Περί Χριστουγέννων

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Tonight’s talk is the fourth in our series on the theme of these great and holy days, specifically Christmas.

In the first two talks, we spoke about the events leading up to the coming of our Christ, and in the third we spoke about what we called the genealogical trees.

We spoke about His human hypostasis, about how He came and also became man, and the manner in which He became man. We took these things from the Evangelist Matthew, and we said that the Evangelist Luke also speaks about them.

We are now exactly three days away from the main event. If we are still here by then, and are counted worthy to go to Church, we shall find Christ already born.

And our Church will tell us about the events concerning the Magi. But the account of where and how He was born is largely not heard by those who, for understandable reasons, do not attend Church on weekdays.

For example, if someone goes tomorrow to the Hours, when the readings and the rest are appointed, he will hear the Evangelists, and specifically the Evangelist Luke, speak about where Christ was born, why Christ was born there, and why He was not born somewhere else.

But we shall find Him already born. That other part remains hidden away from most people, and many do not know why He was born in Bethlehem, nor the events that followed from it, events that truly took place and leave us with a lesson.

The days on which we hold these talks fall, as it were, in the gap between the feasts. Our Thursday talk is not affected by the Sundays on which the great feasts fall, both Christmas and the first day of the year, the feast of Saint Basil the Great.

And, with God’s help, we shall continue speaking on these Thursdays. So allow me tonight to bring this event back into view and speak about the birth of our Christ in Bethlehem, so that, as we might say, this subject may be brought to completion.

This is especially worthwhile now that these recordings remain available and many people take copies of them.

So that people may have an understanding of every aspect, and the subject of Christmas may be treated in a complete way. I therefore take this opportunity to tell you that, if the Lord permits, we shall give two more talks on Christmas. One will be tonight, and the other perhaps two lessons later, because in the meantime we shall have the Circumcision of the Lord and Theophany, about which we must also speak. So I shall owe you one lesson, as we say, which I will give afterward; and you can then put them in order, so that you may have a complete understanding—as complete as I, for my part, am able to offer—of this great event of the incarnation of our Lord. We now turn to the Evangelist Luke, to the second chapter, where he explains why the Lord was born in Bethlehem. He is the only Evangelist who gives chronological dates.

Luke specifies the date, the government, the emperor, and the ruler. In other words, he identifies the time, the place, and the cause. He says: “And it came to pass in those days that a decree went out from Caesar Augustus that all the world should be registered.”

Here I would like to say something to you: many people believe that the Lord was born in Bethlehem so that the prophecy would be fulfilled, the one that said: “And you, Bethlehem, land of Judah, are by no means least among the rulers of Judah; for out of you shall come forth a ruler who will shepherd my people Israel” — that is what it says there.

They say that God arranged matters in precisely this way so that He would be born there, because that was what the prophet had written. But I would like to tell you, as I have said before, that prophecies do not record things in order to make them happen.

They did not write them so that they would come to pass. Many of you may stumble over this point concerning prophecy, because you will not know how to interpret the prophecies. The prophets did not write things in order to make them happen. But someone may ask, “Then what did they write? Did they not write these things before the events took place?” No. They wrote them because the events were going to take place. The prophet did not prophesy so that someone could later say, “He must be born in Bethlehem so that the prophecy may be fulfilled.” No. He wrote it because Christ was going to be born in Bethlehem. Put that gently.

Micah says that He will be born in Bethlehem. In this case our God is not the one bending the order of events to fit the prophecy. God, who knows the past, the present and the future, and holds them all in His hand, saw back in 650 B.C. that Caesar Augustus, at the very time when His Son was going to be born, would have issued a certain decree.

And in His hand He also saw our Most Holy Theotokos and Joseph walking toward Bethlehem. Therefore He said, “Write, Micah: He will be born in Bethlehem.” If He had seen that He would be in Nazareth, He would have said, “Write: He will be born in Nazareth.”

If he had seen that it would be in Jericho, he would have written, "He will be born in Jericho." If he had seen that it would be somewhere else, that is what he would have written.

Do not understand this too narrowly, because then the prophecies will become a stumbling block for you. Prophecies fall into three broad categories.

Some things were written because they were going to happen; they were what man willed. Other things were written because both man and God willed them. That is another kind of prophecy. It is written that He would be born of a Virgin. But if the Virgin had not consented, would He have been born? No, He would not. How long Gabriel wrestled with her there, until he received her yes.

The two wills had to come together as one. There you have it: a prophecy that has to be secured by the human will as well. Because otherwise God would be forcing the human will — and that holds in the one case and in the other. So there is one kind of prophecy that He wrote down because these things were going to happen; and here there is another kind, where the two of them give their consent together, God and man. That is a different case, and He wrote that down too.

And there is also a third kind. In the first, the human person wills something and God has it written. In the second, God wills something and, in the end, the human person also wills it. In the third, God alone wills it, even if the human person does not.

