Μακάριοι οι Πραείς

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

In our last talk, we made a brief digression. We spoke about the Annunciation, that twofold feast, both national and religious. We set aside the Beatitudes we had begun, as you will remember, after speaking, by the grace of God, about the first two: “Blessed are the poor in spirit” and “Blessed are those who mourn.”

Tonight, by the grace of God, let us return to our sequence. As I see here in my Gospel, the third Beatitude concerns the meek and says plainly: “Blessed are the meek, for they shall inherit the earth.”

I would like you to understand that unless a person attains the two preceding Beatitudes, this Beatitude cannot be fulfilled in him, nor can he become blessed. Unless a person humbles himself, unless he has mourned and continues to mourn for his sins, he cannot yield, endure, and patiently bear another person’s weakness.

That person's blood will boil, as the saying goes. Only someone who is humble, someone who genuinely feels that they are nothing — only that person is the one who will be able to have any connection with this third beatitude as well.

One of the Fathers of our Church, Saint John Climacus, says the following about meekness: “Meekness is an unshaken state of the soul”—a state in which the soul, whatever may happen, is not disturbed but remains steadfast.

"Remaining the same amid dishonour and praise." Whether people applaud him and tell him "well done," or speak evil of him, slander him, provoke him, do him harm, he is not affected by it. He remains unmoved; he remains meek and calm.

If people speak well of him, he will certainly give the glory to God. Whatever belongs to God—why should I be flattered by it? If they speak badly of him, he will again say, “What have they really done to me? How have they harmed me? I have done worse things than those they have done to me.” Therefore, a person needs great spiritual wisdom in order to be meek.

The meek person is the opposite of the hot-tempered person, whose blood boils at the slightest thing. And you know what anger means. Anger is a kind of brief madness. At that moment a person becomes frenzied, even demonically driven; Satan extinguishes the light of reason within him, and in a fraction of a second he may do things of which he will be ashamed for all eternity.

I do not know whether all of you have been with us from the beginning, when we spoke about this subject. I said at the outset that if a person does not wish—if he has no desire—to read and put the rest of Holy Scripture into practice, he should at least devote himself to these three chapters of the Gospel according to Matthew, the so-called Sermon on the Mount. And he should not merely read it, but study it and strive, little by little, to put it into practice.

It will give him the opportunity to enter the eternity of Paradise, because it contains the finer points of the Gospel. Yet many of us neither read nor study them—for reading is one thing and study another—and we do not put them into practice at all.

That is precisely why these things may seem strange to us. So, if you see that you are easily provoked, struggle against it and ask God to give you strength for the struggle. He is with the humble and, consequently, with the meek.

For anyone who is not meek is not humble either. These virtues are bound together. Christ says, “Learn from Me, for I am meek and humble in heart.” Meekness is the dawn; humility is the summit, the sun itself.

The sun cannot rise without the dawn. Meekness, then, is an essential condition if humility is to appear, become firmly established, and bear its good fruit. Of course, there are many people, many different temperaments, and many circumstances in life which, especially amid today’s stressful way of living, make a person irritable.

For the most part, irritable people are those who do not have Christ in practice. I mean in practice, not merely in theory. The theory may be sound, but in their actual lives they do not have Christ.

Christ was prefigured in the Old Testament by the lamb, which was offered whole. As you know and have surely read, the command was that it should be roasted whole—with its inward parts, its head, its feet, and everything else.

Why was this? Because it symbolized that whoever receives Christ in Holy Communion today receives the whole Christ, together with all His qualities and graces: the nous of Christ, a heart of compassion, longsuffering, kindness, love, condescension, and forbearance.

How, then, if I am a Christian and receive Holy Communion, can I lack the qualities of Christ? Something is amiss elsewhere. I have not laid the proper foundations or established the necessary conditions. Instead, I still cling to the delusion of saying, “I am only human. I have nerves. My blood boils.” In such circumstances it would be better if your blood did not boil; better that it were thin as water. But we have not paid as much attention to this as we should.

Nevertheless, the Saints who sought to present the virtues to us, so that we might zealously pursue and acquire them and thus become fit for the Kingdom of Heaven, have said many things and given us many guiding counsels concerning each of these virtues.

When Scripture says "the meek" — "Blessed are the meek" — that word points to sweetness, gentleness, not harshness; sweetness. It is the way the poor in spirit stand toward other people, the way the humble stand, and not the self-centered. It is a good disposition, a gentle and forbearing one, a disposition that is easy to get along with. This is how the saints of God write about it.

Interpreting Isaiah, another Father says: “Meekness is the support of patient endurance. If you have no meekness, you will have no patient endurance either, and you will lose the other virtues as well.”

These are the things for which a person must struggle. Do you remember what Saint Ephrem says? “Grant me, Your servant, a spirit of patient endurance and love.” “I lost my patient endurance.” Why? Where did you lose it? What paths were you walking down when you lost it?

Don't lose your patience at all — hold on to it. But to keep that patience, you have to hold fast to Christ. A person is like a battery. The battery runs down, and then it just sits there dead. But you go and charge it up, and the battery works again, over and over. It is exactly the same with us: we have to stay in close relationship with Christ, through the Mysteries — the sacraments — and through the Church, and in prayer we have to ask: "Give me patience, give it to me."

Give me endurance; give me strength. But you must provide the capital called humility. If you want the Architect to build for you, you must provide the plot of land, and He will build. Unless you offer your willingness as that plot of land—your humility and all the rest—He will not build, and you will never find yourself sheltered inside.

Meekness, then, is the support of patient endurance. It is the gate, the door—or, better, the mother of love. Do you hear? The mother of love. For anyone who lacks meekness also lacks love at the moment when he loses control of himself.

At that moment, he has no love.

Meekness is the necessary condition for discernment. When a person is angry, he cannot discern; he becomes dazed. You see what Satan does through his instruments in taverns and cabarets: someone picks up a chair, smashes the light, plunges the place into darkness, and then the stabbing begins.

Satan does the same thing within every believer: he puts out the light. Now the person is in darkness, in the night. Where can you go? Whatever you do, you will stumble into something or someone and cause harm. You cannot act as you would if you had the light.

At that moment you are dazed. You cannot see what is before you, and you do not know what you are doing. Meekness is the necessary condition for discernment; without it, you have no discernment. I remember a young man from my village who could not hear. He was a fine, strong young man in every sense of the word, but he was deaf.

And what had happened? Once, in a fit of anger, his father struck him hard on the head, as we say in ordinary speech, and ruptured his eardrums. With that blow he left him disabled. In his anger, he had no discernment about where he was striking, because anger drives a person mad.

And his own child suffered the consequences. The young man went to America, returned from America, and raised a family, but he remained deaf. And why? Because in one angry moment his father caused that injury—something for which his conscience would surely reproach him for all eternity.

For as the Scripture says, «The Lord will teach the meek His ways» — this is Psalm 24 — that is, the Lord gives illumination and teaches the meek. The self-centred person gets nothing from the Gospel, nothing from the Lord, nothing from prayer, nothing from any of it, nothing.

Through the Psalmist He writes, He says: "The Lord will teach the meek His ways." God will point out His own road to the meek. These are the people He concerns Himself with, and He will always be guiding them.

Meekness is what wins us the forgiveness of our sins. It becomes the very reason the Lord will pardon even the sins of a person who is meek.

The one who is meek—that is, who bears with the weakness of another—has boldness in prayer. For when a person is irascible and angry, then, as we say, he does not have the face to present himself before Christ and pray. Boldness in prayer and the gift of the Holy Spirit are found wherever the Holy Spirit comes to rest. He comes to rest upon meekness, for the Lord says, “Upon whom shall I look?”

“Upon whom shall I look?” You will have read this passage in Isaiah. It is as though God were speaking with Himself and saying, “Whom shall I look upon? Whom? Upon whom shall I look?” And He answers Himself: “Upon the meek and quiet and those who are humble in heart.”

Upon the meek, the quiet, and those who are humble in heart. Of course, someone might say that this is exhausting, because it is difficult for a person to swallow that beast—his pride—when it has been wounded.

When his ego is wounded, he ought to think rationally and say, in light of his past conduct, for example: “Whenever I became enraged, I lost control, ruined everything, tore things down, resorted to violence, banged my fist, broke the door—who knows what else I did. Did I accomplish anything? No, I did not. So now, let me try to look at it differently.” But I am not willing to do that.

I feel personally offended, and because I cannot bear with the other person, I become angry and lose my peace. Beyond this, anger also causes broader harm to a person’s health.

Today I was speaking with my brother, who is a general, about this very matter. He said to me, “I believe you, because my doctor showed me in a very practical way what it means to become angry and enraged.”

He said, “The doctor had come to my office to take my blood pressure. Afterward, while I was offering him coffee before he left, someone came in with whom the conversation did not go well, because he had done none of the things he was supposed to do according to his orders.

“I became angry and spoke to him—not indecently, of course, but in a rather agitated tone. The captain left, and when he had gone, the doctor said to me, ‘General, take off your jacket so that I can measure your blood pressure again.’ My blood pressure had risen by five points.”

“We ruin our health all by ourselves,” he says to him, “and it doesn’t accomplish a thing.”

But instead, you could have taken the proper action prescribed by law. It rose five degrees—from fourteen to nineteen—in the three minutes that this whole discussion lasted. So we harm ourselves as well. It is not only that we harm our soul: we drive away the grace of the Holy Spirit, which we practically kill ourselves, so to speak, trying to keep close to us—and then we lose it in a matter of seconds. And just try to bring it back again! But we also lose our health. We damage our health.

Anger harms a person’s health, yet unfortunately we have paid no attention to this, even from the standpoint of physical well-being, if we do not wish to speak of it from a spiritual standpoint. Saint John Climacus also says that the meek person is an image of the guileless, meek, and humble Jesus Christ.

Just think: when the servant struck Him across the face—think about that. Did He not have blood in His veins? What did He say? “If I have spoken wrongly, bear witness to the wrong; but if I have spoken rightly, why do you strike Me?” He could have caused the earth to split open and swallow the man, so that nothing could stand before Him. And yet He responded as though nothing had happened.

The world says, “That is difficult.” Then go to Saint Spyridon and ask him, “Saint, how did you endure that slap?” It happened at the gate, right in front of the door. A soldier struck Saint Spyridon because the Saint wanted to enter and the soldier would not let him.

And he took the law into his own hands. He gave him a slap. And the Saint turned the other cheek as well, just as our Christ had said: "If they strike you on one cheek," He says, "give them the other one too." And at that the soldier was disarmed and fell at his feet; the weapon dropped from his hands in the face of that gesture.

Was Saint Spyridon not human? It is almost absurd for us to speak as though he were not. Meekness presupposes forgiveness. If you do not forgive the other person, you will always be standing guard, pistol in hand and poison on your tongue, ready to attack at any moment.

What did Christ do on the Cross? He even found an excuse for them, and He said: "Father, forgive them; for they know not what they do." People don't know what they're doing. How are we going to get around that? Isn't this exactly what He asks of us as well? But people say: "Ah, yes, but He was Christ. Am I Christ?" Well, was Stephen the Protomartyr Christ?

