prove useful in the future, or an abundant grace of God will visit you.”

And there I was again: because I was going through those temptations, I was lost in a fog of thoughts and passions. I was worn down and disheartened. In any case, I couldn't take in his prophetic words, those wise words of his, few and measured, but pure gold. And I tell you, even with a simple obedience, a light task assigned to us, we do have time, but sadly we waste it.

There, we spent the whole day carrying loads and laboring, and then the vigil at night was the only time we had for our spiritual concerns. Here, by contrast, we have only a small obedience to fulfill, and then we can go and rest as well. We even have free hours during the day.

No one stands over us and pressures us while we carry out our obedience. We have freedom; there is no supervisor saying, “You must work this much and accomplish this much. Why did you not finish this task?” Even in the desert, however, there were elders who assigned handiwork and required their disciples to complete a set amount of work.

You will not make it, you had no bread to eat.

We came to know life outside a cenobitic monastery as well. We lived the life of the desert and of the skete, and later we came to a cell, with all its work, handiwork, and other responsibilities. We saw the toil and hardship involved. We also saw that even when a man lives alone, he still needs everything.

If you live in a cell or a skete, you must concern yourself with your food: you must go and obtain everything and then cook it. You must also care for your chapel, your handiwork and finances, your correspondence and expenses, strangers and visitors, and every errand that takes you outside the cell. All this brings conversations and meetings with people.

All these things bring cares. Because of the demands of one’s handiwork and daily life, the service is hurried through, a Divine Liturgy is celebrated only from time to time, and that becomes the whole of one’s spiritual life. In our cenobitic monastery, however, we joined the hesychastic life to the cenobitic life: we arranged humane conditions, offered instruction in nepsis, or watchfulness, maintained the Church’s worship, and preserved the monastic life in community.

We made a blend, a synthesis, so that something beautiful might emerge—something expressing both forms of life, the ascetic and the cenobitic. And with just one simple obedience, everything else is provided for you.

Everything is ready for you, so that, if you strive with spiritual resolve, you can bear fruit: you can sit down, read, and study. Your assigned task is itself obedience and the cutting off of your own will. Then you go to your cell, read, and keep your canon, your rule of prayer. “Go to sleep,” the monastic order tells you after Compline. You have every opportunity to read, keep your rule of prayer, and even go to sleep early, if you can.

Rise at the proper time, keep your little vigil, and practice everything you are taught. Then go down to the Church for the hymnody, the daily Divine Liturgy, frequent Holy Communion, and frequent Holy Confession.

All these are opportunities, yet we do not make use of them. We deprive ourselves of grace and blame our loss on something else. The loss does not come because we lack opportunity, but because we are negligent: we do not compel ourselves spiritually, and we lack spiritual obedience. What we are taught consists of our elder’s exhortations and commandments, but it is also the handing down, from one generation to the next, of the experience and tradition of the monastic life.

But he who has ears to hear, let him hear. And whoever has the fear of God, spiritual resolve, and a sincere striving for salvation will receive great benefit in his soul. You may still have some doubt and hesitation about these things within yourselves. But we who have lived both ways of life can speak with certainty and truth.

Others have left the monastery and gone out into the world. They may begin with the intention of living life in a skete, a higher life, but we see them sinking even lower. For the monastery provides everything needed and makes allowances for human weakness.

So you understand, the arrangement was there. But the labour that would justify going out was never done, and once you go outside, all sorts of things come crashing down on you. You haven't run into these things; you don't know them. If I hadn't found my Elder, and if the situation outside the monastery had been what it is today, then today, with the experience and the understanding I have, I would not have chosen coenobitic life — life in community.

I am not telling you this merely because ours is a cenobitic monastery. I am not deceiving you, nor do I have two faces, one within and another without. Do you think I believe one thing but tell you another simply because I am here and want you to remain? No, please. I speak in truth. This is the reality; it is a sincere and sound understanding of things: the spiritual aids are beneficial within the cenobitic monastery.

At a time when elders have all but disappeared—those exceptional men who were remarkable spiritual figures in every age—we no longer have such people, the ones called starets in Russian.

Spiritual men of true spiritual stature have disappeared. And when we read the Fathers, we go out looking for such men, because that is how we hear these things described; but the reality is discouraging. This is not theory. Just look around, and you will see the truth. Then Satan comes, and because we do not find such men here—because we ourselves do not labor to find what we seek—we begin to think that our spiritual poverty is due to the work being done here: that it offers nothing, produces nothing, and bears no fruit.

No. It has every possibility. There is teaching and there is spiritual counsel. With such frequent confession, and with the spiritual father constantly on his feet, ready night and day to listen and to instruct, we are without excuse. Love is offered, forbearance is offered, and allowances are made to the utmost.

But the man who wants to struggle still has every freedom to say, "This economy, this concession the Church allows me — yes, it's there, but I'm not going to take it." Nothing stops him from struggling. And at the same time, when he breaks under the strain, he has something there to prop him up.

Others too have left monasteries—I mean cenobitic monasteries—even when they had all this help. Yet we have never seen anyone attain some exceptional spiritual achievement outside, supposedly finding in a skete or in the desert what he had gone there to seek.

We see no exceptional progress beyond what he had here; rather, we usually see decline. For if a person leaves the monastery, his obedience, his elder, and all the rest, what provisions will he take with him in order to make progress? Let him first make progress beside his elder, and he will make progress outside, for God's sake.

Let us not speak in a language foreign to reality. This is the stark truth. The season of Great Lent, which we are now passing through, is a season of spiritual benefit, purification, katanyxis—compunction—tears, and drawing near to God.

When we struggle, radiant Pascha comes; the beauty of the Resurrection comes; that reality which we shall experience eternally comes. Yet even this is nothing compared with the joy of Heaven, with the eternal Pascha. Those who have departed and come to know it through their passage into the next life are the ones who can speak of it in truth.

We know it through a faint foretaste and through what we have been taught: as a radiant Pascha, a Pascha of grace, the true passage into the other life. By the grace of God, through theoria—divine vision—and through grace becoming embodied within that vision, it becomes a real Pascha, a true passage from this life into the next.

It is a Resurrection, which we confess in the Church with the troparion, “Having beheld the Resurrection of Christ.” We have not seen Christ’s Resurrection. We say that we have seen it, but if we have not tasted it, we are not speaking the truth.

When we taste the resurrection of our own soul, then we truly confess that we have seen the Resurrection of our Christ and have been filled with its light. These few words will suffice for today. Since, as you know, my departure is approaching, I ask you in your love to remember me in your prayers. With the love and respect you have for me, pray first for my life and health and for the work there. I, in turn, will do the same for you, out of the duty of love and responsibility.

And may God count us worthy to meet together again and continue our spiritual struggle. Always remember the counsel, admonitions, and teaching you have received, and conform your lives to them, because hidden within this rich and varied teaching is the precious Pearl: the grace of the Holy Spirit. Whoever lives in genuine, true, and sincere obedience comes to possess the grace of God.

“He who has perfect obedience,” says Barsanuphius, “has no need to concern himself separately with the commandments of God.” Through perfect obedience, he fulfills all the commandments of Christ. Within obedience, the keeping of God’s commandments is brought to completion, and the will of God is fulfilled.

But every crooked and contrary thing happens because this law of obedience is not kept. We do not show sincere spiritual obedience to what we are taught and counseled. The leakage begins there, and as a result we become—if I may put it this way—full of spiritual imperfections, never having tasted the beauty that this kind of obedience provides.

We lived this obedience. You do not know and cannot imagine the rest it brings to the soul—and I am speaking even apart from any special gift of grace.

It is the soul’s deep rest: to sleep like an infant, an infant in God, without anxious concern for your salvation. I do not mean being without the concern for salvation that inspires spiritual struggle, but without the burden and anxiety that weighs upon an adult.

An infant has no cares. It sleeps the blessed sleep of infancy because its parents are caring for it. Perfect obedience bestows this blessed childlike simplicity—an infant’s sleep, rest, and repose. Even when one lies down for natural sleep, one falls asleep like a baby, without a single care, not even anxiety about how one will die.

You undergo the struggle of death in the struggle for the spiritual life. But the hour comes when God rewards the labor of obedience and grants such freedom from care that it seems nothing at all is happening.

From here straight to Heaven—from here straight to Heaven, and nothing else. You have no fear that you will be detained at any toll-house. Why? Because obedience shuts out the toll-houses; it silences them and closes their mouths so that they cannot speak.

But when we do not have obedience, the toll-houses open their mouths wide. They fall upon the soul like wild beasts, seeking to tear it to pieces.

It is not enough merely to listen; we must put what we hear into practice. Let us not be like the seed that falls on the surface of the ground, and the birds come and eat it. Nor like the seed that springs up a little from the earth, but because the ground is rocky and has no depth, when the sun rises, as the Gospel says, it withers and bears no fruit.

Don't let it just be there for now and then slip away a little while later. Hold it deep inside you, so that it bears fruit a hundredfold.

May these poor words remain with you; may they be like the five loaves in the wilderness. May God multiply the seed a hundredfold within you and make it bear abundant fruit. Take care to turn these words into deeds, because whatever each of you does will be for his own soul.

A man labors not for someone else, but for himself, because tomorrow each of us will die alone. Alone he will come to that difficult hour, that exceedingly difficult hour of separation, when his conscience will come forward.

The priest may tell him one thing, then another, and still another. If he has not settled these matters within his conscience, put them in order, and prepared beforehand, he will be terribly shaken. The less prepared he is, the greater will be his misery and anguish at the soul’s departure.