But in this case no human being is involved. It is the case of the darkness that fell at high noon, when God commanded the shutters, as it were, to come down. Darkness. He does not compel any person; He alerts nature, if you will.

And there is yet another case: His entry into Jerusalem.

When He entered Jerusalem riding on the colt of a donkey, so that He would be clearly identified, He had foretold it through Zechariah nine hundred years before Christ. Yet at the same time, He compels a little donkey. He does not compel the human will—He does not wish to do that. There are, then, three kinds of prophecy. Keep them in mind and classify them. Consider which of the three categories the particular case before you belongs to, so that you can interpret it correctly and not be scandalized. Here, then, it says, “a decree went out.”

An order from Caesar Augustus: “that all the world should be registered.” And he goes on to say: “This census was the first one, made when Quirinius was governor of Syria.” He names the public figures who were in power at the time, so as to fix the event in history and date it exactly.

“And all went to be registered, each to his own city,” meaning the place from which he came. It was rather like the way we each return to our homeland to vote or to be registered. So Joseph also went up from Galilee, from the city of Nazareth, into Judea, to the city of David.

It's David's. And which is the city of David? "Which is called Bethlehem." Why is it called Bethlehem, why is it the city of David, and why did he go there? "Because he was of the house and lineage of David." Joseph comes from David's family tree. David is a Bethlehemite, a man of Bethlehem. He is the son of Jesse. You can read about it in First Kingdoms — that is, First Samuel — in the Old Testament. Look there at chapter sixteen and you'll find the account.

The account goes like this: God commanded Samuel to go and anoint a king in place of Saul. So he went to the house of Jesse the Bethlehemite, who had eight sons, and he took with him a horn of oil, of anointing chrism, to anoint a king.

Whichever one the Spirit would point out to him. So he went to the house and called the sons in, one by one. And indeed, fine strapping young men came past, well-educated and all the rest. But about none of them did the Spirit give the command: «Anoint him — this is the one.» All seven sons passed by in front of him.

“None of these,” he said, “is to be king. Do you have another son?” Old Jesse stood there bewildered. If none of these educated and capable sons was the one, then who could it be?

The others know so many things nowadays, and they play games and have the bearing of kings—but which one is to be king? “I have one more,” he says, “a scrawny little fellow.” “Where is he?” “Ah, he is with the sheep,” he says, “tending them.” “Well, of course, he is not fit to be king. The kings are here—the sons I have gathered here.” So Samuel found himself at a loss, and at that very moment God said to him: “Take heed, for I see differently from the way you human beings see. You look,” He says,

You see, man looks at outward appearance: whether the crown suits him, whether the sword and the spurs suit him, and so forth. “But I,” says God, “look upon the heart.”

So he turns straight to the father: "Tell that boy of yours to come here." "Sit down," the father says to him, "let's eat." "I'm not sitting down at any table," he says. "Let's finish this business first."

So word was sent out to the fields, where David was tending his little flock. He came down carrying his small bag, his heels cracked from the road, and his little shepherd’s staff. He arrived dirty from the fields, left his things outside, and entered the house.

The moment he stepped inside, the Holy Spirit says to Samuel: «Get up, anoint this one as king.» He was fair-haired, Scripture says, and he had beautiful eyes. His eyes threw off sparks. And Samuel anointed him king in the presence of all his brothers. Now you can understand, can't you — those petty little egos, the spite you get in a family, the things we all know about, the Maniot-style feuds and all the rest of it.

They must have thought, “Is this fellow to come in from the sheepfold, covered in dirt, and take the kingdom from us?” How do you suppose they looked at him? David, then, came from Bethlehem and later became king. His lineage continued through the generations and gave us Joseph and the Most Holy Theotokos, for they belonged to that line.

And the beautiful thing is that later, when Christ was born from David’s own line, the proclamation came in roughly those same fields: “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.” The place from which God took David and anointed him king is the very place to which He returned. It formed a circle, a crown, a garland.

There, once again, the joyful proclamation was heard, as though saying, “The purpose for which you were first called has now been fulfilled.” The signs of these events remain there to this day. If God grants us the grace to show you some images, I will point out exactly where these things occurred, because the places have been preserved by tradition to this very day.

So this, then, is the reason they went up there. «Because he was,» it says, «of the house and lineage of David.» Why did he go there? «To be registered together with Mary, who was betrothed to him as his wife, and who was with child.» Notice, it does not say that he went there with his wife.

You see, Luke, who writes in clear Greek, describes matters precisely as they were and does not use the Hebraisms and idioms found in Matthew, who wrote for the Jews. Matthew says, “Do not be afraid to take Mary your wife,” because she had to appear publicly as his wife. Otherwise, when it became evident that she was with child, she would have had no husband beside her.

Matthew’s account is arranged to serve one set of purposes, while Luke’s account serves another. Here Mary is about to give birth, perhaps within a night or two, I do not know, and Luke still calls her Joseph’s betrothed; he does not call her his wife.