Besides, did Jesus forgive as God or as man? The divinity cannot be slapped, insulted, or humiliated; it suffers nothing. Jesus forgave as man. But let me grant you that argument and move on to another example, and then I ask you:

Stephen the First Martyr, the Protomartyr, said the same words that our Christ said — and he said them even more beautifully. And this gives us an answer as well; let me take the opportunity to point it out, because some people say, "I've left him to God."

No, do not “leave him to God” merely because you lack the strength to put his eye out yourself, my brother, and want God to do it instead. That is vengeance. You should say what the Protomartyr Stephen said: “Lord, do not hold this sin against them.” Go with God’s blessing, and I pray that not even God will count it against you.

First and foremost, you are a Christian. When you say, “I left it to God, so that rather than put his eye out myself, brother, I left Him to do it,” you are not yet a Christian. For the Protomartyr Stephen said, “Do not hold, do not reckon, do not count this sin against them.”

This presupposes humility. It presupposes acknowledging that I am a sinner and deserve an even worse fate. Only from that point onward does a person begin to show the marks of a Christian. Meekness is an indescribable treasure; its worth cannot be expressed. Not even the greatest economist could tell us how much meekness is worth.

It is a divine mark for a person to be meek; it is a heavenly gift, a gift from God — you have to ask for it. Meekness is a ladder that lifts a person up to heaven, while savagery is the mark of the demons, and it hurls a person down into Hades.

Many of us possess many virtues, but we do not possess them all.

You know what it is like.

It's as if you were about to climb the Ladder of Saint John — thirty steps, let's say — and you have to have humility, you have to have this, you have to have that, you have to have almsgiving, you have to have, and have, and have, and have — meekness, for instance; you have to have that one too.

But then you pull one rung out from the middle. Once that rung is removed, how will you climb to the next one? Each virtue presupposes the others. And if your clothing is too tight for you even to stretch across the gap, what will happen? Do you understand? That is how it is.

Never say, “I do not do everything, but at least I do something.” You do nothing if you do not do everything. Can a chain of hooks hold if one hook breaks? The chandelier will shatter into a million pieces.

What does James say in his epistle? "If you keep the whole law, but stumble at one single point, you have become guilty of all of it."

Something happens at your house — a fire — and the fire department's phone number has seven digits, and you only dial six. Will the fire brigade come? No, it won't.

Something happens to you with your health, and you call the first-aid service, the ambulance. But instead of dialling five fives, the way we used to do it, you dial four fives, or you dial some number of your own making. Will the ambulance come? It won't. Why? Because you, doing it your own way, aren't willing to do the thing properly.

And as a result, the outcome will be wrong — and deadly. So these words are for you, for all of you. And not for you alone: for me as well, and for all of us. Because, sadly, this is where many of us get caught out when it comes to these beatitudes. We haven't reached this beatitude; we haven't lived it.

Meekness, says the divine Chrysostom, is a virtue that grows out of the awareness of our own infirmity and weakness. It is the virtue, he says, that the soul acquires once it has become poor in spirit, and has mourned, and has been comforted. So it is a result; it is a virtue that flows, he says, out of poverty of spirit and out of the mourning of the spirit.

That means a person must first have made the two preceding Beatitudes a living reality in his life.

And because meekness has God within itself, it regards all wicked and malicious people as little children.

A meek and guileless person does not become inflamed even when confronted by the wicked. He sees them as little children before him. But we do not yet possess this virtue. We cannot do this, because we have not attained meekness as fully as we should.

Many people make anger out to be something natural, since God, they say, gave us anger. There is a good anger and there is an evil anger. Be angry at your own sins — I don't know how to do that. Even if my hands were cut off, even if my tongue were cut out…

I would gouge out my eye, I would cut off my fingers—I do not know how to do that. That is how you should become angry and indignant, but not against your fellow human being. For the bodily impulse toward procreation and the continuation of the human race...

...was given by the Creator for procreation, not for fornication. He gives this as an example. In the same way, the impulse of anger was implanted within us for our salvation, so that we might become angry against sin, not turn into wild beasts against those who share our human nature.

Just as God gave man and woman the desire to come together for the begetting of children, and not for fornication, so He also gave anger to mankind, to be directed against sin and not against another person.

But we will alter all these things.

If, therefore, we desire to attain the Beatitude of Christ...

The law of Christ forbids not only anger expressed in action, as you have heard, but also anger harbored in the mind. You must not become angry even within your nous, the spiritual intellect. Many people do not show their anger outwardly, yet inwardly they are like wild beasts; they simply do not reveal it.

The Annunciation, Eva—It is not enough, he says, simply not to express your anger outwardly, while inwardly you are twisting and turning upon yourself. Do you understand? Meekness, says Saint Basil the Great, is the beginning of freedom from anger: the silence of the lips while the heart is troubled.

Even though the heart has been troubled within, if you wish to begin attaining meekness, you must not speak. You must take care to keep your mouth closed, so that little by little you may bring yourself under control. It is the silence of the logismoi, the intrusive thoughts, amid the subtle disturbance of the soul.

Finally, firmly established calm amid the gusts of unclean winds. That is, when you see the winds rising and coming against you, you must strive to do the exact opposite. You will begin to struggle so that, with God’s help, your effort may bear some fruit.

Now, of course, people are found in three different states. How can a person respond as he should? Another Father of nepsis, or watchfulness, says: “I saw three men insulted at the same time.” Someone cursed three people, calling them “animals,” or whatever else he may have said. “I observed all three. The first felt stung and became troubled, but he did not speak.”

The second rejoiced that he himself had been insulted, but grieved for the person who had insulted him.

And the third, reflecting upon the spiritual harm suffered by the one who had insulted him, shed fervent tears.

Thus we have before us the servant who acts from fear, the hired servant, and the servant who acts from love. A person can reach that final state. We are in none of these states; if we could, we would tear out the other man’s insides.

“Do you know who I am? I will tear you apart like a sardine!” Do you understand? The result is that souls are lost, relationships are destroyed, and people themselves are ruined. In general, we fail to obtain the fruits we would have if the grace of the Holy Spirit were with us, keeping us watchful and clear-minded, enabling us to give the proper response and conduct ourselves fittingly, so that we do not harm our own souls.

For that is the great issue: a person produces no good result. There is, however, an exhortation concerning this noble kind of anger, by which a person shows that he is not a weakling. For Christ Himself “looked around at them with anger,” as the Gospel says.

Did He become savage? He went into the Temple, overturned the tables, and drove things out—but He struck no one. That is why the Psalmist says, “Be angry, and do not sin.” Show your firmness; strike your hand on the table and make it clear that this is not acceptable.

But be careful not to go any further. Can a person actually do this? He must act in a way that is beneficial and shows the other person, “I truly mean what I am telling you.”

I am telling you this, and I want even the tone of my voice to show you that I believe it truly is so. I remember once speaking with a Protestant in the shop upstairs where we were, from ten o’clock until three. In the end, I raised my voice. He said to me, “You are not allowed to do that. Is that Christian?” “Why?” I asked him. “Because,” I said, “did the Lord not—”

“He looked around at them with anger,” it says—yes, but because of the hardness of their hearts. I said to him, “Why am I raising my voice? Am I trying to take your wallet?” I am raising my voice because of your hardness of heart. And he got up and left. At three in the afternoon.

There are different situations—but how can you discern them? There are times when you will strike your hand on the table. There are times when a father or a mother will have to scold a child. But be careful: do not let Satan carry you away, so that you stop saying good morning and good evening to one another and everything is turned upside down.

A great deal of harm is done. We still lack the discernment needed even for this kind of anger. There is a good and proper anger, through which you can express what you need to say more forcefully and vividly.

In any case, Christ calls these people blessed: the meek will inherit the earth. But what earth does He mean? In the Old Testament, the Israelites were told that they would inherit the land, the land of Israel. What earth, then, shall we inherit?

I confess that, from what I have read, all the Fathers dwell on two interpretations. The first is that earth which will be blessed by God, and for which we pray in the Lord’s Prayer: “Thy Kingdom come; Thy will be done, on earth as it is in heaven.”

He will inherit that earth, the earth that will be together with God. Now, some people go into the question of what kind of earth this is. Is it this earth here? Or another earth? There is indeed another earth, as we read in Revelation, that we look for new heavens and a new earth, where righteousness will dwell. So one possible reading is this: that the meek — not the angry, not the hot-tempered, and so on — will take possession of that earth. But Christ also gives these people such blessedness on this present earth that, in the midst of all this evil, in the midst of all this corruption, right in the thick of it, they live on this earth content, in contrast to the others, who do not live content.

In any case, this is not some intelligible earth, some earth of the mind only, but a real, existing earth. On this point nearly all the Fathers agree. "What does He mean?" asks Chrysostom. "Some say it is an intelligible earth" — that is, some say a purely spiritual earth — "but this is not so; for nowhere in Scripture do we find an intelligible earth." What we do find is a material earth. That is what the divine Chrysostom says.

As he says, he also gives an example: “Honor your father and your mother, that it may be well with you and that you may live long upon the earth.” You will inherit this earth; you will dwell upon this earth for a long time, and so forth.

He understands the Beatitude here in much the same way.

There is also a passage in Proverbs—I do not know whether you read Holy Scripture—in the second chapter, verses 21–22, which says: “For the upright shall dwell in the land,” meaning that the upright will make their dwelling in the land, “and the holy shall remain in it,” that is, all who are righteous shall remain in it.

“The ways of the ungodly shall perish from the earth,” it says; the ungodly will be removed from the earth, “and the transgressors shall be driven out of it.” Consequently, if we take this passage into account, we must accept the interpretation of the divine Chrysostom.

“For He does not exhort us only by the good things to come,” Chrysostom says, “but also by the things of the present life.” This is why Christ promises that “they shall inherit the earth,” because many people say, “I am not interested in another life.”

But you will lose this life as well. Ah—then the person stops and pays attention. When faced with losing this present life, he pauses to consider the matter, since the life to come is bound together with this life. In one turn of phrase, the divine Chrysostom says, “For He does not exhort them only by the good things to come—the Kingdom, Paradise, and so forth—but also by present things, for the sake of the more earthbound among His hearers.”

He means those who are somewhat dull in matters of faith. “For the sake of the more earthbound”—those who desire material things—“among His hearers, who seek these things before the things to come.” First they want food and a pleasant life here, and only afterward do they consider the things of the next life.

Do you know what the divine Chrysostom says in this homily?

He says: «Let those who are weak believe on account of the works as well.» The works are for the weak. Someone settles back and rests easy: «Do you know what I do, and what I give in secret, and so on?» And they start doing the math on themselves: «I wonder, will I get an east-facing room in Paradise?»

Do you know how many people are like this? Many. “These things are for the weak,” the Saint says.

Salvation is given freely to man. It is not from works; by grace you have been saved. Freely. It begins when you are born anew in Baptism. Yet people do not understand this. There are some who write down every evening what good deed they have done. That is not the way.

We do not do that. There is another man who asks me for receipts and has kept the receipts from a magazine we have published for the past twenty years. Every time he comes to renew his subscription, he brings me all of them. “Why have you been keeping these for twenty years now—twenty-three years?” I ask him. “Well, they will be needed.” “Where are you going to show them—to Peter,” I say, “when you go up there?” That is what he believes. That is what he believes: that these receipts will carry great weight. There are all sorts of people, with all sorts of ways of thinking. And Christ condescends to them.