Therefore, from this very moment, we must put into practice all these good gifts of God concerning our obedience, so that we may be ready when that harsh hour comes. It is unavoidable and absolutely certain for every living person: each one must depart from this life.

And we too will depart from this life and come to that final hour. We must prepare for how we will pass through that hour, just as we prepare for a journey. A person prepares carefully so that, when the time comes, nothing has been forgotten and everything is in order. Then, when he sets out, he can be at peace, knowing that he has taken everything he needs.

But when a thousand and one things have been left undone, with no preparation made, and suddenly the ship is there and you are called to depart, what can a person attend to first? What can he prepare? How can he put all that disorder into order?

So be ready for the other things as well. Let us, then, keep preparing ourselves all the time.

I am the first to commit the greatest errors, because I hold a position of responsibility, and I err greatly—very greatly. That is why I speak this way and grieve, praying that I may have God’s illumination, so that my errors may be as few and as small as possible.

As the Fathers say, none of us will be found without faults and sins; all of us will have them. But let them be as few and as small as possible.

To be found completely clean would require an extraordinary and awe-inspiring gift, such as Abba Joseph possessed. He was such a man. But today we have so many defects. We are swollen with them; we are covered with sores and cancers, and everything festers and gives off a foul odor.

The pus is oozing out for all to see. Other people can smell it on us, and we can smell it on them — the foul stench, and so on. That is the condition I am in right now. So let us reduce our sicknesses as much as we can, so that we may be found with less to answer for, and our conscience may be somewhat, somewhat at ease.

Then a person may have at least some ray of hope for salvation. For we do not know how we shall die, what may befall us, or what illness it may be. Will it be a car accident, a heart attack, or something else that removes us and takes us from this life—or rather, transfers our soul from here to the life beyond?

We don't know, we have no idea. And it's that uncertainty that eats away at us. Let's not forget it, my children. It's no lie, it's the truth: we are mortal, and we are going to leave this life. And there's a judgment waiting for us, there's hell waiting for us, there's this terrifying eternity. How are we going to face it? How, how, how? Death is coming at any moment to step in and place us inside eternity, right at the door of eternity. And there are two doors: one leads to Paradise, and the other to hell. So now it's like the national lottery, it's like the football pools.

Either you draw the winning number and become a millionaire, or you lose even the money you paid for the ticket. That is the end of the matter. Such is the full reality of the truth before us. Let us strive to do everything we can to be saved.

And I return once again to the fervent plea I make to you: pray for me, that God may protect me, because I am leaving, and I do not know whether I will return. So please pray that God may protect me, because dangers always lie ahead.

And Satan, with his envy and all the malice in him, grinds his teeth and rages: «I'll get him out of the way.» And yet I do him no harm at all. I even do the things he wants. But still he is looking for a way to get me out of the way.

As I told you when I last went away, we came within a minute of a terrible car accident. What was that? That was it. When someone must travel abroad, or go somewhere to obtain something, anything can happen along the way: he may become dizzy, fall, strike his head, and that is the end of him.

Such is man. This is what I, in my unworthiness, wished to say to you tonight, my fathers, and I ask for your holy prayers.

May God shelter me and bring me safely back, so that we may continue the struggle together until God takes us up to Heaven, through the prayers of my holy Elder and your own prayers, Father. His prayers are so powerful, and his presence is so strong. God counted us worthy to have such a man—a Saint in Heaven—who protects not only us, but many other people as well.

There is also great devotion to him abroad, and people witness miracles. They call upon him, and his little relics give forth fragrance wherever they are. What I mean is that we have been counted worthy to have such a contemporary intercessor in Heaven.

This is a great thing for us, a great honor, a great mercy from God, one might say. We did not deserve it—least of all I, who lived beside him. Glory to God that I knew him and that God counted me worthy to lay him in the grave. It is a great thing for a disciple to be counted worthy to bury his elder, to lay him in the grave, and to become his successor—not to abandon him, not to become a deserter and leave him.

This is a very great thing. The loss is great. A person doesn't grasp it, and then the tempter comes and churns the whole matter over in his mind and makes it all look very simple, like nothing at all, as if it were nothing. And yet, how serious it really is! Tomorrow, when the disciple dies, who will be his mediator, the one who intercedes for him? His mediator will be his elder; the elder will stand there in the place of a mediator for him. The disciple will have given him rest, he will have, in the end, honored him with his own life.

You know these things very well. That is what I wished to say, my fathers, and I ask for your love.

Please hand me the epitrachelion over there.

Thank you. And grant forgiveness to the sinner. You Yourself, O Master, remit, pardon, and forgive the sins, the transgressions, and the offenses, voluntary and involuntary, committed in word or deed, in knowledge or ignorance, through transgression or disobedience, by Your servants. O Lord Jesus Christ,

If, as human beings clothed in flesh and dwelling in the world, they have been led astray by the devil, whether in word or deed, knowingly or unknowingly; if they have transgressed the word of a priest, come under a priest’s curse, fallen under their own anathema, or bound themselves by an oath—do You Yourself, as the good and compassionate Master, be pleased that these Your servants be loosed by the word of absolution, forgiving them their own anathema and oath and setting them free from every bond.

In Your goodness, loose the bond that lies upon Your servants, and deliver them from all these things. For You alone are good and compassionate, and to You we send up glory, to the Father, and to the Son, and to the Holy Spirit. The grace of the All-Holy Spirit be with you. Amen, amen.

Keeping your monastic tonsure in mind, I ask you: just as you have obeyed my humility and unworthiness until now, continue to show the same obedience to our new abbot—with love, respect, and obedience. Obey him, respect him, and follow him, so that he may have your help in bearing the burden he has taken upon himself in obedience and by the grace of God.

May he bear it and lift it up; may he lift you up as well. When he has strength, he will support you, and you will support him. And if, being human, he should show some weakness, let him have your forgiveness. For, as we have read in Saint Symeon the New Theologian, when he presented his young disciple as his successor, he said: “Fathers, if you ever see that he too, being human, falters in his struggle, or that he grows somewhat weak in governing, show him compassion and help him, for he too is human.”

So I say the same to you: continue in this same obedience, because he is the rightful successor, and you are truly my children. We all make up one family, and I wished to leave a successor in my place. As you see, we are passing from this life. Should anything happen to me, the monastery must remain well ordered and continue on its course without suffering, so to speak, a great storm because there is no successor.

The succession therefore had to be established, especially because of the journeys I make, the long trips, the cars, and all the rest. This matter had to be put in order. I pray that, as he has begun his ministry, he may continue it with an increase of grace. When you remain here in unity and love, as a well-ordered household with a father and children, you will give me life; you will give me wings, words, strength, and illumination wherever I may be, so that I can help.

For what happened to us before was death to me, both in soul and body, while I was away. As you saw, I had to face all those events there, while you here were in an exceedingly difficult condition.

That was one of the reasons I decided to come back, because I could see that you were heading toward falling apart. So what was behind all of that? It was that there was no steadiness among us. Well then, let this painful experience become a lesson for us, so that from now on we bind ourselves together very strongly, one to another.

And when, as I said, you are strong here—loving and united—I will hear of it, and you will give me the life I need there, so that, by the grace of God and through your prayers,.

And through you, may I also give something to our Christians, who are like little birds with their mouths open, hungry for someone to place a little seed inside, to put at least some food into their stomachs, so that those poor souls may live too. For those people down there are terribly hungry and forsaken. So, you will help me if you help yourselves to remain united, with love and peace among you. Thank you.

Ομιλία «Η ζωή του Γέροντος» έγινε στην Ιερά Μονή Φιλοθέου.

Φιλοθέου. Θυμήθηκα την πρώτη Μεγάλη Σαρακοστή που έκανα με τον γέροντά μου και με τη συνοδεία.

Στη συνοδεία μας και στη συνέχεια, τα υπόλοιπα βέβαια σαράντα τέσσερα χρόνια, είδα πόσο ασκητική ήταν εκείνη η Σαρακοστή, η πρώτη, που δεν είχα γνωρίσει βέβαια, διότι τότε ήμουν στον κόσμο και αυτού του είδους νηστεία δεν είχα κάνει καμιά φορά.

Ευχαριστώ.

Ο Γέροντας, βέβαια, σκληραγωγημένος, την είχε σαν παιχνίδι. Μου λέει: «Εσύ, Κούτσκου, θα μπορέσεις να κάνεις νηστεία; Μα εσύ δεν μπορείς να πάρεις τα πόδια σου».

«Δεν πειράζει, ευχόμαστε να τα κάνουμε». «Αυτό», λέει, «Σαββατοκύριακο θα έχει φαγητό». «Να είναι ευλογημένο». Και η πρώτη νηστεία ήταν, πρώτη Τεσσαρακοστή, με λίγο χυλό, 25 γραμμάρια αλεύρι ανακατωμένο με νερό και μερικές βράσεις.

Και αυτό ήτανε μέχρι το Σάββατο, που κάναμε φαγητό, και ούτω καθεξής. Το βράδυ, διπλάσιοι και τριπλάσιοι κανόνες· την ημέρα, εργόχειρο και αχθοφορία, κελιά μελλοθανάτων.

Αβάσταχτο, ειδικά σε μένα, γέροντας καταπέλτης, ούτε στιγμή να πάρεις αναπνοή από επιπλήξεις, ξέχωρα βέβαια από κρυώματα και τέτοια. Ήταν μια περίοδος και σαν πρωτάρης και σαν δόκιμος, αδόκιμος μάλλον, ανήμπορος, σκελετωμένος, υπηρετούσα, και έτσι ξεκινήσαμε το μοναχικό δρόμο.