He does not use the words “his wife.” Consequently, in this case, Scripture interprets Scripture. Pay close attention, because we shall hear much more about these matters.

And it came to pass, while they were there during the days when they had gone to perform this service, this duty, that the days were fulfilled for her to give birth; that is, the nine months were completed. March 25: the conception, the Annunciation. December 25: the birth, nine months later—the time for her to give birth.

“And she gave birth to her firstborn Son.” I believe we spoke about this the other day. Many people hear the word “firstborn” and immediately assume that there must also have been a second-born. But that is not what “firstborn” means here. It means the first child she bore.

The word rules out any previous birth: she had never given birth before. It does not tell us whether she gave birth again afterward. Here “firstborn” means that this was her first time giving birth. This woman bore her firstborn child, her first child. What was this child? Her first, the first to be born. That is all the word means here.

Now, whether or not there was a second child cannot be inferred from this. When the Evangelist says “firstborn,” he means to exclude any previous birth. She is giving birth for the first time; this is her first childbirth, as we say.

She bore her firstborn, her first child. Of course, much is said about these matters. But as I told you, just as there is a first-formed man without there being a second-formed man, so in this case there can be a firstborn without there being a second-born.

Besides, I want you to know this. The Lord, as I said, is the Firstborn of the Father. It is spoken of in the Old Testament as well, in Exodus, and Paul says it in Hebrews: "And again, when He brings the Firstborn into the inhabited world." That is, when God brings His Son into the world, the Firstborn. So who is the second-born?

Does God have a second-born as well? He has one Son, the Only-begotten. So "firstborn" does not mean that there is also a second-born and a third-born, and others born after them. He is also called the Only-begotten Son. And indeed, He is Only-begotten of His Mother and Only-begotten of the Father.

He is the Firstborn of His Mother and the Firstborn of the Father.

On this point, over which some people stumble, allow me to share the thoughts I set out in a book, where I defend the use of the word “firstborn.” Listen, because this concerns you.

The various Evangelicals, Protestants, and other heretics — Jehovah's Witnesses and the rest — bring forward another argument besides the one from the words "until she had brought forth." They come to the word "firstborn." They appeal to that word, "firstborn," and they rest their whole argument on it.

So, they conclude, she must have borne later-born sons as well — in other words, she had other children after Him. But the word "Firstborn" here does not mean the first child with others following after Him; it means the only one, the first and only. Because if "firstborn" here does not mean the first and only, but the first with others coming after Him, then we ask them to show us who these brothers of the Lord are — brothers like Him in essence and in nature, born from the Virgin.

Because they would have to be alike in nature. He was born by the Holy Spirit. But if afterwards, as these people believe, the Panagia, the All-Holy Virgin, bore other children by Joseph, then in their very being they are not the same. The one is born by the Holy Spirit; the others would be from the seed of a man, from the will of the flesh, from blood, and so on.

The one is far removed from the other.

For if “firstborn” means the first among other children born afterward, then those later children must necessarily be of the same essence and nature as the first, after whom they follow.

But what relationship, in truth, is there between the God-Man Jesus and the so-called brothers of the Lord, whom we do not even suppose were born of the Virgin? Therefore, even if we were to suppose that the Virgin bore other children by Joseph, Holy Scripture should not call Jesus the Firstborn on that account, since there is no such relationship between Jesus and those supposed sons of the Virgin whom they have fashioned in their imagination.

Thus, in this passage, the word “firstborn” chiefly denies any previous birth. She gave birth for the first time; she had never given birth before. This is what “firstborn” means. The word may also be used of an only child, the sole birth.

It may also be used of the Only-Begotten. What proves the truth of what we are saying? Holy Scripture does. Although it assures us that the Son and Word (Logos) of God is the Only-Begotten, as John writes in chapter 3, verse 16,

It says: «And when God again brings His firstborn Son into the world, He says: and let all the angels of God worship Him.» Hebrews 1:6. God will bring in the Firstborn. So then God must also have a Second-born, a second-begotten Son, if we are going to give interpretations like that.

What, then, shall we conclude? That there is also a second-born Son of God because Holy Scripture calls Him the Firstborn, simply because the Evangelicals, Jehovah’s Witnesses, and others want it so? I think there could scarcely be a more outrageous blasphemy.

Here, “Firstborn,” because it excludes every previous birth, is equivalent to “only-born” and “Only-Begotten.” In His eternal and beginningless begetting, Jesus is called the Firstborn in Hebrews 1:6, yet He is the Only-Begotten Son of the Father in John 3:16. The same is true of His birth in time. Although He is called the Firstborn of the Virgin, He is also the Only-Begotten Son of His Most Pure Mother.

He is called both Firstborn and Only-Begotten.

You say, “Since He is called Firstborn, there must also be a second-born.” But He is also called Only-Begotten.