Our Christ condescends to all these people and makes a promise—even here, He says, for the sake of those who are more spiritually dull—He makes a promise concerning this world as well.

For that land, the heavenly Jerusalem, does not become the spoil of those who fight to seize it; rather, it is the inheritance of those who are long-suffering and meek. On the Ascension or the Annunciation, someone comes to your house, and you say to him, “Come into the sitting room and let us offer you something sweet.”

He himself will hang back to one side. On his own — because of the grime on him. He won't sit over there, so as not to dirty it. That is exactly how it will happen. And on that Day we will go to hell on our own. Don't wait.

Each person will go there on the strength of his own inner awareness of where he belongs. We won't be waiting for the word «Depart». We won't wait for it. In any case, as I have told you before — without ever having the strength to exhaust the subject, but simply passing on to you certain things that I myself read — I share them with you, since you may not have the kind of library or the kind of time that this requires.

After this Beatitude comes the fourth: “Blessed are those who hunger and thirst for righteousness, for they shall be filled.” It does not say, “Blessed are the righteous,” meaning those who already possess righteousness. Rather, it blesses those who hunger and thirst for righteousness.

One Father says that hunger and thirst are signs of bodily health. A sick person does not even want to look at your food, though you may bring him the rarest delicacies. Nor does he want anything you offer him to drink.

But a healthy man is ready to eat even your hands! So he says that hunger and thirst are signs of bodily health. The body that hungers and thirsts is healthy, whereas the body that feels neither hunger nor thirst is diseased.

The humble, the meek, and the long-suffering do not take justice into their own hands. Many people say, “I will pursue you to the ends of the earth; I will take you all the way to the Supreme Court.” Such a person seeks to obtain justice by himself. He thirsts for righteousness and desires justice, but he does not obtain it through human beings or by his own power.

He waits for justice to come from God.

The Lord therefore blesses those who truly hunger and thirst for righteousness and long for justice to come into the world.

The exhortation, as you know, comes through the Psalmist: “Learn righteousness, you who dwell upon the earth.” We do not possess this righteousness—some of us lack it to a greater degree, others to a lesser. We are not righteous. Our justice is like a spider’s web: it catches the flies, but the wasps escape. That is what our justice is like.

Our justice—state justice, human justice—is like this: it catches the small fry, while the sharks escape. But God’s justice is different. It will take hold of us all and judge each of us accordingly.

Let us not forget this justice; let us never forget it. Let us strive to be just in every respect, whether we are seen or unseen. For in truth, we are always seen by God.

If we Christians—with a few exceptions—could steal an ocean liner without anyone noticing, we would steal it. We would indeed. Satan would bring us many seemingly righteous logismoi, telling us that it belongs to rich people anyway, would he not?

We would take these properties, sell them, arrange marriages for orphans, and help widows. We would build churches and do other such things. If there were no public prosecutor, and no society before which we might be disgraced—for some people care deeply about preserving their good name in society—we would be the harshest and most unjust people in the world. I can see in myself how strong my inclination is, if given the opportunity, not to act as justly as I should, as God desires. I struggle and grit my teeth, yet I see the beast that still exists within me; it has not been uprooted. We may confess these deadly sins, but we merely prune them; we do not uproot them. They remain within us and continue to torment us. And you can see how many such cases there are among us here tonight, if I were to speak with people individually.

Whether among pensioners, property buyers, people engaged in buying and selling, business owners, and so forth, it is doubtful that even one or two percent would be found just. The rest of us would be found guilty.

So ask yourselves: how shall we face the righteous God, who loves righteousness and urges us to be just? One reason we fail to be as just as we ought—whether others provoke us or not, whether they see us or not—is our lack of faith in God and in His power to help us.

The day before yesterday, I spoke with my spiritual father about a related matter. He gave me an example and said, “I have two such cases. I remember one of them, but at the moment I cannot recall the other.”

There was a man with a family to support, and a tax bill came in — I don't know how much, 150,000 drachmas — and the man didn't have a penny to his name. Never mind coming up with 100,000; and he had seven children.

They could either go and lie in order to escape this tax—which may even have been unjust; I do not know—or else a miracle of some kind had to happen. It was one or the other. Being Christians, they went to their confessor and told him, “Geronta, this is what has happened to us.”

“Do nothing,” he told the man. “Go just as you are, and you do not know what God may do.” The case reached court. According to the lawyers, it was already lost and the judgment would go against him. He had been taken before the commercial court.

Right up to the moment when the presiding judge took his seat and the court convened, everything pointed to his conviction. But, strangely, the judge took the floor and called for his acquittal, and they forgave the entire debt. They forgave it all.

This had not happened earlier, while they were still downstairs. It happened only after they went up into the courtroom. Then the man took his little children and left.

“Strange things,” he told me. He also told me another recent story. Both of these happened recently. And he said to me, “Be as careful as you can, because acting otherwise shows little faith, even unbelief.” It is a blessing to trust God. Besides, there are many people who, even when they are wronged, should not take justice into their own hands.

First of all, they will suffer no real harm. They are not going to become poor. Some people could pay any amount and still not become poor. Yet they supposedly take justice into their own hands, and in doing so they themselves act unjustly.

These are fine details to which we must pay attention, yet we do not. Why is that? You see, our soul has not yet become sensitive and refined. It is still coarse and untamed, and so we cannot perceive these things. Do you know what blind people fear? They fear that the tips of their fingers may become calloused, because then they will no longer be able to read. They must keep the tips of their fingers from becoming hard.

That is what we too should fear: that our soul may become hardened in such matters, so that we supposedly take justice into our own hands. Besides, the good God often permits us to be wronged so that we may repay a debt, because we ourselves once wronged someone.

Do you know how much we owe, how much we have stolen, how many people we have wronged, and how much we owe to others? So the good God permits us to be wronged in order to balance the account and settle our debt. I do not know whether you remember the example I gave when we spoke about “right-hand” logismoi—intrusive thoughts that appear righteous. It has just come back to mind.

Because it is relevant, I shall tell it again. Forgive me, those of you who remember it.

A priest was once accused. A written complaint was filed against him in court, and he was tried. He was sentenced to a year in prison, along with some other penalty that I do not recall.

But it was unjust. The priest was innocent. The public, the court—everyone had nothing but praise for him: “Well done,” and so forth, for all that he had done and accomplished. Yet the priest was innocent, and circumstances led to his imprisonment. He went in and found himself among the other inmates, the tough guys sitting there with their worry beads.

As soon as they saw him, they said to themselves, “A priest! We have caught a big one. Now we are going to have some fun.”

“Innocent, my children — I mean, I came here innocent.” “Innocent?” they say. “Here? Nobody comes here innocent.” “I did,” he says. “I came here innocent.” And in fact the priest really had gone in innocent. So they set about trying to worm something out of him. “I came here innocent, I'm not to blame; they lied, they swore false oaths.” And one of them, a bit cheekier than the rest, spoke up: “Tell me, you there,” he says, “did you end up in here unfairly?” “No,” he says, “if anything they gave me less than I deserved.” “And you — are you here justly?” “I am, justly.” “So how is it, Father, that you're the exception? It isn't possible.” The priest answered: “No, my children, I'm not some special exception.” Anyway, evening came, and everyone went off to his own bunk, as we say.

How could the priest possibly sleep? He sat there on the edge of his little bed, resting his chin on both hands, sighing deeply over and over. At last, he dozed off into a light sleep. And just then, he saw a tall gentleman.

And he came and stood over him with an imposing air, and asked him, “Tell me, Father, do you believe you have been wrongly imprisoned here?” The priest looked at him and said, “Yes, my child, yes.” “Do you truly believe that?” he asked. “Yes,” the priest replied. “I am innocent.” “Do you know what you are paying for here now?” “What am I paying for?” “Do you remember, when you were young, going to the marketplace?”

A poor widow had tied her young cow off to one side. The animal reached over and damaged something in your sack. You became angry, untied the cow, let it loose, and walked away.”

You untied it, and the butchers took it away, and the poor widow lost the money and filled the world with her tears. It is for that calf that you are paying now—with your bone, because that is how it happened. He wakes up in the morning and says, “My children, do I deserve to be here?” “Did we not tell you that no one comes here without a reason?” Think, then, of all the injustices you have committed, and see how many there have been—how many wrongs you have done with your tongue, with your hands, and so on. Then you will understand that the righteous God is not unjust. Therefore, we must learn righteousness here on earth.

So, if we want the righteous God to judge us mercifully in the world to come, we must act accordingly. That is all for this evening.

Στην περασμένη μας ομιλία, εκάμαμε μια μικρή παρένθεση. Μιλήσαμε αναφορικώς με τον Ευαγγελισμό, με τη διπλή αυτή εορτή, τόσον την εθνική όσον και τη θρησκευτική. Αφήνοντας στην άκρη τους μακαρισμούς που είχαμε αρχίσει, όπως ενθυμείστε, και είχαμε, με τη χάρη του Θεού, μιλήσει για τους δύο πρώτους μακαρισμούς, το «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι» και «Μακάριοι οι πενθούντες».

Απόψε το βράδυ, με τη χάρη του Θεού, να επανέλθουμε στην σειράν. Όπως βλέπω από το Ευαγγέλιό μου, ο τρίτος μακαρισμός αναφέρεται εις τους πραείς και λέγει σαφώς: «Μακάριοι οι πραείς, ότι αυτοί κληρονομήσουσιν την γην».

Θα ήθελα να γνωρίζετε ότι, εάν δεν επιτευχθούν εκ μέρους ενός προσώπου οι δύο προηγούμενοι μακαρισμοί, δεν είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί και αυτός ο μακαρισμός και να γίνει ο άνθρωπος μακάριος. Εάν ο άνθρωπος δεν ταπεινωθεί και αν ο άνθρωπος δεν πενθήσει και δεν πενθεί για τις αμαρτίες του, είναι αδύνατο να τα βάλει κάτω και να υπομείνει και να καρτερέσει κάποια αδυναμία κάποιου άλλου.

Θα ανάψουν τα αίματά του, κατά το λεγόμενον. Μόνο ο άνθρωπος ο οποίος είναι και ταπεινός και έχει το συναίσθημα το ότι δεν είναι τίποτα, αυτός μόνο ο άνθρωπος είναι εκείνος ο οποίος θα μπορέσει να έχει κάποια σχέση και με τον τρίτον αυτών μακαρισμών.

Ένας πατήρ της Εκκλησίας μας, συγκεκριμένα ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, αναφορικώς με την πραότητα λέγει τα εξής λόγια: Πραότης λέει εστίν, ακίνητος ψυχής κατάστασης Μια κατάσταση ψυχής που, οτιδήποτε κι αν συμβεί, δεν κινείται, μένει ακίνητη.

Εν ατιμίαις και ευφημίαις ωσαύτως έχων. Είτε τον χειροκροτήσουν, του πουν «μπράβο», είτε τον κακολογήσουν, τον δυσφημίσουν, τον πειράξουν, τον βλάψουν, αυτός δεν επηρεάζεται. Μένει αμετακίνητος, μένει πράος, ήσυχος.