Τη μοναχική πορεία, την αλλαγή της ζωής, παρά τον κόπο και τον μόχθο, είχαμε και τους λογισμούς· άλλος κόπος.

Εκεί γινόταν πατερλό το βράδυ, βέβαια: 10 ώρες αγρυπνία, κομποσχοίνι, μετάνοιες, μελέτη, θεωρία, εξομολόγηση· την ημέρα, εργόχειρο, δουλειές. Και κάναμε Σαββατοκύριακα και Λειτουργία, κοινωνούσαμε· σιωπή άκρα, τελείως, ιδίως εμείς οι νεότεροι· καθόλου συζήτηση, καθόλου αργολογία.

Και όλα αυτά έγιναν θεμέλιος λίθος.

Νήψη, καθαρή εξαγόρευση λογισμών. Και έτσι, μία Σαρακοστή αγιασμένη, όμορφη από πνευματικής πλευράς και αποδοτική, βέβαια, δι’ ευχών του Γέροντος, χάριτι.

Τη Μεγάλη Εβδομάδα, τη Μεγάλη Πέμπτη, αρχίζαμε και κάτι διαβάζαμε στην Εκκλησία.

Κάναμε όμορφο Πάσχα. Θυμάμαι, έκανε και ο Γέροντας, ευλογημένη αυτή η ψυχή, μας μαγείρευε — βέβαια, τον βοηθούσα. Ήθελε να μιμηθεί την κατά κόσμον μαγειρίτσα, να βγαίνουν όλα τα εντόσθια των ψαριών, τα καθαρίζαμε και τα κάναμε μαγειρίτσα. Και μετά κάναμε όμορφη Ανάσταση, έξω από το εκκλησάκι.

Ο Γέροντας δεν μπορούσε να συγκρατήσει, από πνευματική χαρά, τα δάκρυα. Πολύ ομορφιά. Και μετά την τράπεζα που κάναμε, ησυχάζαμε. Μετά έβγαινα προς τα έξω, μέχρι να ξυπνήσει ο Γέροντας. Εγώ ξυπνούσα νωρίτερα, έβγαινα στα βράχια και αγνάντευα το πέλαγος με την ομορφιά της Αναστάσεως, άκουγα τις καμπάνες των μοναστηριών,

Στη χορωδία ακουγόταν και αυτή του Ρωσικού, η μεγάλη, και με τις μικρότερες, και συνέθεταν ένα ωραίο άσμα, μια ωραία μελωδία με αναφορά προς τον ουρανό, και πραγματικά ήταν ένα Πάσχα εσωτερικό.

της Αγνότητος, της Καθαρότητος, μέσα και έξω, σώμα και ψυχή. Ο Γέροντάς μας δίδασκε θεωρία, μας κατεύθυνε σωστά να μην ξεφύγουμε, μας βοηθούσε, και έτσι η ζωή κυλούσε πνευματικά και ωφέλιμα.

Όπως κι άλλοτε σας έχω μιλήσει, πως μας είχε εμφυτεύσει τη μνήμη της εξόδου από τον κόσμο τούτο προς τον άλλον, και δεν υπήρξε μέρα, δεν υπήρξε στιγμή, δεν υπήρξε ξύπνημα από τον ύπνο που να ήμουν εκτός αυτής της θεωρίας, της μνήμης, της μέριμνας, του αγώνος: το πώς θα εξέλθει η ψυχή μου και πώς θα απαντήσω τον Θεό;

Και ποια θα είναι η απολογία μου, ποια θα είναι η κρίσις του Χριστού, ποια η απόφαση; Και όλα αυτά ήταν μια συνεχής μέριμνα, η οποία με συνείχε και με κρατούσε πάντα σε εγρήγορση.

Ώστε να μεριμνώ για την ταλαίπωρη και αξιοκατάκριτη ψυχή μου. Πέρα από την ψυχική ανάπαυση που, ενίοτε, η χάρις και η ευχή του Γέροντα έδινε, όλα τα άλλα ήταν άκρως κοπιαστικά.

Μα δεν ήταν μόνο το ξεκίνημα της μοναχικής αφιερώσεως η ζωή αυτή, αλλά και η κατά κόσμον ζωή μου ήταν μια ταλαιπωρία. Ε, η κατάσταση η φτωχική, η περίοδος του πολέμου, της κατοχής, της πείνας και της δυστυχίας, τα βρήκα στα χρόνια εκείνα της παιδικής ηλικίας και η αμφιβολία άρχισε με τη μοναχική ζωή και έτσι δεν γνώρισα, ο ταλαίπωρος, ούτε δεξιά ούτε αριστερά τι γίνεται στον κόσμο.

Είχα βέβαια σαν επίκουρο τη μητέρα, μετά τον πνευματικό, και έτσι ήταν μια πολύ περιορισμένη ζωή, με συνεχείς κόπους, μόχθους και μέριμνα και ιδιαίτερα κατόπιν, βέβαια, και αυτή την περίοδο της κατοχής, του πολέμου και της πείνας

Η πείνα, η μέριμνα από μικρό παιδί προς την οικογένεια, το πώς να ζήσουμε, είχε βοηθήσει ο καλός Θεός να υπάρχει δυνατότητα μέριμνας και προσπάθειας, και μεριμνούσα όλο όλο για τους άλλους, το πώς θα ζήσουμε, το πώς θα φορεθούμε. Και όταν άρχισε η μοναχική ζωή, πάλι, πάλι κάτω από κόπο και μόχθο και...

και κυκεώνα υπακοής, ασθενειών, κόπων και τόσα άλλα. Και μέχρι σήμερα αυτό που γίνεται, μέχρι που κοιμήθηκε ο μακαριστός μου Γέροντας,

ήταν ένας συνεχής αγώνας, ποικίλος αγώνας.

Μετά την κοίμηση του Γέροντος άρχισε η μέριμνα των αδελφών. Ο Θεός και η ευχή του Γέροντος... Παιδιά, όλα θέλουν προστασία, στέγη, τόσα και τόσες άλλες ανάγκες,

πειρασμοί, θλίψεις, δάκρυα, πόνοι, αγώνες, αναστεναγμοί, και έτσι μια ζωή συνεχής με μέριμνες ποικίλες και με τον προσωπικό αγώνα. Και μέχρι σήμερα και ακόμη σκέφτομαι και μελετώ: μέχρι να ευεσώτουμε καλένση ο Θεός να φύγω, να δεν έχω τίποτα άλλο να προβλέψω ειμή μια συνέχεια αυτής της πορείας, με αύξηση ίσως, με περισσότερα μαθήματα.

Μαθήματα σκληρότερα, διότι είδα μία σταδιακή άνοδο των μαθημάτων της πείρας μέσω πολλών πικριών, δακρύων, αγώνων, στεναγμών, και είδα ότι η προσευχή είναι αυτή που με βοήθησε, χάριτι Θεού και δι' ευχών του Γέροντός μου, να τις ξεπεράσω.

Έστω και σε αδιέξοδο, τι μέλλει γενέσθαι; Πολλές φορές υποθέσεις σκληρές, από παντού σκοτάδι, από παντού απέλπιδα κατάσταση, αλλά εγώ πάντα είχα ακτίνα φωτός και πληροφορία από την προσευχή ότι θα περάσει κι αυτό.

Και περνούσε και είδα ότι πάντα ο Χριστός, σε τελική ανάλυση, νικάει. Αλλά να που είμαστε άνθρωποι και γονατίζουμε και έρχονται στιγμές απορίας: θα τον ξεπεράσω; Και πότε και πώς; Έρχονται τα ανθρώπινα προς ταπείνωση του φρονήματος.

Η ταπείνωση είναι η πιο πανέμορφη αρετή, είναι ένα στόλισμα εξαιρετικό, αλλά δεν αποκτάται τόσο εύκολα· πολύ σκληρή αρετή.

Πρέπει με την κουτάλα να φας την κόλαση για να πάρεις ένα μικρό γραμμάριο αυξήσεως ταπεινώσεως.

Ας έχει δόξα ο καλός Θεός, που τα οικονόμησε τόσο όμορφα τα πράγματα και μας σκέπασε, και ελπίζω πως θα μας σκεπάσει και μέχρι τέλους. Δεν ξέρω βέβαια ποιο θα είναι το τέλος, όχι μόνο το δικό μου αλλά και γενικότερα.

Οι μέρες σκληρές μάς φέρνουν ανακατατάξεις των πραγμάτων, δεν ξέρουμε τι θα επιφέρουν. Αλλά εμείς όμως, σαν μοναχοί που είμαστε και γνωρίζουμε περισσότερο την αλήθεια, και η αλήθεια είναι το Ευαγγέλιο, και όταν ανοίγουμε το Ιερό Ευαγγέλιο, ακούμε να μας μιλάει ο Χριστός μας για τη δική του αλήθεια, η οποία ξεδιπλώνεται και ρίχνει το φως της αλήθειας και σε όλα, σε όλα τα θέματα.

Ευχαριστώ.

Ενθυμούμαι τον Γέροντα όταν είχε αρρωστήσει και τον πήρε η Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Άνθρωπος της διακρίσεως, επειδή ήταν σε πολύ πολύ άσχημη σωματική κατάσταση, ήταν για πεθαμό, που λέμε, αναγκάστηκε ίσως για πρώτη φορά στη μοναχική του ζωή να καταλύσει.

Και προσπαθούσε να καταλύσει για να σταθεί στα πόδια του,

γιατί έτσι ένιωθε πως θα αγωνιστεί καλύτερα.