When Holy Scripture calls Him Only-Begotten, does that allow you to speak of other births? It says that He is the Only-Begotten. Therefore, “firstborn” here carries the meaning of “Only-Begotten” and also declares that she had borne no child before Him. Isaiah likewise uses “first” to mean “only.”

If we read these things, there would be no need for us to say them now. In other words, I am telling you these things because we do not read. So he says: “Thus says God, the King of Israel, God Sabaoth, who delivered him: I am the first, and I am hereafter; besides Me there is no God.”

“I am first” — so, supposedly, there must be a second as well. And this is what He says: “I am first, I am after these things, and besides Me” — that is, after Me — “there is no God.” How are You first? I am first, I am the only-begotten, the one and only; I am, I am, I am — I am the One.

I am not saying, "I am first," in the sense that there must also be a second. If you want to look this up, you will find it in Isaiah, chapter forty-four, verse six. It is perfectly clear that the word "first" here stands in place of the word "alone," the only one. So it is not necessary that the firstborn should also have a second-born after him.

And let us not be surprised by the language of Holy Scripture. That someone may be called first without there being a second is also evident from the Apostle Paul’s words: “Reject a heretical man after one and a second admonition.” He says “after one”; he does not say “after two.” And he says “a second”; he does not say “a first.” Try to make those expressions conform!

It is in Titus 3:10, not Timothy. Or perhaps your Gospel does not contain that verse? It does. And if it does, how do you explain “after one” and “a second”? If it says “one,” you would expect it to be followed by “two.” If it says “second,” you would expect it to be paired with “first.” Yet it says neither “two” nor “first.” Therefore, pay attention.

Thus, just as Adam, the first-formed man, is not followed in the same manner by a second-formed man; just as God, who is the First, is not followed by a second; just as Paul’s “after one” is not followed by “after two,” and his “a second” is not preceded by “a first”; and just as God’s Firstborn in Hebrews 1:6 is not followed by a second-born; so too Mary’s Firstborn has no second-born, despite the stubbornness of all the heretics, and even of some among our own people, for many of our own are also poorly read.

In Holy Scripture, we also encounter the word “firstborn” with the meaning of beloved or preeminent. It can mean distinguished, chosen, or specially treasured. “Then you shall say to Pharaoh, ‘Thus says the Lord: Israel is My firstborn son,’” Exodus 4:22.

"To the festal gathering and Church of the firstborn enrolled in heaven" — Hebrews 12:22. And also "the firstborn among many brethren," that is, Christ, "the firstborn among many brethren" — Romans 8:29. And indeed the Lord is the Son of God. As man He is the firstborn among many brethren, and those brethren are the Christians; and we, who have been reborn through faith in Him in baptism and adopted by God, have received the right to become children of God.

He is the Son by nature; we are children by grace. The Lord is also called “the firstborn from the dead” in Colossians 1:18 and Revelation 1:5, and “the firstborn of all creation.” The firstborn of all creation, not the first-created, but the firstborn of all creation.

...of all creation—not the first-created, not the first one to be created, as some claim, but the ruler of creation. Why was He laid in a manger? Because “there was no place for them in the inn.” Since so many people had traveled for the census, it was perhaps only natural that they could find no room in the lodging place—the inn, the caravanserai, wherever it may have been. They found no place.

Surely, I believe, the elder must have found himself in a difficult position. Surely he pointed out to the ladies, the young women, and the men of Bethlehem the young woman who was with him, whose belly must have been swollen almost to her neck, almost to her chin.

...her anguish, yet no one was moved by simple human compassion to offer them a room, or some shelter in a nearby house, in case she needed warmth or anything else. So I say that this man must certainly have asked whether there was somewhere they could stay. And of course she herself must have felt heavy; she was at full term. Yet no one was moved. This is the beautiful passage in John: “He came to His own, and His own did not receive Him.” He made all these things. Even the materials we find and use to build these houses and everything else belong to Him. We made nothing—not our parents, nor our parents’ parents. Such notions are quite absurd. Nor did these things come into being by themselves, as the materialists today wish to believe. Everything comes from matter, they say. But where did the materialists themselves come from? Thank you.

Where does everything come from? From matter, you say; very well. And where did matter come from? Does matter have no master? Did matter create itself? Matter, sir, is helpless, because it does not even possess life.

Who gave life to matter? Simply stopping at the claim that “everything comes from matter”

is an enormous absurdity, not to call it foolishness. You refuse to acknowledge that matter has a master, but at the same time, who gave life to matter? Vangelis, who created life? If we wish to speak logically, this is where we stand with our hands raised, unable to answer.

So He came to His own, Scripture says, and His own did not receive Him. When someone reflects on these things, he may ask, “What sort of people were they in those days?” Today we see a woman boarding a trolleybus or a car, for example, and she is not even pregnant.

But she is heavy and has a large belly, and she takes advantage of it. At once we become anxious: “A seat, please!” And she sits down, making full use of that great belly of hers. Yet she is not pregnant; she is simply heavy around the waist.