Εάν του πούνε καλά λόγια, ασφαλώς θα τα μεταφέρει στον Θεό. Ό,τι του Θεού είναι, για ποιο λόγο θα κολακευτώ εγώ; Αν του πούνε άσχημα λόγια, πάλι θα πει: «Τι μου έκαναν εμένα; Τι με έβλαψαν;» Εγώ έχω κάνει χειρότερα από εκείνα τα οποία μου έκαναν αυτοί. Κατά συνέπεια, χρειάζεται μεγάλη φιλοσοφία για να είναι ο άνθρωπος πράος.

Ο πράος είναι ο αντίθετος του θυμώδους, αυτού που με το παραμικρό ανάβουν τα αίματά του. Και ξέρετε τι πάει να πει θυμός. Θυμός πάει να πει μικρός σεληνιασμός. Σεληνιάζεται ο άνθρωπος, δαιμονίζεται ο άνθρωπος εκείνη την ώρα, του σβήνει το φως της λογικής ο σατανάς και μπορεί να κάνει πράγματα που θα ντρέπεται στην αιωνιότητα, σε ένα κλάσμα δευτερολέπτου μέσα.

Δεν ξέρω αν είμεθα όλοι από την αρχή μαζί, που μιλήσαμε για το θέμα αυτό. Είπα στην αρχή ότι αν ο άνθρωπος ήθελε, αν δεν έχει κέφι να διαβάσει και να εφαρμόσει την υπόλοιπη Γραφή, τουλάχιστον να καταπιανότανε με τα τρία αυτά κεφάλαια του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου, την επί του όρους λεγομένη ομιλίαν, αλλά όχι απλώς να τη διαβάσει· να τη μελετήσει και να φροντίσει σιγά σιγά να την εφαρμόσει.

Θα του δίνει την ευκαιρία να πάει στην αιωνιότητα του Παραδείσου, γιατί είναι τα ψιλά γράμματα του Ευαγγελίου. Όμως πολλοί μας ούτε τα διαβάζουμε ούτε τα μελετούμε, γιατί άλλο διάβασμα, άλλο μελέτη, και ούτε τα εφαρμόζουμε καν.

Γι' αυτό ακριβώς ίσως να μας φαίνονται παράξενα αυτά τα πράγματα. Αν λοιπόν βλέπεις, άνθρωπε, ότι πειράζεσαι, αγωνίσου, ζήτησε από τον Θεό δύναμη να αγωνιστείς. Αυτός είναι με τους ταπεινούς και, κατ' επέκταση, με τους πράους.

Διότι ένας που δεν είναι πράος δεν είναι ούτε ταπεινός. Αυτά είναι αλληλένδετα. Μάθετε, λέει, απ' εμού, ότι πράος ειμί και ταπεινός τη καρδία. Πραότης είναι η αυγή, η ταπείνωσις η κορυφή, είναι ο ήλιος.

Δεν μπορεί να συνευγεί ήλιος χωρίς την αυγή Απαραίτητο, λοιπόν, στοιχείο είναι η πραότης για να προβάλλει η ταπείνωση και να σταθεί και να έχει τα αγαθά αποτελέσματα. Είναι βέβαια πολλοί άνθρωποι, διάφοροι τύποι, διάφορα περιστατικά στη ζωή του ανθρώπου, τα οποία τον κάνουν σήμερα, με την αγχώδη αυτή ζωή, τον κάνουν νευρικόν.

Ως επί το πλείστον, οι άνθρωποι νευρικοί είναι εκείνοι που δεν έχουν Χριστόν, ή στην πράξη. Στην πράξη, όχι στη θεωρία. Η θεωρία είναι εντάξει. Ή στην πράξη, δεν έχουν Χριστόν στην πράξη.

Χριστός, όπως στην Παλαιά Διαθήκη, προσφέρετο ως αμνός, προσφέρετο ολόκληρος. Η εντολή Του, όπως ξέρετε, θα έχετε διαβάσει, να ψήνεται ολόκληρος και με τα εντόσθια και με την κεφαλή και με τα πόδια, με τα πάντα.

Γιατί; Διότι συμβόλιζε ότι ο κοινωνών σήμερα τον Χριστόν κοινωνεί ολόκληρο τον Χριστό, με όλες τις ιδιότητες και τις χάριτες, με νου Χριστού, με σπλάχνα οικτιρμών, με μακροθυμία, με χρηστότητα, με αγάπη, με συγκατάβαση, με ανοχή.

Πώς λοιπόν, εφόσον είμαι Χριστιανός και κοινωνώ, δεν έχω και τις ιδιότητες του Χριστού; Κάπου αλλού σκοντάφτει αυτό. Δεν έχω δημιουργήσει βάσεις, προϋποθέσεις, και ακόμη έχω μία ψευδαίσθηση και λέγω ότι άνθρωπος είμαι, νεύρα έχω, βράζει το αίμα μου. Καλύτερα να μην έβραζε σε αυτές τις περιπτώσεις, ας ήταν νερουλό το αίμα σου. Αλλά δεν το έχουμε προσέξει όσο πρέπει.

Πάντως, οι Άγιοι οι οποίοι ενδιαφέρθησαν να μας παρουσιάσουν τας αρετάς, ώστε να τις ζηλώσουμε και να τις φτιάξουμε, για να είμαστε και εμείς κατάλληλοι για τη Βασιλεία των Ουρανών, έχουν πει πολλά λόγια, πολλά πράγματα και πολλά συνθήματα έχουν ρίξει στην κάθε μια των αρετών αυτών.

Το «πραεῖς» λέγει, «μακάριοι οἱ πραεῖς», δηλοί γλυκύτητα, όχι αγριάδα, γλυκύτητα. Είναι η στάσις των πτωχών τῷ πνεύματι, των ταπεινών, όχι των εγωιστών, έναντι των άλλων. Είναι μια αγαθή, επιεικής, εύκολη διάθεση. Έτσι γράφουν οι Άγιοι του Θεού.

Ερμηνεύοντας τον Ησαΐα, ένας άλλος πατήρ λέγει τα εξής: «Η πραότης είναι το στήριγμα της υπομονής. Αν δεν υπάρχει πραότης, δεν θα έχεις και υπομονή. Χάνεις τα υπόλοιπα».

Αυτά πρέπει ο άνθρωπος να αγωνιστεί. Θυμόσαστε ο όσιος Εφραίμ τι λέγει; «Πνεύμα υπομονής και αγάπης χάρισέ μοι τω σω δούλω». Έχασα την υπομονή μου. Γιατί, πού την έχασες; Σε τι μονοπάτια πήγαινες και την έχασες;

Μην τη χάσεις καθόλου την υπομονή σου· να την έχεις. Αλλά πρέπει να κρατιέσαι με τον Χριστό, να έχεις την υπομονή σου. Ο άνθρωπος είναι μια μπαταρία. Εξαντλείται η μπαταρία και μένει. Όμως πηγαίνει και τη φορτίζει. Ξανά και ξανά λειτουργεί η μπαταρία. Ακριβώς έτσι και ο άνθρωπος θα πρέπει να έχει στενή σχέση, δια των μυστηρίων και δια της Εκκλησίας, με τον Χριστό και, δια της προσευχής, να ζητάει: «Δώσ' μου υπομονή, δώσ' μου».

Δώσ' μου καρτερία, δώσ' μου δύναμη. Αλλά θα βάλεις το κεφάλαιο που λέγεται ταπείνωση. Για να σου χτίσει ο αρχιτέκτων, θα βάλεις το οικόπεδο. Και θα χτίσει αυτός. Εάν δεν βάλεις σαν οικόπεδο το θέλω σου, που είναι η ταπείνωσή σου και λοιπά, δεν πρόκειται να χτίσει και δεν θα βρεθείς ποτέ και καλυμμένος και μέσα.

Η πραότητα, λοιπόν, λέει, είναι το στήριγμα της υπομονής. Η θύρα, η πόρτα ή, καλύτερα, η μητέρα της αγάπης. Ακούτε; Η μητέρα της αγάπης. Διότι ένας ο οποίος δεν έχει πραότητα, δεν έχει αγάπη εκείνη τη στιγμή που χάνει τον έλεγχό του.

Εκείνη τη στιγμή δεν έχει αγάπη.

Η προϋπόθεσις της διακρίσεως. Πάνω στο θυμό του δεν μπορεί να διακρίνει ο άνθρωπος, ζαλίζεται. Βλέπετε αυτό που κάνει ο σατανάς διά των οργάνων του στις ταβέρνες και στα καμπαρέ, που σηκώνει ο άλλος την καρέκλα και σπάει το φως και κάνει σκοτάδι και αρχίζουν οι μαχαιριές;

Αυτό κάνει μέσα σε κάθε πιστόν ο σατανάς. Του σβήνει το φως. Ο άνθρωπος τώρα είναι μέσα στο σκοτάδι, μέσα στη νύχτα. Πού πας; Ό,τι θα κάνεις, κάπου θα πέσεις, σε κάποιον θα πέσεις, ζημιά θα κάνεις. Δεν μπορείς να κάνεις πράγματα όπως να έχεις το φως.

Ζαλίζεσαι εκείνη τη στιγμή, δεν βλέπεις μπροστά σου, δεν ξέρεις τι κάνεις. Η προϋπόθεση της διακρίσεως. Δεν έχεις διάκριση. Θυμούμαι εγώ έναν, στο χωριό μου, έναν νέο, ο οποίος δεν ήκουε. Λεβέντης με όλη τη σημασία της λέξεως, δεν ήκουε.

Και τι είχε γίνει; Ο πατέρας του κάποτε, στα νεύρα, του έδωσε έναν κατακέφαλο, που λέμε στα απλά μας λόγια, και του έσπασε τα τύμπανα. Τον έκανε ανάπηρο με αυτό, αλλά πάνω στον θυμό του δεν έκαμε διάκριση πού θα χτυπήσει, γιατί γίνεται τρελός ο άνθρωπος.

Και είχε αυτά τα αποτελέσματα το παιδί του. Πήγε στην Αμερική, εγύρισε από την Αμερική, έκανε οικογένεια, όμως ήταν κουφός. Και γιατί; Για μια στιγμή ο πατέρας, στα νεύρα, έκαμε αυτή τη ζημιά, που ασφαλώς θα τον ήλεγχε η συνείδησή του στην αιωνιότητα.

Διότι, όπως λέγει η Γραφή, «διδάξει Κύριος πραεῖς ὁδοὺς αὐτοῦ»· ο Ψαλμός ο 24ος είναι αυτός· ότι ο Κύριος δηλαδή δίδει φώτιση και διδάσκει τους πραείς. Ο εγωιστής δεν παίρνει τίποτα από το Ευαγγέλιο, τίποτα από τον Κύριο, τίποτα από την προσευχή, από αυτά, τίποτα.

Γράφει, λέει, διά του Ψαλμωδού: «Διδάξει Κύριος πραείς οδούς αυτού». Τον δρόμο του ο Θεός θα τον υποδείξει στους πραείς. Έχει να κάνει με αυτούς τους ανθρώπους και πάντοτε θα τους οδηγεί.

Η πρόξενος της αφέσεως των αμαρτιών, η πραότης. Γίνεται αιτία ώστε ο Κύριος να αφήσει και αμαρτίες ακόμη του ανθρώπου αυτού που είναι πραής.