Λίδερα.

Μας κρατούσε πάντα σε νηφάλια κατάσταση.

Δεν γνωρίζαμε τι θα πει αμέλεια, τι θα πει ύπνος στην αγρυπνία.

Ήταν ξένα για τη συνοδεία μας.

Μας είχε καταστήσει ατσάλια, γιατί πρώτον ήταν αυτός ατσάλι καθαρό. Εξ αυτών, ο πιο τελευταίος ήμουνα εγώ, γιατί ήμουν ο πιο αδύναμος ψυχικά και σωματικά. Η αδελφία μου ήταν πολύ καλύτερη και ευχαριστώ τον Θεό, δι' ευχών της αγίας μου μητέρας, η οποία με βοήθησε να ακολουθήσω τον Γέροντα.

Γιατί, όπως σας έχω διηγηθεί και παλαιότερα, πριν ξεκινήσω για το Άγιον Όρος, κάποιος μοναχός μού είπε να πάω να μονάσω κοντά του και θα ήταν τραγικό λάθος. Με πρόφτασε η μητέρα και ο πνευματικός μου και μου λένε: «Όχι, δεν θα σε στείλουμε εκεί, δεν θα πας εκεί, θα σε στείλουμε στον Γέροντά μας».

Και έκανα υπακοή και εσώθηκα. Ποιος έκανε υπακοή στον πνευματικό του πατέρα και χάθηκε; Και στραβό να είναι το πράγμα, η εντολή, η προτροπή, ο Θεός θα το κάνει αγαθό.

Κάποτε, σε αυτή την περίοδο, φυτεύαμε κι εμείς οι ταλαίπωροι εκεί κρεμμυδάκια με τον Γέροντα Αρσένιο.

Εγώ ποτέ δεν είχα φυτέψει, αλλά ήξερα πώς φυτεύονται. Στην αρχή φύτευα όπως ήταν, στην ευθεία, με τις ρίζες κάτω και το φύτρο προς τα πάνω.

Μου λέει ο Γέροντας Αρσένιος: «Στραβά! Έτσι φύτεψε τα κρεμμύδια». «Πώς, Γέροντα;» «Κάτω το φύτρο», μου λέει, «και οι ρίζες απάνω». «Να ’ναι ευλογημένο».

Τα φύτευα ανάποδα και, όταν όμως έγιναν, έγιναν πάρα πολύ καλά. Εγώ σκεφτόμουν και πάλι απόψε και έλεγα πόσο με έσωσε η εντολή της φυλακής του Γέροντα, με το να μου πει: «Δεν θα μιλάς όταν βγαίνεις έξω από το ασκητήρι μας. Όποιος και να σε πλησιάσει, “δεν έχω ευλογία” το πολύ θα πεις».

Και όταν μεγάλωσα πια, κοιμήθηκε ο Γέροντας, είδα τη ζημία που θα πάθαινα εάν μιλούσα, διότι όλοι με πλησίαζαν. Τότε οι νέοι μοναχοί ήταν λίγοι και οι γέροντες περισσότεροι και κάθε μικρόν που βλέπανε ενδιαφερόντουσαν ποιον γέροντα έχει, ευχή, τέλος πάντων, πού έχει μονάσει, πώς λέγεται, από πού είναι, τα συνηθισμένα των μοναχών.

Αν καθόμουν και δεν είχα βέβαια την εντολή της φυλακής από τον Γιάννη και έδωνα αυτή και έδωνα απάντηση οπωσδήποτε 100% θα με αντιλητηρίαζαν. Σε τι? Στο να μου πούνε ότι ο Γέροντας είναι πλανημένος. Να μου πούνε ότι δεν βαδίζει καλά, ότι είναι έτσι και έτσι, και μετά θα είχα γυρίσει τους λογισμούς, ενώ με το να μου πει ότι «δεν θα μιλάς βγαίνοντας έξω από το ασκητήρι», εγώ σκεπάστηκα, φυλάχθηκα, ασφαλίστηκα και, όταν πια ήρθε καιρός να δώσω μια απάντηση, ήδη ήμουν κατευθυνμένος και δεν μπορούσα να βλαφτώ.

Διότι ήξερα και να απαντήσω και να διακρίνω. Ένα ακόμη που κατάλαβα είναι ότι σώθηκα ουσιαστικά από τη σιωπή.

Μας έλεγε ο Γέροντας ότι η σιωπή, εάν την βάλουμε από το ένα ζύγι και από το άλλο βάλουν όλες τις αρετές, το μέρος της σιωπής θα βαρύνει. Γιατί; Διότι όταν σιωπάει ο άνθρωπος, δεν κατακρίνει, δεν αργολογεί, δεν ψεύδεται, δεν συκοφαντεί, δεν μιλάει περί ανέμων και υδάτων, δεν ακούει όλα τα άσχημα από τους άλλους.

Η σιωπή με την ευχή φέρνουν το πένθος, το πένθος φέρνει ένθερμες θεωρίες Θεού, το πένθος φέρνει τα δάκρυα, τα δάκρυα φέρνουν την κάθαρση και η κάθαρση αξιώνει τον άνθρωπο να ιδεί τον Θεό, να τον ιδεί στην καρδιά του με αίσθηση, να δει πράγματα τα οποία δεν μπορεί ποτέ να τα φανταστεί κανείς ανοίγοντας το στόμα του και μιλάει.

Αυτή η σιωπή και ανάμεσα στους αδελφούς, πέρα από μία κουβέντα τελείως, εντελώς απαραίτητη, σε ένα τέτοιο πένθος δεν υπήρξε ημέρα, δεν υπήρξε ώρα, που τα μάτια να μη γίνουν δύο βρύσες.

Όλη αυτή η κατάσταση, οπωσδήποτε, με την ελάφρυνση και την κάθαρση του νου έφερνε τις άγιες μνήμες, με αποτέλεσμα την αύξηση όλων αυτών των πραγμάτων. Μας έλεγε ο Γέροντας: μοναχική ζωή δεν είναι να φύγουμε από τον κόσμο και να έρθουμε εδώ στο Άγιον Όρος, στο μοναστήρι, στο ασκητήρι και να γίνουμε μοναχοί.

Αυτό το κάνουμε εύκολα, αλλά εκείνο που έχει σημασία και είναι η ουσιαστική καρδιά στην άσκηση είναι να βρεις γέροντα να σε διδάξει τη χάρη του Θεού. Πώς κερδίζεται η χάρη του Θεού, πώς βρίσκεται, πώς σκάπτεται, πώς ανακαλύπτεται ο πολύτιμος Μαργαρίτης.

Μοναχός δεν λέγεται χωρίς προσευχή, χωρίς ευχή, χωρίς νήψη, χωρίς νήψη. Δεν υπάρχει κάτι. Επομένως, εξωτερικά είμεθα μοναχοί και λεγόμαστε, αλλά δεν είμεθα στην ουσία, δεν είμεθα εσωτερικά, δεν έχουμε αναγεννηθεί, δεν γνωρίσαμε την ιδιαίτερη χάρη της μοναχικής πολιτείας.

Όταν μιλάμε για αγρυπνία, θα μιλάμε για ευχή, για νοερά προσευχή, θα μιλάμε για σιωπή, όχι αργολογία. Μην κατακρίνουμε, μην κατηγοράμε, να έχουμε φιλαδελφία, να έχουμε αγάπη, να έχουμε ειρηνικό τρόπο, να χαιρόμαστε, να μην φιλονικούμε, να εξαγορευόμεθα ειλικρινά και καθαρά τους λογισμούς, να έχουμε πνευματική υπακοή στον Γέροντα.

Όλα αυτά είναι μέσα, εργαλεία για να σκάψουμε με τον κόπο, να βρούμε τη χάρη του Θεού. Σας είπαμε ότι είχαμε πολύ κόπο. Να έχεις την ημέρα αχθοφορία, να έχεις τον Γέροντα να μη σου χαρίζει στιγμή χωρίς επίπληξη.

Να έχεις βία, να έχεις αγρυπνία, να έχεις λογισμούς, να έχεις πάθη και να σε πολεμούνε. Ναι, εντάξει, τα δαιμόνια και καθ' ύπνον και ξυπνητά σου ανοίγουν πόλεμο. Η παραμονή να είναι τελείως απαράκλητη.

Όχι εμείς που έχουμε ζέστες και σόμπες ή καλοριφέρ, ο πρώτος είμαι εγώ που το έχω τώρα,

Αλλά τότε ήταν εντελώς σκληρά. Αντίθετα, όλος αυτός ο κόπος και ο μόχθος βάλανε θεμέλιο. Και βάσει αυτού του θεμελίου, δι’ ευχών του Γέροντος, ακόμα βρίσκομαι στα πόδια μου. Έχω βέβαια αναιμία, έχω καθίζηση πνευματική, είναι όλα πεσμένα μου, αλλά η ευχή του Γέροντος ακόμα με κρατάει στα πόδια.

Βιβλία. Όλα αυτά βέβαια έγιναν μια διδασκαλία, έγιναν ένα βιβλίο πείρας, το οποίον βιβλίο είναι έτοιμο προς ανάγνωση, προς ανάγνωση δική σας και, κατά το δυνατόν, κατά το μέτρο εκάστου που μπορεί να αγωνιστεί, και ας μη προφασιζόμεθα το κοινόβιο, διότι και μέσα στα κοινόβια υπήρξαν, υπάρχουν και θα υπάρξουν αγωνιστές και μόνον.