She makes herself appear pregnant and takes advantage of it. Yet before a truly expectant mother, we are deeply solicitous; we regard her as a sacred person. She is two persons: two are walking and two are being nourished. She is not one person alone, and we take off our hats before her.

Even elders and clergymen rise to offer their seats to a pregnant woman. Were the people of Bethlehem really so unmoved? Did they not see her going around that village, that little town of Bethlehem? Did none of those people see her?

Did no one say anything? Was there nowhere for them to spread some bedding for her, even in some little corner? Could there truly have been such hardness of heart? If a person stops to think, he will naturally wonder what sort of people lived in those days.

Do you think that many of us are different from ordinary people?

Christ our Lord does not ask us for a physical cradle in which to be born, but He does ask for a spiritual one. Yet we too are hard-hearted now; we do not want Christ. Where do we forbid Christ to be born? Christ is not present in the home today.

Christ has no place in our work today. We do not want Christ as our companion on the road. We have no need of Christ in the kitchen. We do not want Christ in the bedroom. This same hardness exists today, here in the fullness of the twentieth century and amid so much light. Back then, after all, they did not know whom that young girl carried in her womb. They did not know who He was. But today we know exactly what we are doing when we reject Him.

We are exactly the same, my dear friends, as those people standing there that day — do you remember? "Whom do you want me to release to you," he says, "Jesus, or Barabbas?" "Barabbas!" they say. "Barabbas is the one we want. What do we want with Jesus? Crucify him — go on, crucify him!" Well done, my fine brave lads. And that is exactly what we are today.

Search the homes of so-called Christians, even those of others who call themselves Christian without being Orthodox. See whether you will find Christ there. Even today, there is no place for Christ to be born. There is no lodging offered to Christ.

The home is open to everything else, as you will see during these days. It has room for everything except Christ. Christ will not enter the home during these days. The lambs will come in, the turkeys will come in, the playing cards will come in, the food and sweets will come in, the pleasures of the flesh will come in; everything will come in.

But for Christ, in most homes, there is no room in the lodging. Even now, there is nowhere for Christ to be born. The same things happen again. The same times return, only in a slightly different form. So do not be scandalized, and do not be angry with those people.

But know this: as we make our bed, so shall we lie in it. As we conduct ourselves, so will he conduct himself.

There is another saying that belongs elsewhere, but it also applies here. Let me tell you something. A mother saw her little boy playing at a table with a few small objects. He had made some rooms and arranged various things there.

So she goes over and says to him, "Kostakis, what's this?" "That's my room, Mom." "And what are you going to do in there?" "This is where I'll have my kids, my wife, and so on, when I grow up."

You’re all grown up. Well done, Kostaki. And Kostaki is still just a little boy now, mind you! What is this room here? “This is the kitchen, Mama.” And what will you do there in the kitchen? “I’ll put you and Papa in the kitchen, Mama.” Kostaki, you’re going to put me and Mama—and Papa too—in the kitchen? “Mama, where do you keep Grandma and Grandpa? Don’t you keep them in the kitchen? Is there no room for them in the other rooms? Do they make a mess? Don’t you keep them in the kitchen? That’s where they go, Mama.”

“I saw it from there, and that is how I made this.”

How can this pattern be broken?

One thing has its place here, another there, and we understand where each one belongs. This is what awaits us.

If you sow corn, sir, you will not reap wheat; you will reap corn. As you prepare a place for Christ, so Christ will prepare a place for you. And as you treat your parents, so tomorrow your own children will treat you.

Do not be afraid; God is perfectly just in these matters. In any case, let us pass over that. Scripture says, “There was no place for them in the lodging,” and, “She gave birth to her firstborn Son, wrapped Him in swaddling cloths, and laid Him in the manger, because there was no place for them in the lodging.” In any event, she gives birth, and the account continues. Notice that all these things took place within Bethlehem.

Now we go outside Bethlehem, to the fields of David. More than a thousand years earlier, David had been called in from those fields to become king and, through his lineage, to lend human flesh to God. “And there were shepherds in that same country, living out in the fields and keeping watch by night over their flock.”

Abiding in the fields.

These were men who were wide awake. They were guarding their sheep through the night. On the one hand, good shepherds let the flock graze at night, which does the animals good. On the other hand, they stand guard over them against the various wild beasts — and there is also the version with human beasts, the ones who come to steal, and then the others, the wolves and so on, the jackals that devour them. These were men who were out in the open fields with their flocks — 'abiding in the field,' as the Gospel puts it — they were awake and keeping the watches of the night, taking shifts: some of them until midnight, and others from midnight on. And since, as you saw, there were groups of them out there in the fields outside Bethlehem, 'an angel of the Lord came upon them, and the glory of the Lord shone round about them, and they were filled with great fear.' Right there where they were, an angel came to them, and light.