που είναι πράος, που ανέχεται δηλαδή την αδυναμία του άλλου, το θάρρος της προσευχής. Διότι όταν ο άνθρωπος είναι οργίλος, είναι θυμωμένος, ε, λοιπόν, δεν έχει μούτρα, όπως λέμε, πρόσωπο να παρουσιαστεί μπροστά στον Χριστό, να προσευχηθεί. Το θάρρος της προσευχής, η παροχή του Αγίου Πνεύματος είναι εκεί που γυρίζει το Πνεύμα το Άγιον. Στην πραότητα γυρίζει, διότι ο Κύριος λέγει: «Επί τίνα επιβλέψω;»

«Επί τίνα επιβλέψω;» Θα το έχετε διαβάσει από τον Ισαΐα που αναφέρει. Είναι σαν να συζητεί μόνος του και λέει: «Ποιον να ιδώ, ποιον; Επί τίνα επιβλέψω;» Και απαντά ο ίδιος στον εαυτό του: «Αλλ’ ή επί των πράων και ησύχιων και ταπεινών την καρδία».

Των πράων, των ησύχιων και ταπεινών την καρδία. Είναι βέβαια κουραστικό, θα μπορούσε να πει κανείς, διότι είναι δύσκολο ο άνθρωπος να καταπιεί το θηρίο αυτό, τον εγωισμό, την ώρα που του θίγεται.

που θίγεται, πως όταν σκεφτεί λογικά και πει, με την προηγουμένη του, φερ’ ειπείν, πολιτεία: «Διότι οσάκις αγρίεψα, τα χάσα, τα χάλασα, τα γκρέμισα, χειροδίκησα, χτύπησα το χέρι κάτω, έσπασα την πόρτα, ξέρω ’γω τι έκανα, έφερα κανένα αποτέλεσμα; Δεν έφερα αποτέλεσμα. Για λοιπόν τώρα, κάπως αλλιώς ας το σκεφτώ». Δεν διατίθεμαι.

Θίγομαι προσωπικώς και, μη δυνάμενος να ανθέξω τον άλλον, αναγκάζομαι και οργίζομαι και χάνω τη γαλήνη μου. Εκτός αυτού, είναι και ζημιά γενικότερη στην υγεία του ανθρώπου.

Σήμερα μιλούσα με τον αδερφό μου κάποτε, που μου είπε αυτός —είναι στρατηγός αυτός— και του μιλούσα για αυτή τη δουλειά. Και μου λέει: «Σε πιστεύω, διότι ο γιατρός μου υπέδειξε εμπράκτως το τι θα πει να θυμώσεις, να οργιστείς».

Είχε έρθει, λέγει, στο γραφείο μου να μου πάρει την πίεση. Και μέσα στο διάστημα που ήδη έπειτα του έδινα έναν καφέ, ως ότου να φύγει, ήρθε κάποιος με τον οποίο δεν τα πήγα καλά κατά τη συζήτηση, διότι δεν είχε κάνει τίποτα από εκείνα που έπρεπε να κάνει σύμφωνα με τη διαταγή.

Και οργίστηκα και του μίλησα, όχι βέβαια απρεπώς, αλλά σε τόνο όμως έτσι κάπως νευρωμένο. Έφυγε ο λοχαγός και, όταν έφυγε, του λέγει: «Στρατηγέ, βγάλε το σακάκι σου να ξανασου πάρω την πίεση». Πέντε βαθμούς είχε ανέβει η πίεση.

«Μόνοι μας», του λέει, «χαλάμε την υγεία μας, χωρίς αυτό να φέρνει κανένα αποτέλεσμα».

Μα μ' αυτό, μπορούσες να ενεργήσεις στα δέοντα που σου λέει ο νόμος. Πέντε βαθμούς ήτανε, από 14 και πάει 19, μέσα σε τρία λεπτά που έγινε όλη αυτή η συζήτηση. Κάνουμε και ζημιά στον εαυτό μας, δηλαδή. Δεν είναι ότι κάνουμε ζημιά στην ψυχή μας, φυγαδεύουμε την χάριν του Πνεύματος του Αγίου, για την οποία σκοτωνόμαστε, κατά το δη λεγόμενο, να την κρατήσουμε κοντά μας, και τη χάνουμε μέσα σε δευτερόλεπτα. Άντε να ξαναφέρεις. Αλλά χάνουμε και την υγεία μας. Γίνεται ζημιά στην υγεία μας.

Ζημιά στην υγεία του ανθρώπου, και ο άνθρωπος δυστυχώς δεν το έχει προσέξει, τουλάχιστον από υγιεινής πλευράς, αν δεν θέλουμε να το μιλήσουμε από θρησκευτικής πλευράς. Ο Άγιος Ιωάννης επίσης της Κλίμακος λέγει ότι ο πράος είναι εικόν του ακάκου και πράου και ταπεινού Ιησού Χριστού.

Για σκεφτείτε, όταν τον εράπισε ο υπηρέτης, για σκεφτείτε το αυτό το πράγμα. Δεν είχε μέσα του αίμα αυτός; Τι είπε; Του λέγει: «Εάν κακώς ομίλησα, μαρτύρησον περί του κακού· εάν καλώς, τι με δέρεις;» Δηλαδή, που μπορούσε να σχιστεί η γη και να τον καταπιεί, να μην σταθεί τίποτα μπροστά του. Και εν τούτοις, σαν να μην συνέβη τίποτα.

Δύσκολο, λέει ο κόσμος, αυτό. Για πήγαινε στον Άγιο Σπυρίδωνα και πες του: «Άγιε, πώς άντεξες αυτό το σκαμπίλι; Στην πύλη, μπροστά στην πόρτα, που τον εκτύπησε ο στρατιώτης, τον Άγιο Σπυρίδωνα, διότι ζητούσε να μπει μέσα και δεν τον άφηνε.

Και χειροδίκησε. Του έδωσε ένα σκαμπίλι. Και ο Άγιος γύρισε και το άλλο του μαγουλό, όπως είχε πει ο Χριστός μας: «Εάν σας ραπίσουν, λέει, επί τη μία σιαγόνα, δώστε και την άλλη». Και τότε αυτός αφοπλίστηκε και έπεσε στα πόδια του· έπεσε το όπλο από τα χέρια μπροστά σε αυτήν τη χειρονομία.

Δεν ήταν άνθρωπος αυτός; Είναι πολύ αστεία αυτά να τα λέμε εμείς. Όπως άλλοι λέγουν, γιατί η πραότης προϋποθέτει συγχωρητικότητα. Όταν δεν συγχωρείς τον άλλον, θα είσαι πάντοτε επί σκοπού, με το πιστόλι στο χέρι, με τη γλώσσα δηλητήριο, να αρχίσεις ανά πάσα στιγμή.

Τι έκανε ο Χριστός επί του Σταυρού; Βρήκε και δικαιολογία και είπε: «Πάτερ, άφες αυτοίς· ου γαρ οίδασι τι ποιούσιν»· δεν ξέρουν τι κάνουν οι άνθρωποι. Πώς έτσι θα το περάσουμε; Αυτό δεν ζητάει και από εμάς; Λέγουν όμως οι άνθρωποι: «Ε, μα αυτός ήταν Χριστός. Χριστός είμαι εγώ;» Ο Πρωτομάρτυς Στέφανος ήταν Χριστός;

Άλλωστε, σαν Θεός συγχώρησε ή σαν άνθρωπος Ιησούς συγχώρησε; Η θεότητα ούτε σκαμπιλίζεται ούτε υβρίζεται ούτε μειώνεται, δεν παθαίνει τίποτα. Ως άνθρωπος Ιησούς συγχώρησε. Αλλά εγώ στο χαρίζω αυτό και έρχομαι στον άλλον παρακάτω και ρωτώ.

Ο Πρωτομάρτυς Στέφανος είπε τα ίδια λόγια που είπε ο Χριστός μας, και μάλιστα ωραιότερα. Και είναι και μια απάντηση· δράττομαι της ευκαιρίας να το υποδείξω, διότι ορισμένοι λένε ότι «τον άφησα στον Θεό».

Όχι να τον αφήσεις στον Θεό, διότι δεν μπορείς εσύ, δεν έχεις τη δύναμη να του βγάλεις το μάτι, βρε αδερφέ. Να το βγάλει ο Θεός. Αυτό είναι εκδίκηση. Θα πεις τα λόγια που είπε ο Πρωτομάρτης Στέφανος. Μισθήσεις την αμαρτίαν τ' αυτή Πήγαινε στην ευχή του Θεού και εύχομαι ούτε ο Θεός να στο λογαριάσει.

Πρώτα είσαι χριστιανός. Όταν λες «τα άφησα στον Θεό, για να του βγάλω εγώ, βρε αδερφέ, το μάτι, άφησα να το βγάλει εκείνος», δεν είσαι χριστιανός ακόμη. Γιατί αυτό είπε ο Πρωτομάρτης Στέφανος. Μην στήσεις, μην λογαριάσεις, μην υπολογίσεις την αμαρτίαν ταύτην.

Προϋποθέτει ταπείνωση, προϋποθέτει αναγνώριση ότι είμαι αμαρτωλός και χρήζω χειροτέρας τύχης. Και από εκεί και κάτω θα αρχίσει ο άνθρωπος να παρουσιάζει σημάδια χριστιανού. Η πραότης είναι πλούτος ανεκδιήγητος, δηλαδή δεν μπορεί να χαρακτηριστεί. Μεγαλύτερος οικονομολόγος δεν θα μπορέσει να μας πει πόσο κοστίζει η πραότης.

Είναι γνώρισμα θεϊκόν να είναι πράος ο άνθρωπος, είναι ουράνιο χάρισμα, χάρισμα είναι του Θεού· θα το ζητήσεις. Είναι κλίμαξ αναβιβάζουσα τον άνθρωπον εις τον ουρανόν, η δε αγριότης είναι χαρακτήρ των δαιμόνων και κρημνίζει τον άνθρωπον εις τον Άδην.

Πολλοί από μας έχουμε πολλές αρετές, αλλά δεν τις έχουμε όλες.

Ξέρετε πώς είναι.

Είναι σαν να πρόκειται να ανέβεις στην Κλίμακα του Ιωάννου, παραδείγματι, 30 σκαλοπάτια, και να έχεις την ταπείνωση, να έχεις τούτο, να έχεις τ’ άλλο, να έχεις την ελεημοσύνη, να έχεις, να έχεις, να έχεις, να έχεις, φερ’ ειπείν, την πραότητα να την έχεις.

Το τραβάς λοιπόν το σκαλί αυτό από τη μέση. Βγάζοντας το σκαλί, πώς θα πας παραπάνω στο άλλο; Το ένα προϋποθέτει το άλλο. Και να είναι και η φούστα σου στενή και δεν μπορείς να το... Τι θα γίνει; Καταλάβατε; Έτσι είναι.

Μην πείτε ποτέ σας: «Εγώ δεν τα κάνω όλα, δεν τα κάνω όλα, αλλά κάτι κάνω». Τίποτε δεν κάνεις, αν δεν τα κάνεις όλα. Μπορεί να σταθεί μια αλυσίδα με γάντζους, αν ένας γάντζος κοπεί; Θα γίνει ένα εκατομμύριο κομμάτια ο πολυέλαιος.

Τι λέει ο Ιάκωβος στην επιστολή του; «Εάν όλον τον νόμον τηρήσεις, πταίσεις δε εν ενί, γέγονας πάντων ένοχος».