Κανείς, κάποιος υποτακτικός, εφαρμόζοντας υπακοή και κλείνοντας το στόμα και κυβερνώντας τη σκέψη, είναι αδύνατον να μη γευθεί τη χάρη του Θεού.

Αλλά επειδή όμως δεν εφαρμόζουμε, δεν βρίσκουμε, αιτιώμεθα ότι εκείνο ήταν ασκητική, τούτο είναι κοινοβιακή. Ναι, μεταφέρουμε από εκεί εδώ την πείρα και τη διδασκαλία.

Εάν θέλουμε, εάν βιαστούμε, υπάρχει δυνατότητα. Εκεί εμείς τρέχαμε όλο έξω από το ασκητήρι. Γιατί; Να κουβαλήσουμε ό,τι είχαμε χρεία, να το κουβαλήσουμε στην πλάτη με μόχθο, με κόπο, και το βράδυ με αγρυπνία.

Ζωή, σκληρή ζωή. Μα κοιμήθηκες, δεν κοιμήθηκες από τον κόπο, από τη ζέστη, από το κρύο, από τη σκληρότητα του κρεβατιού, και άντε, εσύ πρέπει να αγρυπνήσεις.

Πώς; Αλλά ικανοί, μα δεν θα τα βγάλω πέρα. Δεν είναι ζωή αυτή.

Εδώ μας δίνεται η δυνατότητα, με την ευκολία των πραγμάτων, να έχουμε χρόνο. Ένα διακόνημα είναι αυτό το οποίο κάνουμε και μετά υπάρχει ο χρόνος να κάνουμε πνευματική εργασία. Αλλά όταν καθόμαστε και αργολογούμε και γυρίζουμε και στριφογυρνάμε, θα κάνουμε κάποια καρποφορία;

Τα εβγά θα τα πωάσουμε και θα βγάλουμε πολλά εκεί. Όταν σηκώνεται η κλώσσα και κάτω, σηκώνεται και κάτω, αυτά θα πιούν κλώδια. Πρέπει να καθίσει επάνω, να ζεσταίνει, δηλαδή, και σε απόλυτη ανάγκη να σηκωθεί, να πάρει την τροφή και το...

Και πάλι να καθίσει επάνω και ούτω θα μπορέσει να βγάλει, να γεννήσει πουλιά. Ακούμε τις συμβουλές, ακούμε όλα αυτά τα πράγματα επί σειρά ετών.

Αλλά η μη εφαρμογή αυτών των συμβουλών και προτροπών δεν έφερε το αναμενόμενο αποτέλεσμα, τη χάρη, τον σπινθήρα της χάριτος. Όταν εγώ έχω ένα διακονηματάκι και από εκεί τα βρίσκω έτοιμα όλα, και το φαγητό μου, και την εκκλησία, και την τράπεζα, και το ρούχο, και το ψωμί, και όλα τα χρειώδη τα φέρνει κάποιος άλλος με τις ευκολίες που έχουν, δεν εκμεταλλευόμεθα αυτή την ξεκούραση, δεν την εκμεταλλευόμεθα για πνευματική επίδοση.

Άρα πιάνουμε την αργολογία, πιάνουμε τα νέα: τι έγινε στο μοναστήρι, τι έγινε στον τάδε αδελφό, πώς περπάτησε εκείνος, τι νέα έχουμε έξω, τι εκείνος. Η προσευχή πού είναι; Νήψη έχουμε, θεωρία; Μετά περιμένουμε και λέμε: «Η μοναχική ζωή δεν έχει τίποτε το σπουδαίο». Έχει, εάν είσαι βιαστής μοναχός. Εάν δεν είχαμε ανάλογη νουθεσία, κάποια δικαιολογία: δεν μας μίλησαν, δεν είχαμε παράδειγμα.

Δεν είναι αυτός που θα μας τα έλεγε, δεν τα έχει ζήσει, τα διάβασε και μας τα λέει, αλλά απέχει τελείως από την πράξη στη ζωή του κλπ. Αλλά αυτά τα ζήσαμε και ο Θεός τα επέτρεψε έτσι να ζήσουμε, για να έρθουμε εδώ και να μπορέσουμε να βοηθήσουμε.

Όταν ήμουν στον Γέροντα, η πολλή σιωπή που υπήρχε, διότι μου είπε κάποια στιγμή: «Όσο τώρα σιωπάς, τόσο και θα λαλήσεις στο μέλλον, εν μέσω Εκκλησίας». Χαμπάρι δεν είχα εγώ. Τι μου λέει τώρα ο Γέροντας; Πίστευα ότι κάτι λέει σπουδαίο, αλλά εγώ χαμπάρι δεν είχα.

Πού να μου κόψει το κεφάλι εμένα, τελείως κούτσουρο από τέτοια, και, ας πούμε, να καταλάβω και να εννοήσω. Τώρα τα καταλαβαίνω, δηλαδή μετά, όσο επακολούθησε η πραγμάτωση της προφητείας του Γέροντος, το κατάλαβα.

Και όταν είχα τους μεγάλους πειρασμούς, μου έλεγε: «Εσύ, παιδί μου, βάσει ηλικίας και ανωριμότητος, έχεις τέτοιους πειρασμούς μεγάλων ανδρών». Για να τους έχεις αυτούς τους πειρασμούς, σημαίνει ότι ή αυτή η πείρα, αυτός ο κόπος θα είναι χρήσιμος στο μέλλον ή κάποια Χάρις Θεού αρκετή θα σε επισκεφτεί.

Και πάλι εγώ, επειδή είχα τους πειρασμούς, ήμουν μέσα στην ομίχλη των λογισμών και των παθών. Ήμουν καταβεβλημένος και αποκαρδιωμένος. Τέλος πάντων, δεν καταλάβαινα τα προφητικά του, εκείνα τα σοφά λόγια του, τα μετρημένα, αλλά καθαρό χρυσάφι. Και λέω ότι με ένα απλό διακόνημα έχουμε χρόνο, αλλά τον σπαταλούμε δυστυχώς.

Εμείς εκεί όλη την ημέρα είχαμε αχθοφορία και κόπο, και μετά η αγρυπνία το βράδυ ήταν ο χρόνος που είχαμε ενδιαφέρεσμα. Ενώ εδώ έχουμε και ένα διακονηματάκι, πηγαίνουμε και ησυχάζουμε κιόλας. Έχουμε και ώρες την ημέρα.

Δεν μας πιέζει κανείς επάνω στο διακόνημα. Έχουμε άνεση, δεν έχουμε επιστάτη. Θα μας πει: τόσο θα δουλέψεις, τόσο θα κάνεις, γιατί δεν έβγαλες αυτή τη δουλειά; Γιατί υπήρξαν και στην έρημο, με εργόχειρα, που οι γέροντες απαιτούσαν από τους υποτακτικούς: τόση δουλειά θα βγάλεις.

Δεν θα τη βγάλεις, ψωμί δεν έχεις να φας.

Γνωρίσαμε και τα εκτός κοινοβίου, ζήσαμε και τη ζωή την ερημική και τη σκητιώτικη και στο κελί που ήρθαμε, με τις δουλειές, με τα εργόχειρα και αυτά. Είδαμε τον κόπο και τον μόχθο, είδαμε και ότι ένας άνθρωπος, και μόνος να είναι, θα θέλει όλα.

Αν είσαι στο κελί, αν είσαι στη σκήτη, και το φαγητό σου θες να πας να μεριμνήσεις, να τα βρεις όλα και να το μαγειρεύσεις. Και την εκκλησία σου και το εργόχειρο και τα χρήματα, την αλληλογραφία, τα έξοδα, τους ξένους, τους επισκέπτες, την έξοδο έξω από το κελί, να πας να τα φροντίζεις, συζητήσεις, συναντήσεις ανθρώπων.

Όλα αυτά έχουν μέριμνα και, λόγω της μέριμνας του εργοχείρου και της ζωής, γρήγορα γρήγορα η ακολουθία, πότε πότε μια λειτουργία, και αυτή είναι όλη η πνευματική ζωή. Ενώ το κοινόβιο πέρα, επειδή συνδέσαμε την ησυχαστική με την κοινοβιακή, με το να έχουμε ανθρωπίνεια, με το να έχουμε διδασκαλία νηπτική και να έχουμε και την Εκκλησία μας, να έχουμε τη μοναχική, την κοινοβιακή ζωή.

Κάναμε ένα κράμα, κάναμε μια σύνθεση, για να γίνει ένα όμορφο πράγμα. Να μιλάει για τις δύο ζωές, και την ασκητική και την κοινοβιακή. Και με ένα απλό διακονηματάκι τα έχεις όλα τα άλλα έτοιμα.

Έτοιμα που μπορείς, αν είσαι βιαστής, να καρποφορήσεις, να καθίσεις και να διαβάσεις και να μελετήσεις. Και το διακόνημα είναι υπακοή, είναι κοπή θελήματος, και πας και στο κελάκι και διαβάζεις και κάνεις και τον κανόνα σου. «Κοιμήσου», σου λέει η τάξη, μετά το Απόδειπνο. Έχεις όλη τη διάθεση και να διαβάσεις και να κάνεις και τον κανόνα σου και να κοιμηθείς ακόμη και νωρίς, αν μπορείς.

Και να σηκωθείς την ώρα σου, να κάνεις και την αγρυπνούλα σου, να τα κάνεις όλα αυτά τα οποία διδάσκεσαι, κατέβα και στην Εκκλησία, στην Υμνολογία, τη Λειτουργία κάθε μέρα, συχνή Θεία Κοινωνία, συχνή Εξομολόγηση.