Light—clearly, the glory of the Lord, light—flashed around them, and they were utterly bewildered. Imagine being in the darkness, where you could hardly find a needle on the ground, and suddenly seeing this! These men were overwhelmed and greatly afraid. But the angel said to them, “Do not be afraid. This visitation is not for harm. For behold, I bring you good tidings: I have come to tell you good news, the Gospel.”

“I bring you good tidings of great joy, which shall be for all the people.” This joy is not only for you, but for all the people. What have you come to tell us, Angel? “For unto you is born” and please notice, unto you.

He was born for us. “Unto you is born,” says the angel. Christ did not come for the angels; He came for mankind. “Unto you is born this day a Savior.” A Savior. That is what the angel says: He has been born. “For He shall save His people from their sins,” as we read the day before yesterday. Christ is the Savior of the world. He did not come merely to accomplish public works, as the world imagines, but first to save souls, and then bodies.

He did not come merely to make people good; He came to save them. He did not come merely to make courteous people; He came to make Christians. This does not mean that Christians should not be courteous. But everyone may be courteous and yet not be Christian at all.

That is the difference, and this is the point I want to dwell on.

“Today, then, a Savior has been born, who is Christ the Lord,” he says. The other angel said the same thing the day before yesterday: that He would be named Jesus Christ, what that name means, and so forth. Where would He be? “In the city of David.” And which is the city of David? Bethlehem.

This is what I came to tell you. Rejoice, then, at this news. “And this will be the sign for you.” If you wish to go and find Him, to see this Savior who has come, pay attention: I will give you a sign, because other children may also have been born tonight in Bethlehem.

In Bethlehem, take heed: you will find an infant wrapped in swaddling cloths, lying in a manger. You will not find Him in a house; you will find Him in a stable, in a manger. And suddenly there appeared with the angel a multitude of the heavenly host, praising God and saying, “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.” The angels were the ones who proclaimed these words: “Glory to God in the highest.”

Take note: this was spoken, this was what they heard, and then the angels departed. Their mission was complete. “And it came to pass, when the angels had gone away from them into heaven, that the shepherds said to one another.” They sat down and discussed it, just as we were saying.

What was this that we heard? What was this that we saw? Come, let us talk it over. And they reached their decision: “Let us now go to Bethlehem and see this thing that has come to pass, which the Lord has made known to us.”

They did not let the matter drop, saying, “Who knows? Perhaps it was some vampire. Who knows? Perhaps it was Satan, or some fairy. Let us wait until daybreak, and then we will find out.”

They immediately understand that the Lord has given them this message about what has happened. They are convinced that it is true. All right, then what happens now? What are they to do? Are they simply to leave the sheep there, just as they are? What if someone steals them? What if the wild beasts devour them?

Let them be stolen or devoured. We are going down to see this. Something supernatural has happened here. We have received a message from heaven. Is this the time to go on guarding sheep? “And they came with haste.” They left everything behind and hurried away, “and found Mary and Joseph, and the infant lying in the manger.”

They searched and found Him in the cave, just as the angel had told them. “And when they had seen Him, they made known the saying that had been told them concerning this Child.” When they saw Him, they recognized that everything was indeed exactly as the angel had told them earlier.

Here there is a detail that escapes many people. We often hear people ask, “What are you, a theologian? In what year did you receive your degree? Are you a professor? How much education do you have?”

Someone else says, “I am not educated, so do not expect much from me.” Women say it, and men say it too: “Those of you who are educated must explain these things to us.” But what were these men here? Were they theologians? Where had they studied?

How, then, were they counted worthy to see Christ face to face?

The first eyes that saw God become man, the God-man, were the eyes of these simple people, out there in the fields. They were men tending their sheep. What do we learn from this? That Christ is not so interested in degrees and in knowledge,

as He is with a person’s purity. Degrees are good if they have them, and knowledge is good if they possess it. But what matters is purity of sight and purity of heart. No one will be counted worthy to see Christ unless he cleanses his heart and his eyes are purified.

Those scales will not fall from his eyes, just as they fell from Paul’s after the Annunciation Christ made to him, when He stopped him on the road to Damascus.

So it is not a question of being educated and claiming that, because you are educated, you therefore know Christ.

Christ. Or perhaps you are uneducated, and so you think you cannot know any of these things concerning Christ. The Lord looks upon the human heart. Christ does not reveal Himself to anyone whose heart is impure. Nor can a person understand or know the first thing about Christ, even if he is learned and has devoured the covers of every book in every library in the world. If his heart is not pure, he cannot know the first thing about Christ. Into a soul that devises evil...

“Wisdom will not enter a deceitful soul, nor dwell in a body enslaved to sin.” Nothing at all. You may learn many things and even reach outer space, yet you will learn nothing about Christ.

You are not worthy to know Him; you are not worthy to see Him. Make yourself worthy: humble yourself, enter into metanoia and repent, confess your sins, cleanse your soul, purify your eyes, and then you will see Christ.