Σου συμβαίνει κάτι στο σπίτι, πυρκαγιά, και το τηλέφωνο της πυροσβεστικής έχει επτά νούμερα και εσύ παίρνεις τα έξι. Θα έρθει η πυροσβεστική; Δεν θα έρθει.

Σου συμβαίνει κάτι από απόψεως υγείας και τηλεφωνείς το Πρώτο Βοήθειο. Και αντί να βάλεις πέντε πεντάρια, όπως είχαμε παλιά, βάλεις τέσσερα πεντάρια ή βάλεις κάποιο άλλο δικό σου. Θα έρθει το Πρώτο Βοήθειο; Δεν θα έρθει. Γιατί; Γιατί εσύ, με τον τρόπο σου, δεν θέλεις να κάνεις σωστά τη δουλειά.

Και κατά συνέπεια τα αποτελέσματα θα είναι λανθασμένα και θανάσιμα. Για σας είναι αυτά, λοιπόν, και για εσάς. Όχι για εσάς μόνο, και για μένα και για όλους μας. Διότι δυστυχώς αυτών των μακαρισμών πιανόμαστε πολλοί. Δεν τον έχουμε αυτόν τον μακαρισμό φτάσει, δεν τον έχουμε ζήσει.

Η πραότης, λέγει ο θείος Χρυσόστομος, είναι αρετή προερχομένη εκ της συνειδήσεως της ασθενείας και αδυναμίας. Ἣν ἀπέκτησεν ἡ ψυχὴ ἡ γενομένη πτωχὴ τῷ πνεύματι καὶ πενθήσασα καὶ παρακληθεῖσα. Είναι αποτέλεσμα, είναι μια αρετή που απορρέει, λέγει, από την πτωχεία του πνεύματος και από το πένθος του πνεύματος.

Δηλαδή προϋποθέτει τους δύο προηγούμενους μακαρισμούς να τους έχει κάνει ζωή του ο άνθρωπος.

Έχουσα δε εν εαυτή τον Θεόν, η πραότης θεωρεί πάντας τους πονηρούς και κακοποιούς ως νήπια.

Ένας που είναι πράος, άκακος άνθρωπος, και αυτούς τους πονηρούς, μπροστά σε αυτούς τους πονηρούς, δεν ανάβουν τα αίματά του. Τους βλέπει σαν νήπια μπροστά του. Αλλά εμείς δεν έχουμε αυτή ακόμη την αρετή, δεν μπορούμε, δεν την έχουμε πιάσει όσο πρέπει.

Πολλοί τον θυμό τον παρουσιάζουν σαν φυσικό, αφού ο Θεός, λέει, έδωσε τον θυμό. Υπάρχει αγαθός θυμός και πονηρός θυμός. Να θυμώσεις για τις αμαρτίες σου· δεν ξέρω να το κάνω αυτό. Κι αν μου κοπούν τα χέρια, κι αν κοπεί η γλώσσα.

Βγάλω το μάτι μου, θα κόψω τα δάχτυλά μου· δεν ξέρω να το κάνω. Να θυμώσεις, να οργιστείς έτσι, όχι όμως να οργιστείς για τον συνάνθρωπό σου. Καὶ γὰρ ἡ τοῦ σώματος κίνησις πρὸς τεκνογονίαν καὶ διαδοχὴν τοῦ γένους.

διαμονής εδόθη, που προς προγνίαν υπό του διομιουργού εδόθη Φέρνει ένα παράδειγμα. και η του θυμού κίνησης σωτηριοδώση μην εγκατέσπαρτε ώστε θυμούστε κατά της αμαρτίας Ούμοι προς το ομόφυλλον εκθυριούστε.

Όπως λέγει, έδωσε την τάση να συνέρχεται ο άντρας με τη γυναίκα για τεκνογονία και όχι για πορνεία, έτσι έδωσε και τον θυμό, να τον έχει ο άνθρωπος κατά της αμαρτίας, όχι κατά του ανθρώπου.

Εμείς όμως θα τροποποιούμε αυτά τα πράγματα.

Εάν λοιπόν επιθυμούμεν τυχεῖν τοῦ μακαρισμοῦ τοῦ Χριστοῦ,

Ὁ τοῦ Χριστοῦ νόμος οὐ μόνον τὴν κατ’ ἐνέργειαν ὀργὴν κωλύει, καθὰ ἠκούσατε, ἀλλὰ καὶ τὴν κατὰ διάνοιαν. Ούτε στον νου σου δεν θα οργιστείς, γιατί πολλοί δεν εκδηλώνονται· εντός τους όμως είναι θηρία, δεν εκδηλώνονται.

Ευαγγελισμός, Ευα Δεν είναι τίποτα, λέγει, το να μην το εκδηλώσεις, πόσο μέσα σου διπλώνεσαι και ξαναδιπλώνεσαι, καταλάβατε. Η πραότης, λέγει ο Μέγας Βασίλειος, είναι αρχή αοργησίας, σιωπή χειλέων εν ταραχή καρδίας.

Παρότι η καρδία εταράχθη μέσα της, όμως αν θέλεις να αρχίσεις να επιτύχεις την πραότητα, δεν θα μιλήσεις. Θα φροντίσεις να το κλείσεις το στόμα, σιγά σιγά να μπορέσεις να καθυποτάξεις. Σιωπή λογισμών εν ψιλή ταραχή ψυχής.

Τέλος, πεπηγμένη γαλήνη εν πνοαίς ανέμων ακαθάρτων. Δηλαδή θα φροντίσεις εσύ το τελείως αντίθετο να κάνεις, όταν δεις ότι ανάβουν οι άνεμοι και έρθουν εναντίον σου. Θα αρχίσεις να αγωνίζεσαι για να μπορέσεις, δηλαδή, να επιφέρεις κάποιο αποτέλεσμα.

Τώρα, βέβαια, οι άνθρωποι παρουσιάζονται σε τρεις ιδιότητες. Πού να μπορέσει ο άνθρωπος να δώσει απάντηση; Όμως, ένας άλλος νηπτικός πατήρ λέγει: «Είδα τρεις που εξυβρίσθησαν συγχρόνως». Κάποιος έβρισε τρεις ανθρώπους. «Ζώα», ξέρω εγώ τι τους είπε. Είδα και τους τρεις. Ο πρώτος από αυτούς δαγκώθηκε και ταράχθηκε, αλλά δεν μίλησε.

Χάρηκε για τον εαυτόν του που υβρίστηκε, αλλά λυπήθηκε διά τον υβριστήν.

Και ο τρίτος, αφού αναλογίστηκε την ψυχική βλάβη του υβριστού, έχυσε θερμά δάκρυα.

Έτσι έχουμε μπρος μας τον εργάτη του φόβου, τον μισθωτό και τον εργάτη της αγάπης. Μπορεί ο άνθρωπος να φτάσει στο τελευταίο. Εμείς δεν είμαστε σε καμιά από αυτές· ει δυνατόν, θα του βγάζαμε τα έντερα.

Και ξέρεις ποιος είμαι εγώ, και θα σε σκίσω σαν σαρδέλα. Καταλάβατε. Και το αποτέλεσμα είναι να χάνονται ψυχές, να χάνονται πρόσωπα, να χάνονται άνθρωποι, να χάνουν κλπ. Και γενικά δεν έχουμε τα αποτελέσματα που θα είχαμε, εφόσον θα είχαμε μαζί μας τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου, η οποία θα μας διατηρούσε νηφαλίους, να δίνουμε την πρέπουσα απάντηση, να πολιτευόμεθα αναλόγως, ώστε να μην ζημιώνουμε την ψυχή μας.

Γιατί αυτό το μεγάλο θέμα. Ο άνθρωπος δεν βγάζει αποτελέσματα. Έχει, μάλιστα, μια προτροπή περί αυτού του ευγενούς θυμού, που δείχνει ο άνθρωπος ότι δεν είναι λαπάς. Γιατί και αυτός ο Χριστός μας «περιέβλεψε αυτούς μετ’ οργής», λέγει.

Αγρίωτης άρχισε Πήγε στο ναό και πήρε τα τραπέζια και τα πέταξε, έκαμε, έφτιαξε. Αλλά δεν εκτύπησε κανέναν, όμως. Γι’ αυτό λέγει ο Ψαλμωδός: Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε Δείξε, χτύπησε το χέρι σου, ότι ναι, δεν είναι έτσι.

Αλλά πρόσεξε μην πας παρακάτω. Μπορεί, όμως, ο άνθρωπος να το κάνει; Αυτό που ωφελεί, που δείχνει τον άλλον, τον άνθρωπο, ότι θέλω αυτό που σου λέγω.

Σου λέγω να σου το παρουσιάσω και με τον τόνο της φωνής μου, ότι το πιστεύω ότι είναι έτσι. Γιατί ενθυμούμαι μια φορά, μιλούσα με έναν προτεστάτη στο απάνω μαγαζί που ήμεθα, από τις 10 μέχρι τις 3. Στο τέλος, λοιπόν, σήκωσα τη φωνή μου. Λέγει: «Δεν επιτρέπεται», μου λέει. «Είναι χριστιανικό αυτό;» «Γιατί;» του λέγω. «Διότι», λέω, «ο Κύριος δεν»

«Περιέβλεψε αυτούς μετ’ οργής», λέει, ναι, αλλά για την πώρωση των καρδιών αυτών. Εγώ του λέω: «Γιατί φωνάζω; Για να σου πάρω το πορτοφόλι;» Για την πώρωσή σου φωνάζω. Και σηκώθηκε και έφυγε. Στις τρεις το απόγευμα.

Είναι περιπτώσεις. Αλλά πού να τις διαλέξεις; Είναι περιπτώσεις που θα χτυπήσεις το χέρι σου. Είναι περιπτώσεις Που θα γρέψει ο πατέρας Θα γρέψει η μητέρα κάθε πίσω κορίτσι κάθε κάτι Αλλά πρόσεχε. Να μην σε παρασύρει ο σατανάς και σταματήσει η καλημέρα και σταματήσει η καλησπέρα και φέρ' τα γύρω.

Γίνεται πολύ ζημιά. Δεν έχουμε δύναμη διακρίσεως και αυτού του θυμού ακόμη, που υπάρχει αγαθός θυμός, όμορφος, που μπορείς να διατυπώσεις κάπως με πιο πολλά χρώματα κάτι που θέλεις να διατυπώσεις.

Πάντως μακαρίζει, λέει, ότι οι άνθρωποι αυτοί, οι πραείς, θα κληρονομήσουν τη γη. Σαν ποια γη τώρα; Για τους Ισραηλίτες έλεγε στην Παλαιά Διαθήκη ότι θα κληρονομήσουν τη γη, τη γη Ισραήλ. Εμείς τι γη θα κληρονομήσουμε τώρα;

Τώρα, ομολογώ, από όσα διάβασα, στέκονται όλοι οι Πατέρες σε δύο περιστατικά. Τη γη εκείνη που θα είναι ευλογημένη από τον Θεό και είναι την οποία ευχόμεθα στον Πατερήμον, «Ἐλθέτω ἡ Βασιλεία Σου· γενηθήτω τὸ θέλημά Σου, ὡς ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς».