Όλα αυτά είναι δυνατότητες, αλλά δεν τις εκμεταλλευόμεθα και στερούμεθα τη χάρη και αποδίδουμε αλλού τη ζημιά. Ζημιά. Ζημιά δεν είναι στο ότι δεν έχουμε δυνατότητα, αλλά ότι έχουμε αμέλεια, δεν έχουμε βία, δεν έχουμε πνευματική υπακοή, γιατί με τα διδασκόμενα αυτά σημαίνει ότι είναι παραινέσεις και εντολές του Γέροντος, αλλά και μεταβίβαση διαδοχική της πείρας και της παραδόσεως της μοναχικής.

Αλλά ο έχων ώτα ακούειν ακουέτω. Κι όποιος έχει φόβο Θεού και βία πνευματική και προσπάθεια σωτηρίας, θα έχει πολλή ψυχική ωφέλεια. Αυτά εσείς μπορείτε μέσα σας να έχετε μια σχετική αμφιβολία και αμφιταλάντευση, αλλά εμείς που τις ζήσαμε, τη μεν και τη δε ζωή, μπορούμε και μιλάμε θετικά και αληθινά.

Υπήρχαν και άλλοι, έχουν φύγει από το μοναστήρι και πήγαν προς τα έξω. Και βλέπουμε, μπορεί να ξεκινούν για σκητική ζωή, για υψηλότερη ζωή. Αλλά τους βλέπουμε να πάνε ακόμα πιο κάτω. Διότι το μοναστήρι παρέχει και γίνεται παραχώρηση.

Για να γνωρίσεις ότι υπήρχε η διάταξη. Αλλά δεν έγινε ο κόπος για να βγει και, βγαίνοντας έξω, πλακώνουν πολλά πράγματα. Δεν τα γνωρίσατε, δεν τα ξέρετε. Εάν δεν έβρισκα τον Γέροντά μου και ήταν η σημερινή κατάσταση εκτός μοναστηριού, σήμερα, με την πείρα και την κατανόηση που έχω, δε θα προτιμούσα κοινοβιακή ζωή.

Δεν σας το λέω γιατί είναι κοινοβιακή, δεν σας εξαπατώ, δεν έχω δύο πρόσωπα, ένα μέσα και ένα έξω. Αλλά άλλα φρονώ κι άλλα να σας λέγω, γιατί είμαι εδώ και θέλω να μείνετε; Όχι, παρακαλώ. Εν αληθεία μιλώ. Είναι πραγματικότης, είναι ειλικρινής και σωστή ερμηνεία των πραγμάτων, ότι τα βοηθήματα είναι θετικά μέσα στο κοινόβιο.

Τη στιγμή που έχουν εκλείψει οι γέροντες, οι εξαιρέσεις αυτών των ανθρώπων, που ήταν φαινόμενα σε κάθε εποχή, να έχουμε τέτοιους ανθρώπους, στάρετς που λέμε στα ρωσικά.

Πνευματικοί άντρες με πνευματική αξία έχουν εκλείψει. Και διαβάζοντας τους Πατέρες, βγαίνουμε εμείς προς τα έξω να βρούμε τέτοιους, επειδή τα ακούμε έτσι, αλλά τα πράγματα είναι αρνητικά. Όχι θεωρία. Μια ματιά προς τα έξω, θα διαπιστώσετε την αλήθεια. Αλλά έρχεται ο σατανάς και, μη βρίσκοντας εδώ, γιατί δεν εργαζόμαστε για να βρούμε, νομίζουμε ότι η φτώχεια μας ξεκινάει από το ότι δεν παρέχει, δεν παράγει, δεν έχει προϊόν αυτή η δουλειά εδώ μέσα.

Όχι. Έχει τις δυνατότητες. Υπάρχει διδασκαλία, υπάρχει νουθεσία. Σε αυτό το στυλ συχνής εξομολογήσεως, που είμαι στο πόδι συνεχώς, η πνευματική, να ακούσουμε, να διδάξουμε, νύχτα-μέρα, είμαστε αναπολόγητοι. Και αγάπη προσφέρεται και ανοχή προσφέρεται και οικονομίες εις άκρον προσφέρονται.

Αλλά ο θέλων να αγωνιστεί, όμως, έχει όλη τη δυνατότητα να πει ότι αυτό, ναι, η οικονομία, εγώ δεν θα το κάνω. Δεν εμποδίζεται για να αγωνιστεί, αλλά και όταν κλάσει, έχει και υποστύλωση.

Και άλλοι φύγανε από μοναστήρια, κοινόβιο εννοώ, και ιδιαίτερα όταν είχαμε αυτή τη βοήθεια. Αλλά δεν είδαμε κανέναν να έχει κάτι το εξαιρετικό που να αποδώσει, που πάει να βρει. Εννοείται, δεν το βρήκε, αλλά το βρήκε έξω, κάπου, στη Σκήτη, στην Ερημιά, κάπως.

Δεν βλέπουμε καμία εξαιρετική προκοπή, πέρα από ό,τι είχε εδώ, μάλλον υποβάθμιση, διότι κανείς θα φύγει από το μοναστήρι, την υπακοή του, τον Γέροντά του και λοιπά. Τι θα πάρει μαζί του σαν εφόδια για να προκόψει; Να προκόψει κοντά στον Γέροντά του και θα προκόψει έξω, για όνομα του Θεού.

Να μην μιλάμε ξένες γλώσσες. Αυτή είναι η ωμή αλήθεια. Η περίοδος, βέβαια, της Σαρακοστής, την οποία βέβαια και τώρα διανύουμε, είναι περίοδος ωφελείας, καθάρσεως, κατανύξεως, δακρύων και προσεγγίσεως.

Όταν αγωνιστούμε, έρχεται και το λαμπρό Πάσχα, έρχεται η ομορφιά της Αναστάσεως, έρχεται εκείνο το οποίο θα ζήσουμε αιώνια. Αυτό δεν είναι τίποτε, δηλαδή, συγκριτικά με τη χαρά του ουρανού, με το αιώνιο Πάσχα, που όσοι έχουν φύγει και το έχουν γνωρίσει με τη μετάβαση, αυτοί μπορούν να μιλήσουν εν αληθεία.

Εμείς το γνωρίζουμε από μια μικρή αίσθηση και από ό,τι διδασκόμεθα, σαν Πάσχα φωτεινό, σαν Πάσχα χάριτος, σαν Πάσχα. Τότε θα περάσουμε στην άλλη ζωή. Είναι η διάβαση από τούτη προς την άλλη ζωή, με τη χάρη του Θεού βέβαια, δια της θεωρίας και της ενσαρκώσεως της χάριτος στη θεωρία, γίνεται ένα πραγματικό Πάσχα.

Είναι μία Ανάσταση, την οποία ομολογούμε κάτω στην εκκλησία με το τροπάρι, «Ανάστασιν Χριστού θεασάμενοι». Την Ανάσταση του Χριστού δεν την έχουμε δει. Λέμε ότι την είδαμε, αλλά όταν δεν την έχουμε γευθεί, δεν λέμε αλήθεια.

Όταν τη γευθούμε, την Ανάσταση της ψυχής μας, τότε ομολογούμε ότι πράγματι είδαμε την Ανάσταση του Χριστού μας και έχουμε λαμπρυνθεί. Αυτά τα ολίγα για σήμερα και, εν όψει βέβαια, όπως γνωρίζουμε, της αναχωρήσεώς μου, παρακαλώ και θέλω, με την αγάπη σας, να με θυμάστε στις προσευχές σας, με την αγάπη σας, με τον σεβασμό σας που έχετε, πρώτον για τη ζωή μου και την υγεία μου και για το έργο εκεί, και εγώ ανάπαλι το ίδιο για εσάς, από καθήκον αγάπης και ευθύνης.

Και να μας αξιώσει ο Θεός πάλι επί το αυτό να ανταμώσουμε, να συνεχίσουμε και πάλι τον αγώνα μας. Πάντα να ενθυμείσθε τις συμβουλές, τις νουθεσίες, τη διδασκαλία και να στοιχίζετε τον εαυτό σας επάνω σε όλα αυτά, διότι μέσα σε αυτή την ποικίλη διδασκαλία κρύπτεται ο πολύτιμος Μαργαρίτης, η Χάρις του Αγίου Πνεύματος. Άνθρωπος της υπακοής, της πραγματικής, της αληθινής, της ειλικρινούς, γίνεται κάτοχος της Χάριτος του Θεού.

Ο έχων τελείαν υπακοή, λέει ο Βασπαλάμων, ο χρήζη προσέχει εντολάς του Θεού. Δια της τελείας υπακοής έκθευ πλήρο και ατάσταστας εντολάς του Χριστού. Μέσα στην υπακοή ολοκληρώνεται η εφαρμογή των εντολών του Θεού, το θέλημα του Θεού ολοκληρώνεται.

Αλλά όλα γίνονται, όλα τα στραβά και τα ανάποδα γίνονται, γιατί δεν τηρείται αυτός ο νόμος της υπακοής. Δεν έχουμε ειλικρινή πνευματική υπακοή σε ό,τι διδασκόμεθα και νουθετούμεθα. Από εκεί αρχίζει η διαρροή, με αποτέλεσμα να γίνουμε, εφόσον θα το πω, γεμάτοι ατέλειες πνευματικές και να μην έχουμε γευθεί αυτή την ομορφιά που παρέχει αυτού του είδους η υπακοή.

Τη ζήσαμε την υπακοή. Δεν γνωρίζετε, δεν μπορείτε να φανταστείτε την ανάπαυση, και εκτός ιδιαιτέρας χάρης· δεν λέω αυτό.