My dear people, Christ is not discovered; He is revealed. Christ was revealed, not to the rabbis, not to officials, not to kings, not to rulers, not to the learned. No. He was revealed to these simple people.

"Come, you're the ones for this job." Someone will ask: "Then does 'blessed are the poor in spirit' still hold?" Yes, yes, it does. But when we say "blessed are the poor in spirit, for they shall see God," we don't mean "blessed are the dim-witted, the simple ones, the ones who aren't right in the head." We mean the people who have all their wits about them, who have everything going for them, and yet say they're nothing. Those are the poor in spirit: they have it all, and yet they say they're nothing.

And if I do know a few things, things I was counted worthy to know — it was God who allowed me to know them. But Christ is an electrician; He has screwdrivers. He gives one little screw a turn, and the high-and-mighty airs start coming right down at once, no matter who you are. Just one little turn of the screw.

God has screwdrivers in His hands. These shepherds saw Him because they were pure in heart. He does not reject learning. We shall see this in the next talk. When the other distinguished visitors arrived, each with four diplomas, the Magi, they were not the sort of sorcerers you find out here in Menidi, who cast spells on women so they cannot give birth and break married couples apart.

The Magi were not that kind. Here, a magus means an astrologer, a physician, and a philosopher. Each Magus had at least four diplomas, so to speak. And what did they do? They came and knelt before a child.

And they open their treasures and they give gold, frankincense, and myrrh. Why gold? Because He is a King. Why frankincense? Because He is God. Why myrrh? Because He is going to be sacrificed. And where do you see all that in this little child? This little child — honestly, how would we ever see it?

You must go and have your eyes changed, so that you can see Him. If you ever wish to speak of heroes of faith, give as examples these wise men, the Magi, and also the thief on Christ’s right. He sees the Kingdom and Christ’s lordship, and therefore dares to say, “Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom.” They are crucifying You now, yet You will rise again; You are King. But where does the thief see this?

These are the eyes of faith, over which many stumble. The eyes of faith follow a curved path; they do not merely look straight ahead. They see around and beyond what lies before them. As Paul says, faith is “the evidence of things not seen.” I hold fast to something even though I cannot see it.

That is what it means. But it requires the surrender of the ego. You must drive the pretentious scholar out of yourself, especially those of us who act as though we have swallowed the pen and know everything.

How could we ever stoop to accept such things? Yet here it is. Christ was revealed—He truly was revealed. He was revealed to the Magi as well. For if He had not brought forth His star, first to make the truth known to them, and then brought it forth again afterward to show them once more where He was—in Bethlehem—and if this had not been written down, they would never have found Christ. The proof is that Herod remained Herod. My beloved, we do an injustice to Christianity, and at the same time we do an injustice to ourselves. For whoever wrongs Christianity, whoever wrongs the Gospel because he has never truly read it, wrongs his own self. The Gospel does not aspire to conquer the earth, but to lead us to another life, into which we shall all pass, whether black or white. In any case, it says here that these people came down and were counted worthy to be the first to see Him; they were...

These were simple people from among the common folk. Mary received visitors in the darkness, before dawn. And when the bell rings for us at night, it reminds us that we too must go by night, like other shepherds, to find Him newly born.

The bells that ring at night on Christmas are the angels announcing to us that He has come, that He has been born. “Come, rise and go to worship Him.” And yet you understand the sort of way in which we go, merely to exchange Christmas greetings.

We go because, you see, the father-in-law is religious. Until we have secured his daughter, we shall attend; what else can we do? We treat it as a chore. Others go for various other reasons. Some go merely to show off a gold tooth. They remain unrepentant, without Holy Confession, with their lives in disorder, and so on. We do all this without being able to carry Christ within us.

That is because we have not prepared a fitting vessel. Even if we go to Church, we shall not have that inner assurance that something truly happened today. A person must be able to perceive it. When a woman conceives, she knows, because the child stirs within her; she feels it inside herself.

In the same way, a Christian must have these stirrings in the heart and this inner assurance. Those of us who do not yet have them and remain unmoved must take care: we are without Holy Confession and without metanoia, without repentance. Perhaps we confessed a few things, but we did not confess everything.

Perhaps we cleansed one part, but not the whole. This is precisely why grace finds no room to work. Christ remains outside, and the person has none of these stirrings within.

These are the things that genuine human beings perceive with their own eyes and say, “My God, what have You made me to be, and what am I doing in response to what You have made?” In any case, it says here: “Mary kept all these things, pondering them in her heart.” In other words, what was this that had happened again that night? First of all, she gave birth without pain: a conception without pleasure and a painless birth. That was one extraordinary event.

Early in the morning visitors arrive and worship Him. What is all this? Mary gathers these things within herself, waiting to see where they will lead and what will happen. How could she yet comprehend this ministry? How could she fully understand whom she had borne? He is a child; He cries and seeks her breast. She goes into the nearby cave to nurse Him in privacy, and drops of her milk fall upon the ground, leaving the cave entirely white. That cave remains there to this day.