Θα κληρονομήσει τη γη εκείνη που θα είναι μαζί με τον Θεό. Τώρα, ορισμένοι πηγαίνουν στην ποιότητα της γης. Αυτή άραγε τη γη; Άλλη γη; Τώρα υπάρχει άλλη γη, όπως διαβάζουμε στην Αποκάλυψη, ότι καινούς ουρανούς και καινή γην προσδοκώμεν, όπου δικαιοσύνη θα κατοικεί. Εκεί λοιπόν υπάρχει εκδοχή: οι πραείς, όχι οι οργίλοι, όχι οι θυμώδεις κλπ., να κατακυριεύσουν εκείνης της γης. Αλλά και αυτής της γης ο Χριστός δίδει τέτοια μακαριότητα στους ανθρώπους αυτούς, που μέσα σε αυτή την κακία, μέσα σε αυτή τη φαυλότητα, μέσα, μέσα, μέσα, μέσα, αυτοί να ζούνε στη γη αυτή ευχαριστημένοι, εν σχέσει με τους άλλους που δεν ζούνε ευχαριστημένοι.

Πάντως δεν πρόκειται περί νοητής γης, νοητής γης, αλλά περί υπαρκτής γης. Σε αυτό το σημείο σχεδόν όλοι οι Πατέρες συμφωνούν. «Τι εννοεί;» ρωτά ο Χρυσόστομος. «Τινές νοητήν φασίν», ορισμένοι λένε νοητή γη, «ἀλλ’ οὐκ ἔστι τοῦτο· οὐδαμοῦ γὰρ εὑρίσκομεν ἐν τῇ Γραφῇ γῆν νοητήν», αλλά βρίσκουμε υλικήν γην. Έτσι λέει ο θείος Χρυσόστομος.

Όπως λέγει, φέρνει και ένα παράδειγμα: «Τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου, ἵνα εὖ σοι γένηται καὶ ἔσῃ μακροχρόνιος ἐπὶ τῆς γῆς». Θα κληρονομείς αυτή τη γη, θα κάτσεις στη γη αυτή πολύ καιρό και λοιπά.

Κάπως έτσι το παρομοιάζει εδώ.

Υπάρχει δε και στις Παροιμίες, δεν ξέρω αν διαβάζετε τη Γραφή, στο δεύτερο κεφάλαιο, στίχοι 21-22, που λέγει εκεί: ὅτι εὐθεῖς κατασκηνώσουσι γῆν, οι ευθείς θα κατασκηνώσουνε εις τη γη. καὶ ὅσιοι ὑπολειφθήσονται ἐν αὐτῇ, και όσοι δίκαιοι υπολειφθήσονται εν αυτή.

οδοί ασεβών εκ γης ολούνται, οι ασεβείς από την γη λέει θα φύγουνε, οἱ δὲ παράνομοι ἐξωσθήσονται ἀπ᾿ αὐτῆς. Κατά συνέπεια, αν θα λάβουμε αυτό υπόψη, θα πρέπει να παραδεχτούμε τη γνώμη του Θείου Χρυσοστόμου.

Ούτε γαρ, λέγει, από των μελλόντων αγαθών προτρέπει μόνον, αλλά και από των παρόντων. Αυτό λέει, το «υπόσχεται, θα κληρονομήσουν τη γην», γιατί πολλοί, σου λέει, «εγώ, μα δεν ενδιαφέρομαι για άλλη ζωή».

Μα θα χάσεις και αυτή τη ζωή. Ωπ, εκεί στέκεται. Και προκειμένου να χάσει αυτή τη ζωή, στέκεται και το συζητεί το πράγμα, μια και η άλλη ζωή είναι συνυφασμένη με αυτή τη ζωή. Και σε μια του έτσι στροφή ο Θείος Χρυσόστομος λέγει: «Ούτε γαρ από των μελλόντων αγαθών προτρέπει μόνον, ότι βασιλεία, παράδεισο κ.λπ., αλλά και από των παρόντων, διά τους παχυτέρους των ακροωμένων».

Για αυτούς που είναι λίγο χοντροκέφαλοι, λέει, στο θέμα της πίστεως. «Διά τους παχυτέρους», αυτούς που θέλουν υλικά πράγματα, «των ακροωμένων και προ των μελλόντων εκείνα ζητούντας». Ζητάνε πρώτα εδώ να φάνε, να περάσουν καλά, και έπειτα κοιτάζουν τα δεύτερα.

Ξέρετε τι έχει πει σε αυτόν τον λόγο ο Θείος Χρυσόστομος.

Λέγει: «Οι αδύνατοι ας πιστεύουν και στα έργα». Τα έργα είναι για τους αδυνάτους. Κάποιος επαναπαύεται: «Ξέρεις τι κάνω εγώ και τι δίνω εγώ στα κρυφά και λοιπά;» και υπολογίζει ο εαυτός του: «Άραγε θα έχω δωμάτιο ανατολικό στον Παράδεισο;»

Ξέρετε πόσοι τέτοιοι είναι; Πολλοί. Αυτά είναι για τους αδυνάτους, λέει ο Άγιος.

Σωτηρία είναι δωρεάν στον άνθρωπο. Ουχή εξ έργων όμου. Χάρη τι με θα σε σωσμένη. Δωρεάν. Αρχίζεις γεννομένης σε τον βαπτίσμα. Δεν το πιάνει ο άνθρωπος. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι γράφουν κάθε βράδυ τι καλό έργο κάνουν. Δεν το κάνουν.

Δεν το κάνουμε. Ένας άλλος μου ζητάει αποδείξεις και κρατάει αποδείξεις από ένα περιοδικό που βγάζουμε προ 20 ετών, και τις φέρνει κάθε φορά που έρχεται να ξανανεώσει τη συνδρομή του. Μου φέρνει όλες τις αποδείξεις. «Τι τις φυλάς», του λέω, «20 χρόνια τώρα αυτές, 23 χρόνια;» «Ε, θα χρειαστούν». «Πού να τις δείξεις; Στον Πέτρο», λέω, «απάνω που θα πας;» Έτσι πιστεύει. Έτσι πιστεύει. Ότι αυτές έχουν πέραση μεγάλη. Πολύς κόσμος, διάφορα μυαλά. Και συγκαταβαίνει.

Καταβαίνει ο Χριστός μας για όλους τους ανθρώπους αυτούς και υπόσχεται, και εδώ λέγει, χάριν αυτών των παχυτέρων, υπόσχεται και στον κόσμο τούτο.

Εκείνη γαρ η γη, η ουράνιος Ιερουσαλήμ, ου γίνεται των μαχομένων λάφυρον, αυτών που παλέψαν να την πάρουν, αλλά μακροθύμων και πραοπαθών ανδρών πρόκειται κληρονομία. Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Στο σπίτι και του λες: «Πέρασε στο σαλόνι να σου δώσουμε ένα γλυκό».

Ο ίδιος θα τραβιέται στην άκρη. Μόνος του, λόγω της μουτζούρας του. Δεν θα κάθεται εκεί πέρα, για να μην το λερώσει. Έτσι ακριβώς θα συμβεί. Και κατά την ημέρα εκείνη μόνοι μας θα πάμε στην κόλαση. Μην περιμένετε.

Θα πάει ο καθένας από την ίδια του εσωτερική πληροφορία για το πού είναι. Δεν θα περιμένουμε το «πορεύεσθε». Δεν θα το περιμένουμε. Εν πάση περιπτώσει, όπως σας έχω πει και άλλοτε, χωρίς ποτέ να έχω τη δύναμη να εξαντλήσω το θέμα, αλλά απλώς μεταφέρω ορισμένα που κι εγώ διαβάζω και σε εσάς, οι οποίοι πιθανόν να μην έχετε την ανάλογον βιβλιοθήκη ή τον ανάλογον χρόνο.

Στη συνέχεια αυτού του μακαρισμού υπάρχει ο τέταρτος μακαρισμός που λέγει: «Μακαριοι οι πεινωντες και διψωντες την δικαιοσυνην, οτι αυτοι χορτασθησονται». Δεν λέγει εδώ για τους δικαίους, «μακάριοι οι δίκαιοι», που έχουν σχέση με τη δικαιοσύνη, αλλά αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, αυτούς μακαρίζει.

Ένας πατήρ λέγει ότι η πείνα και η δίψα είναι σημείον υγείας σωματικής. Ένας που είναι άρρωστος δεν θέλει να βλέπει το φαγητό σου, έστω και αν του πας αηδονογλώσσες. Ούτε θέλει το ποτό σου, οτιδήποτε και αν του δίδεις.

Ένας όμως υγιής είναι έτοιμος και τα χέρια να σου φάει. Λέγει, η πείνα και η δίψα είναι σημείον υγείας σωματικής. Το σώμα το πεινών και διψών έχει υγεία, το δε μη αισθανόμενον πείναν και δίψαν έχει νόσον.

Οι άνθρωποι, οι ταπεινοί, οι πραείς, οι μακρόθυμοι, οι οποίοι δεν παίρνουν με το χέρι τους το δίκιο. Γιατί πολλοί λένε: «Θα σε πάω στην κόκκινη μηλιά, θα σε φτάσω στον Άρειο Πάγο». Ζητάει να το πάρει μόνος το δίκιο, διψάει αυτός τη δικαιοσύνη, τη θέλει τη δικαιοσύνη, αλλά δεν την παίρνει δι' ανθρώπου ούτε διά της δυνάμεώς του τη δικαιοσύνη.

Την περιμένει από τον Θεό τη δικαιοσύνη.

Μακαρίζει, λοιπόν, αυτούς οι οποίοι πράγματι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη και θέλουν να έρθει η δικαιοσύνη στον κόσμο.

Η προτροπή, όπως ξέρετε, δια του ψαλμωδού είναι «δικαιοσύνην μάθετε οι ενοικούντες επί την γήν». Αυτή τη δικαιοσύνη εμείς δεν την έχουμε, άλλοι σε μεγάλο βαθμό και άλλοι σε μικρό βαθμό. Δεν είμεθα δίκαιοι. Η δικαιοσύνη η δικιά μας μοιάζει σαν την αράχνη, η οποία πιάνει τις μύγες και της φεύγουν οι σφήκες. Έτσι είναι η δικαιοσύνη.

Δικαιοσύνη δικιά μας, η δικαιοσύνη κρατική, η δικαιοσύνη ανθρώπινη, τέτοια είναι: πιάνει τους μικρούς, τις μαρίδες, αλλά της φεύγουν τα σκυλόψαρα. Η δικαιοσύνη του Θεού, όμως, είναι διαφορετική και θα μας πιάσει όλους, να μας κρίνει κατ' αναλογία.

Μην ξεχνούμε αυτή τη δικαιοσύνη, μην την ξεχνούμε. Φροντίζουμε να είμεθα δίκαιοι προς όλες τις κατευθύνσεις. Είτε είμαι θεατός είτε είμαι αθέατος. Διότι, στην πραγματικότητα, είμεθα πάντοτε ορατοί από τον Θεό.