Την ανάπαυση της ψυχής, να κοιμάσαι και να κοιμάσαι ως νήπιο, κατά Θεόν νήπιο, να κοιμάσαι και να μην έχεις μέριμνα για τη σωτηρία σου· όχι μέριμνα σωτηρίας, που την θέλει ο αγώνας, αλλά μέριμνα όπως έχει τη μέριμνα ένας μεγάλος.

Το νήπιο δεν έχει μέριμνα. Κοιμάται τον μακάριο ύπνο του νηπίου, γιατί έχει τους γονείς του μεριμνώντας γι' αυτό. Η τελεία υπακοή χαρίζει αυτή τη μακαρία νηπιότητα, τον νηπιακό ύπνο και ξεκούραση και ανάπαυση. Ακόμα, πάει να κοιμηθεί τον φυσικό ύπνο και πέφτει σαν μωρό. Καμία μέριμνα, ούτε δυσκολία στο πώς θα πεθάνει.

Ο αγώνας του θανάτου, τον έχεις στον αγώνα για πνευματική ζωή, αλλά έρχεται η ώρα εκείνη που έρχεται να βραβεύσει ο Θεός τον κόπο του υπό της υπακοής και χαρίζει αυτή την αμεριμνία, σαν να μην τρέχει τίποτε.

Από δω στον ουρανό, από δω στον ουρανό και τίποτα άλλο. Να μη σε μέλει σε τίποτε ότι θα σταματήσεις σε τελώνιο. Γιατί; Γιατί η υπακοή τα αποκλείει τα τελώνια, τα φιμώνει, τα κλείνει το στόμα τους να μιλήσουν.

Όταν όμως δεν την έχουμε, ανοίγουν όλο το στόμα τους τα τελώνια. Αλλά επιπίπτουν σαν θηρία πάνω στην ψυχή να την κατασπαράξουν.

Δεν είναι μόνο να ακούμε, αλλά να εφαρμόζουμε. Να μη γίνουμε σαν τον σπόρο· ρίχνεται πάνω στην επιφάνεια και έρχονται τα πουλάκια και τον τρώνε. Ή εκείνο που βγαίνει κάπως στη γη, αλλά επειδή είναι πετρώδης και δεν έχει πάχος και λοιπά, μετά, ανατείλαντος του ηλίου, λέει, ξηραίνεται και δεν αποδίδει.

Όχι μόνο τώρα και μετά από λίγο να φύγει, αλλά να κρατήσει αυτό μέσα βαθιά, ώστε να αποδώσει εκατονταπλασίονα.

Ας μείνουν αυτά τα φτωχά λόγια, ας είναι σαν τους πέντε άρτους εν τη ερήμω. Και ας εκατονταπλασιάσει τον σπόρο ο Θεός μέσα σας και ας αποδώσει πολλά. Και φροντίστε να τα κάνετε έργο, διότι ο καθένας σας ό,τι κάνει για τον εαυτό του θα είναι.

Κοπιάζει, δεν είναι για τον άλλον, για τον εαυτό του, διότι αύριο αυτό γίνεται, ότι ο καθένας θα πεθάνει μόνος του. Και μόνος του θα φθάσει εκείνη τη δύσκολη ώρα, την πάνυ δύσκολη ώρα του χωρισμού, που έρχεται τότε το συνειδός.

Ο πρεσβύτερος, να του πει εκείνο, το άλλο, το άλλο, και όταν δεν το έχει τακτοποιήσει στη συνείδησή του, δεν έχει βάλει τα πράγματα σε μια τάξη, δεν προετοιμάστηκε προηγουμένως, λοιπόν θα ταραχθεί άσχημα. Όσο θα είναι η απροετοιμασία, τόσο θα είναι και η δυστυχία της αγωνίας, της εξόδου.

Γι' αυτό χρειάζεται από τώρα να εφαρμόσουμε όλα αυτά τα αγαθά του Θεού γύρω από την υπακοή μας, ώστε, όταν θα έρθει αυτή η σκληρή ώρα, που είναι αναπόφευκτη και το υπερβέβαιον για κάθε ζωντανό άνθρωπο, ότι φεύγει από τη ζωή.

Και θα φύγουμε απ’ αυτή και θα έρθουμε σε αυτή την εσχάτη ώρα. Και να προετοιμάζουμε πώς θα βγω από αυτή την ώρα, όπως πρόκειται να γίνει ένα ταξίδι. Και ο άνθρωπος προετοιμάζει, προετοιμάζει, και όταν έρθει η ώρα, να μην έχει ξεχάσει κάτι, να είναι κομπλέ, ώστε, όταν ξεκινήσει, να είναι ήσυχος ότι τα πήρε όλα τα χρειαζόμενά του.

Όταν όμως παραμένουν χίλια δυο πράγματα και όχι με την προετοιμασία, και το πλοίο, ορίστε, καλείσαι για αναχώρηση, τότε τι να πρωτοκάνει ο άνθρωπος, τι να προετοιμάσει; Όλη αυτή την ακαταστασία του πώς θα τη βάλει σε τάξη;

Γι' αυτό ετοιμαστείτε και για τα άλλα. Λοιπόν, να προετοιμαζόμεθα συνέχεια.

Πρώτος εγώ είμαι που σφάλλω τα μεγαλύτερα, γιατί είμαι και σε υπεύθυνη θέση και σφάλλω πολύ, πολύ μεγάλως. Και γι' αυτό λέω και οδύρομαι να έχω τη φώτιση του Θεού, ώστε τα λάθη μου να είναι, όσο γίνεται, λιγότερα και μικρότερα.

Έτσι λένε οι Πατέρες, δεν θα βρεθούμε χωρίς πταίσματα και αμαρτήματα, όλοι θα βρεθούμε, αλλά όσο γίνεται να είναι και μικρότερα και λιγότερα.

Το να βρεθούμε έτσι, πέρα για πέρα καθαροί, πρέπει να είναι φοβερό χάρισμα, εξαιρετικό, να είναι ο Αββάς Ιωσήφ. Αυτός ήταν και, λοιπόν. Αλλά εμείς σήμερα τέτοια ελαττώματα έχουμε τόσα, είμαστε ογκοειδείς, είμαστε όλο σπυριά, όλο καρκίνι, και όζουν όλα, βρωμούν όλα.

Το πύον βγαίνει και απ’ έξω· μας τη μυρίζουν και οι άλλοι και εμείς των άλλων, τέλος πάντων, τη βρωμιά και ούτω καθεξής. Σε αυτή την κατάσταση είμαι τώρα. Λοιπόν, και όσο μπορούμε να λιγοστεύσουμε τα νοσήματά μας και να βρεθούμε με λιγότερη ευθύνη, ώστε το συνειδός να είναι κάπως, κάπως βολεμένο.

Κάπως να έχει κάποια ακτίνα ο άνθρωπος σωτηρίας. Διότι δεν ξέρουμε πώς θα πεθάνουμε, τι θα μας βρει, ποια ασθένεια θα είναι. Είναι τροχαίο, είναι συγκοπή, είναι τι θα είναι αυτό που θα μας αφαιρέσει, που θα μας πάρει από τη ζωή ή μάλλον θα μεταφέρει την ψυχή μας από εδώ προς την άλλη ζωή.

Δεν ξέρουμε, δεν γνωρίζουμε. Το αβέβαιο αυτό είναι που μας τρώει. Να μην το λησμονήσουμε, παιδιά· δεν είναι ψέματα, είναι αλήθεια ότι είμαστε θνητοί και φεύγουμε. Και ότι έχουμε κρίση, έχουμε κόλαση που μας περιμένει, έχουμε αυτή τη φοβερή αιωνιότητα. Πώς θα την αντιμετωπίσουμε; Πώς, πώς, πώς; Ο θάνατος έρχεται από στιγμή σε στιγμή να μπει και να μας βάλει μέσα στην αιωνιότητα, μέσα στην πόρτα της αιωνιότητας. Δύο πόρτες είναι, μία για τον Παράδεισο και η άλλη για την κόλαση. Είναι τώρα το Λαχείο του Στόλου, είναι το ΠΡΟΠΟ.

Λοιπόν, ή θα πετύχεις τον πρώτο αριθμό και θα γίνεις εκατομμυριούχος ή θα χάσεις και αυτά που έδωσες και αγόρασες το λαχείο σου. Τελείωσε η υπόθεση. Λοιπόν, αυτή είναι η όλη κατάσταση της αλήθειας και ας προσπαθήσουμε να κάνουμε ό,τι μπορούμε να σωθούμε.

Και επανέρχομαι πάλι στη θερμή παράκληση την οποία απευθύνω προς εσάς: να με εύχεσθε, να με σκεπάσει ο Θεός, διότι πηγαίνω και δεν ξέρω αν θα γυρίσω. Γι' αυτό ακριβώς προσεύχεστε να με σκεπάσει ο Θεός, γιατί τα κακά είναι πάντα μπροστά.

Και ο Σατανάς, με το φθόνο του, με την κακία που έχει, τρίζει τα δόντια, λυσσάζει: «Θα τον βγάλω από τη μέση». Μα δεν του κάνω και τίποτε κακό. Τα θελήματά του τα κάνω. Ωστόσο όμως ζητεί να με βγάλει από τη μέση.