Εμείς, εάν μπορούμε κι εμείς οι χριστιανοί, εκτός ορισμένων, να κλέψουμε ένα υπερωκεάνιο και να μην το πάρει μυρουδιά κανείς, θα το κλέβαμε. Θα το κλέβαμε. Θα μας έφερνε ο σατανάς πολλούς λογισμούς δεξιούς, ότι αυτά ανήκουν σε πλουσίους, έτσι;

Οι περιουσίες αυτές εμείς θα τις πάρουμε, θα τις πουλήσουμε, θα παντρέψουμε ορφανά και θα βοηθήσουμε χήρες. Θα φτιάξουμε εκκλησίες, πράγματα κλπ. Εάν δεν υπήρχε ο εισαγγελέας, εάν δεν υπήρχε η κοινωνία, να εξευτελιστούμε, που ορισμένοι περιμένουν και αγαπούν το καλό τους όνομα στην κοινωνία, θα ήμασταν οι πλέον σκληροί και οι πλέον άδικοι άνθρωποι στον κόσμο. Εγώ βλέπω από τον εαυτό μου πόση ροπή έχω, εάν μου δοθεί η ευκαιρία, να μην φανώ δίκαιος όπως θα έπρεπε να φανώ, όπως θέλει ο Θεός. Αγωνίζομαι, δαγκώνομαι, αλλά βλέπω μέσα μου το θηρίο το οποίο υπάρχει, δεν εξεριζώθη. Μπορεί να εξομολογούμεθα τα θανάσιμα αυτά αμαρτήματα, αλλά απλώς τα κλαδεύουμε, δεν τα εκριζώνουμε. Και εξακολουθούν να μένουν και να μας βασανίζουν. Και βλέπετε πόσες περιπτώσεις υπάρχουν εδώ μέσα απόψε, αν θα ήθελα να μιλήσω με ανθρώπους.

Διαφόρους, με συνταξιούχους, με αγοραστάς ακινήτων, με άλλους, αγοροπωλησίες, με επιχειρηματίες, κλπ. Ζήτημα αν ένα-δύο τοις εκατόν θα έβγαινε με δικαιοσύνη· οι υπόλοιποι θα βγαίναμε ένοχοι.

Ρωτάτε τώρα πώς θα αντιμετωπίσουμε τον δίκαιον Θεό, ο οποίος δικαιοσύνας ηγάπησε; Ο οποίος μας προτρέπει να είμεθα δίκαιοι. Μια αιτία για την οποία δεν γινόμεθα δίκαιοι ως πρέπει, είτε μας προκαλούν είτε όχι, είτε μας βλέπουν είτε όχι, είναι η ολιγοπιστία μας προς τον Θεό, πως ο Θεός έχει τη δύναμη να βοηθήσει.

Μίλησα με τον πνευματικό μου προχθές ένα θέμα παρεμφερές και μου έφερε ένα παράδειγμα και μου λέει το εξής: «Έχω», μου λέει, «δύο περιπτώσεις. Τη μία τη θυμάμαι εγώ, όμως τώρα την άλλη δεν τη θυμάμαι».

Σε έναν οικογενειάρχη ήρθε μια φορολογία, δεν ξέρω πόσο, 150.000 δραχμές, που δεν είχε ο άνθρωπος να ξύσει το δόντι του. Όχι να δώσει 100.000· και είχε 7 παιδιά.

Ήτανε άνθρωποι να πάνε να ψευστούν για να γλιτώσουν από αυτόν τον φόρο — μπορεί να ήταν και άδικος, δεν ξέρω τι ήτανε — ή έπρεπε να γίνει θαύμα, κάτι, ένα από τα δύο. Και πήγανε σ' αυτόν τον εξομολόγο και το είπανε σαν χριστιανοί άνθρωποι: «Γέροντα, αυτό και αυτό μας συμβαίνει».

«Μην κάνεις», του λέει, «τίποτα. Πήγαινε ως έχει και δεν ξέρεις τι θα κάνει ο Θεός». Έφτασε η υπόθεση στο δικαστήριο. Η υπόθεση, κατά τους νομικούς, ήτο χαμένη εις βάρος του. Είχε πάει στο αγορανομικό δικαστήριο.

Μέχρι που ανέβηκε επάνω ο πρόεδρος και συνεκροτήθη το δικαστήριο, είτο καταδικαστική εναντίον του. Ως παραδόξως, παίρνει ο πρόεδρος τον λόγον και ζητάει την αθώωσή του και τα χαρίζουν. Και τα χαρίζουν όλα.

Και αυτό δεν έγινε πριν, που ήσανε κάτω· όταν ανέβηκαν επάνω, και πήρε τα παιδάκια του ο άνθρωπος και έφυγε.

Παράξενα πράγματα, μου λέγει. Μου είπε και ένα ακόμη, το οποίο είναι πρόσφατο. Αυτά τα δύο είναι πρόσφατα και μου λέγει: «Φρόντιζε όσο μπορείς, διότι είναι ολιγοπιστία και απιστία». Ευλογία. Άλλωστε είναι πολλοί άνθρωποι οι οποίοι, και να αδικηθούν ακόμη, αυτοί δεν πρέπει να πάρουν με το χέρι τους το δίκιο τους.

Διότι, πρώτον, δεν θα πάθουν τίποτα. Δεν πρόκειται να φτωχύνουν. Είναι άνθρωποι που κι όσα να πληρώσουν, δεν πρόκειται να φτωχύνουν. Και εντούτοις παίρνουν με το χέρι τους το δίκιο τους, δήθεν, και είναι άδικοι στην περίπτωση αυτή.

Είναι λεπτομέρειες που πρέπει να τις προσέχουμε και δεν τις προσέχουμε. Γιατί, άραγε; Ξέρετε, δεν έχει λεπτύνει η ψυχή μας, είναι χοντρή ακόμα, είναι αγρία και δεν μπορούμε να τα πιάσουμε αυτά. Ξέρετε οι τυφλοί τι φοβούνται; Οι τυφλοί τι φοβούνται; Να μη σκληρύνουν τα δάχτυλά τους μπροστά εδώ, στις ρώγες, διότι δεν θα μπορούνε να διαβάσουνε· να μη σκληρύνουν τα δάχτυλά τους εδώ μπροστά.

Αυτό πρέπει να φοβούμεθα εμείς: να μη σκληρύνει η ψυχή μας στα θέματα αυτά και μόνοι μας, δήθεν, παίρνουμε το δίκιο μας. Άλλωστε, πολλές φορές επιτρέπει ο αγαθός Θεός να αδικούμεθα ή να εξοφλήσουμε· αδικήσαμε κάποιον.

Ξέρετε πόσα οφείλουμε, πόσα έχουμε κλέψει, πόσα έχουμε αδικήσει, πόσα οφείλουμε σε άλλους; Και επιτρέπει ο αγαθός Θεός να αδικηθούμε, για να ισοφαρίσουμε, να μας τακτοποιήσει τον λογαριασμό μας. Δεν ξέρω αν ενθυμείσθε, όταν μιλούσαμε περί δεξιών λογισμών, που είπα ένα παράδειγμα· έρχεται στο νου μου.

Θα το πω, για την επικαιρότητα, πάλιν· συγχωρέστε με όσοι το θυμόσαστε.

Κατηγορήθη κάποτε ένας ιερεύς· ένα χαρτί, μια καταγγελία στο δικαστήριο, και δικάζεται. Ένα χρόνο φυλακή και δεν ξέρω πόσο.

Άδικα, όμως. Ο ιερεύς ήταν καθαρός. Ο κόσμος, το δικαστήριο, όλοι δώσανε μόνο φιλοφρονήσεις, μπράβο και λοιπά, έκαμε, έφτιαξε. Ο ιερεύς, όμως, ήταν καθαρός. Πάνω στις περιπτώσεις οδηγείται στη φυλακή. Μπήκε μέσα, ευρέθηκε μέσα στους άλλους, στους μάγκες με τα κομπολογάκια τους εκεί πέρα.

Μόλις τον είδαν, παπάς, σου λέει, φρούτο μεγάλο· τώρα θα έχουμε πλάκα.

«Αθώος, τέκνα μου, δηλαδή αθώος ήρθα εδώ». «Αθώος», λέει, «εδώ; Κανένας δεν έρχεται αθώος εδώ». «Εγώ», λέει, «ήρθα αθώος», και πράγματι αθώος είχε πάει ο παπάς. Αποτέλεσμα, θέλησαν να του εκμαιεύσουν κάτι. «Αθώος ήρθα εδώ, δεν ευθύνομαι· εψεύσθησαν, ψευδόρκησαν». Και ένας πιο θρασύς ερώτησε: «Δεν μου λες εσύ», του λέγει, «κακώς ήρθες εδώ;» «Όχι», λέει, «και λίγο μου βάλανε». «Εσύ δίκαια είσαι εδώ;» «Εγώ δίκαια». «Εσύ, παπά, πώς αποτελείς εξαίρεση; Είναι αδύνατο». Ο παπάς απάντησε: «Όχι, τέκνα μου, δεν είμαι κάποια ιδιαίτερη εξαίρεση». Τέλος πάντων, ήρθε το βράδυ και ο καθένας έφυγε για το γιατάκι του, που λέμε.

Ο παπάς, πού να του πάει ύπνος; Κάθισε εκεί, στην άκρη, στο κρεβατάκι του. Τα βάζει τα δύο του χέρια από κάτω απ’ το σαγόνι του και φύσαγε και ξεφύσαγε. Τον άρπαξε εκεί λίγο λαγοΰπνος, κοιμήθηκε. Και να σου, εκεί τη στιγμή βλέπει έναν κύριο ψηλό.

Και πηγαίνει από πάνω του επιβλητικά. Και του θέτει το ερώτημα: «Δεν μου λες, πάτερ, εδώ είσαι κακώς;» Βλέπει αυτός, λέει «Ναι, τέκνο μου», λέει, «ναι». «Σοβαρά», λέει, «έτσι πιστεύεις;» Λέει «Ναι, είμαι αθώος». «Ξέρεις», λέει, «τι πληρώνεις τώρα εδώ;» «Τι πληρώνω;» «Θυμάσαι, όταν ήσουν νέος, είχες πάει στο παζάρι;»

Και μια χηρούλα είχε δέσει μια μοσχάρα εκεί στην άκρη. Και έφτασε η μοσχάρα και σου χάλασε κάτι εκεί από το σακούλι σου. Και θύμωσες εσύ και την άφησες τη μοσχάρα. Και έφυγες, την έλυσες».

Την έλυσες και την πήραν οι χασάπηδες, και η καημένη χηρούλα εστερήθηκε τα χρήματα και γιόμισε τον κόσμο δάκρυα. Αυτή τη μοσχάρα πληρώνεις τώρα. Κόκαλο, γιατί έτσι ήταν. Ξυπνάει το πρωί και λέει: «Τέκνα μου, δικαιολογημένα είμαι εδώ;» «Μα δεν σου είπαμε εμείς ότι δεν έρχεται κανένας εδώ τζάπα;» Για σκέψου, λοιπόν, τα άδικα, να δεις πόσα έχεις κάνει, πόσα άδικα με τη γλώσσα σου, με τα χέρια σου και λοιπά, και θα βρεις ότι ο δίκαιος Θεός δεν είναι έτσι. Είναι, λοιπόν, ανάγκη να μάθουμε δικαιοσύνην επί της γης.

Εάν θέλουμε, στον κόσμο εκείνον, ο δίκαιος Θεός να μας κρίνει επιεικώς. Ταύτα και για απόψε.