Όπως σας είπα και στην προηγούμενη έξοδό μου, σας είπα ότι λίγο έλειψε, σε ένα λεπτό θα είχαμε ένα τέλειο τροχαίο. Τι ήτανε; Αυτό ήταν. Στα ξένα πρέπει να πάω ή κάποιος να πάει για να πάρει κάτι. Και έξω και μέσα, λόγω που μπορεί να το πάρει, ζαλίστηκε, έπεσε, χτύπησε το κεφάλι του, τελείωσε η υπόθεσή του.

Αυτός είναι ο άνθρωπος. Αυτά είχα, πατέρες μου, κι εγώ. Να σας πω απόψε, η ταπεινότης μου, στην αγιοσύνη σας και προσευχές θέλω,

να με σκεπάσει ο Θεός και να γυρίσω με το καλό και να συνεχίσουμε ομού τον αγώνα, έως ότου να μας πάρει ο Θεός επάνω, και δι’ ευχών του Αγίου μου Γέροντος και δικών σας, παππού. Οι ευχές του, οι τόσο πολύ δυνατές που είναι, η τόση παρουσία του, που μας αξίωσε να έχουμε έναν τέτοιο άνθρωπο, Άγιο στον ουρανό, που μας προστατεύει όχι μόνο εμάς αλλά και πολλούς άλλους ανθρώπους.

Και στο εξωτερικό υπάρχει πολλή ευλάβη πάνω στο χέρι και βλέπουν θαύματα. Τον επικαλούνται και τα λειψανάκια του παντού ευωδιάζουν. Και θέλω να πω, αξιωθήκαμε να έχουμε τέτοιον μεσίτη σύγχρονο στον ουρανό.

Μεγάλη δουλειά για μας, μεγάλη τιμή, μεγάλη, ας πούμε, ελεημοσύνη του Θεού. Δεν την αξίζαμε, και πρώτον εγώ που τον έζησα από κοντά. Δόξα τω Θεώ που τον έζησα και με αξίωσε ο Θεός να τον βάλω στον τάφο. Μεγάλη δουλειά στον υποτακτικό να αξιωθεί να θάψει τον Γέροντά του, να τον βάλει στον τάφο και να γίνει διάδοχος και όχι να τον εγκαταλείψει, και όχι να γίνει λιποτάκτης και να τον αφήσει.

Αυτό είναι πολύ μεγάλο. Η ζημιά είναι μεγάλη. Δεν το καταλαβαίνει ο άνθρωπος και έρχεται ο πειρασμός και του ταλανίζει στη σκέψη τα πράγματα και του τα φέρνει πολύ απλά και τίποτε, σαν τίποτε. Και όμως, πόση σοβαρότητα έχει! Αύριο ο υποτακτικός, σαν πεθάνει, ποιος θα είναι ο μεσίτης του; Ο μεσίτης του θα είναι στη θέση του μεσίτου. Θα τον έχει αναπαύσει, θα τον έχει, τέλος πάντων, τιμήσει με τη ζωή του.

Αυτά τα γνωρίζετε πολύ καλά. Αυτά είχα, πατέρες μου, και να έχω την αγάπη σας.

Δώστε μου, σας παρακαλώ, το πετραχηλάκι εκεί.

Ευχαριστώ. Και διαμαρτωλώντος άφησε να μαθειώνεται. Αυτός, Δέσποτα, άνες, συγχώρησον τις αμαρτίες, τις ανομίες, τα πλημμελήματα, τα εκούσια και τα ακούσια, τα εν λόγω, τα εν έργο, τα εν γνώση και αγνοία, τα εν παράβαση και παρακοή γενόμενα παρά των δούλων Σου. Κύριε Ιησού Χριστέ,

και ως άνθρωπη σάρκα φορούντας και τον κόσμο μην κούλησε, του διαβόλου ευπλανήθησα, είτε λόγο, είτε έργο, είτε γνώση, είτε λαχμία, είτε λόγων ιερέως κατεπάτησα, είδω κατά άλλων ιερέως αγέννης, το ίδιο να θεύω ότι υπέρπτωσες και όλους δείχνεις, αυτός ο σαγαθός και μεσίγιακος πες φώτισαι, τους δούλους σου πλούτους λόγων υπήρνε βλώτισας, συγχωρώνω αυτής και το ίδιο να ανάπτυμα και τον όλον ελευθεμένος.

τον Δεωμένο της Ιης Αγαθότητα, τον Δούλος του και πάρει ο Λεοσπονδιέλαιος τα τέχνη Ταυτών άπαντα, απάλλαξεν αυτούς σε ο Νικολάσης, σίγουρα είχας δέσμετο, σαν λύστη επί της γης καστελεμιμένη ο Θεός, ότι εσύ μόνος ονομάθηκες τους δόξες μας, ονάχος Πετρίς, το παραγείο και αγαθό του Υιού Χριστού. Η χάρη του Παναγίου Πρέφατος, έτσι ο Λεωμένος, έτσι ο Λεωμένος, όπως Πατέρε μου Πρέφατε με την κού

Με την κούρα στο μυαλό μου, όπως μέχρι τώρα και στη συνέχεια κάνετε υπακοή στην ταπεινότητά μου, στην αναξιότητά μου, σας παρακαλώ να συνεχίσετε την αυτή υπακοή στον νέο καθηγούμενό μας, με αγάπη, με σεβασμό, με υπακοή. Να τον υπακούετε, να τον σέβεστε, να τον ακολουθείτε, ώστε να έχει τη βοήθειά σας στο φορτίο που επωμίσθη με υπακοή και με χάρη Θεού.

Να το βαστάξει, να το σηκώσει, να σας σηκώσει και εσάς. Όταν αυτός θα έχει δύναμη, θα σηκώσει και εσάς και εσείς θα σηκώσετε τον ίδιο. Και ανθρώπινο είναι ότι, σε μια αδυναμία, σε μια αδυναμία που μπορεί να εκφράσει, να έχει τη συγγνώμη σας, διότι, όπως έχουμε διαβάσει στον Άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο, όταν παρέστησε τον νέο του, τον διάδοχό του, είπε: «Πατέρες, αν δείτε κάποτε, σαν άνθρωπος κι αυτός, να οκλάσει στον αγώνα του, τον δείτε λίγο να αρρωστήσει πάνω στην ίδια κυβέρνηση, συμπαθήστε τον και βοηθήστε τον, διότι είναι κι αυτός άνθρωπος».

Λοιπόν, έτσι αυτό σας λέω και εσάς: συνεχίστε την υπακοή την αυτήν, διότι είναι κανονικός διάδοχος και εσείς κανονικά παιδιά μου είστε. Λοιπόν, και όλοι αποτελούμε μια οικογένεια και έτσι ήθελα να αφήσω ένα διάδοχο στο πόδι μου. Όπως βλέπετε, φεύγουμε από τη ζωή. Μην τυχόν μου συμβεί τίποτα, να υπάρξει το μοναστήρι συγκροτημένο και να συνεχίσει την πορεία του χωρίς να υποστεί, ας πούμε, τρικυμία μεγάλη σε περίπτωση μη υπάρχοντος διαδόχου.

Λοιπόν, η διαδοχή ήταν επιβεβλημένη να γίνει, ιδιαίτερα διά τας εξόδους που κάνω και τα μεγάλα ταξίδια και λοιπά και τα αυτοκίνητα. Έπρεπε αυτό να μπει στη θέση του, το πράγμα. Λοιπόν, εύχομαι να λειτουργήσει όπως ξεκίνησε τη λειτουργία του, να τη συνεχίσει με αύξηση χάριτος, ώστε, όταν εσείς θα είστε εδώ μονιασμένοι, αγαπημένοι, νοικοκυρημένο σπίτι με πατέρα και παιδιά, εμένα θα μου δώσετε ζωή, θα μου δώσετε φτερά, θα μου δώσετε λόγο, θα μου δώσετε δύναμη, θα μου δώσετε φωτισμό εκεί που θα είμαι, να βοηθήσω.

Διότι η προηγούμενη πείρα που μας συνέβηκε, για μένα ήταν θάνατος ψυχικός και σωματικός εκεί που ήμουν, διότι είχα, όπως είδατε, όλα εκείνα τα γεγονότα και εσείς εδώ βρισκόσαστε σε μια κατάσταση πάρα πάρα πολύ άσχημη.

Εκείνο ήταν και μία από τις αιτίες που πήρα την επιστροφή μου, διότι είδα ότι εσείς πηγαίνατε για τη διάλυση. Λοιπόν, τι ήταν όλο αυτό; Ήταν ότι δεν υπήρχε μια σταθερότητα. Λοιπόν, αυτό το πάθημα να μας γίνει μάθημα, ώστε τώρα να δεθούμε πολύ δυνατά ανάμεσά μας.

Και όταν εσείς, όπως είπα, θα είστε δυνατοί εδώ, αγαπημένοι, ενωτικοί, εγώ θα το πληροφορούμαι και θα μου δώσετε αυτή τη ζωή που θέλω να έχω εκεί, για να μπορέσω, χάριτι Θεού και δι’ ευχών,

Και δι’ υμών να αποδώσω στους χριστιανούς μας, που είναι σαν τα πουλάκια, με ανοιχτό το στόμα, πεινασμένα, να βάλουν κάποιο σποράκι μέσα, να βάζετε, τέλος πάντων, στο στομάχι τους, να ζήσουν και αυτοί οι καημένοι, γιατί είναι πολύ πεινασμένοι, έρημοι εκεί κάτω οι άνθρωποι αυτοί. Λοιπόν, θα με βοηθήσετε, αν εσείς βοηθήσετε τον εαυτό σας να διατηρηθείτε με ομόνοια, με αγάπη και ειρήνη ανάμεσά σας. Ευχαριστώ.