Women who have no milk go there, take a little of the earth, mix it with water and drink it, and then their milk comes. How could our poor Most Holy Theotokos herself comprehend all these things? As Scripture says, she kept them in her heart.

“And the shepherds returned, glorifying and praising God for all that they had heard and seen, as it had been told them.” Notice that it does not say “seen and heard,” as we would prefer. We say, “Unless I see, I will not even stay to listen; I will not go.”

No, that is not the proper order. When you see first and then hear, there is no reward in that. You must hear, and then go and see. But in order to hear—to sit down and listen—you must humble yourself. As long as you do not humble yourself, you will not sit down and listen.

You will not even open the book to read. You do not pray and you do not seek. Scripture says that they heard first and went afterward. They believed what they had heard, then went and saw that it was all completely true. Yes, that is how it was.

When a Christian follows this meaning along the right path, things become clear. But we are always modern-day Thomases: “Unless I see, I will not listen.” Even so, Christ condescends to our weakness once again, as you know.

Even today He shows His side and says to every Thomas, “Come, put your finger here, and do not be unbelieving, but believing.” We once spoke about the sides of the Lord that remain among us even to this day.

So Christ does not need to come again and be touched for us to find Him. Even today, the wounds in the side of our Christ are here for every person to touch and see. These are the things I thought could be said this evening on this subject.

There remains, of course, the other subject I mentioned, concerning the worship of the Magi. That is a subject we shall discuss on another evening.

Η αποψινή μας ομιλία είναι η τετάρτη κατά σειράν επάνω στο θέμα αυτών των μεγάλων ημερών, δηλαδή συγκεκριμένως των Χριστουγέννων.

Μιλήσαμε στις δύο πρώτες ομιλίες για την προϊστορία του Χριστού μας και στην τρίτη ομιλία μιλήσαμε για τα γενεαλογικά δέντρα, όπως τα λέγαμε.

Αναφορικώς με την ανθρωπίνη του υπόσταση, ότι ήρθε και έγινε και άνθρωπος, το με τι τρόπο έγινε άνθρωπος. Και τα πήραμε αυτά, τα δανειστήκαμε από τον Ευαγγελιστή Ματθαίο. Και είπαμε ότι αναφέρει και ο Ευαγγελιστής Λουκάς σχετικώς.

Είμεθα συγκεκριμένως τρεις ημέρες μπροστά από την κυρίως υπόθεση. Αν θα υπάρχουμε μέχρι τότε και αξιωθούμε και πάμε στην Εκκλησία, θα βρούμε τον Χριστό γεννημένο.

Και η Εκκλησία μας θα μας αναφέρει τα περιστατικά των μάγων. Η υπόθεση όμως, το πού εγεννήθηκε, το πώς εγεννήθηκε, ως επί το πλείστον δεν ακούγεται σε αυτούς που, για λόγους ευλόγους, δεν εκκλησιάζονται και τις καθημερινές.

Διότι, αν κανείς επί παραδείγματι πάει αύριο στις Ώρες που θα διαβαστούν και λοιπά, θα ακούσει τους Ευαγγελιστές και συγκεκριμένως τον Ευαγγελιστή Λουκά να ομιλεί το πού εγεννήθη ο Χριστός και γιατί εγεννήθη εκεί ο Χριστός και δεν εγεννήθη κάπου αλλού.

Εμείς όμως θα τον βρούμε γεννημένον. Το άλλο το κομμάτι μένει σε μια νεκρά γωνία για τους περισσότερους και δεν ξέρουν πολλοί γιατί εγεννήθη στη Βηθλεέμ και τα περιστατικά τα οποία απορρέουν από εκεί, τα οποία έλαβαν χώρα και αφήνουν μια διδασκαλία.

Διότι οι μέρες αυτές που ομιλούμε πέφτουν στο κενό, στο μέσον. Δεν επηρεάζεται η ομιλία της Πέμπτης από τις Κυριακές που είναι οι μεγάλες εορτές, τόσο των Χριστουγέννων όσο και της πρώτης του έτους, του Μεγάλου Βασιλείου.

Και εμείς θα μιλήσουμε, με τη βοήθεια του Θεού, τις Πέμπτες αυτές. Θα μου επιτρέψετε απόψε το βράδυ να μιλήσω, να το ανασύρω δηλαδή αυτό το γεγονός, και να μιλήσω για τη γέννηση του Χριστού μας στη Βηθλεέμ, ώστε να ολοκληρωθεί, όπως θα λέγαμε, αυτό το θέμα.

Και μάλιστα τώρα που μένουν αυτές οι κασέτες, που πολλοί τις παίρνουν.

Να έχουν μια γνώμη για όλα τα θέματα και να είναι ολοκληρωμένο το θέμα των Χριστουγέννων. Γι' αυτό δράττομαι της ευκαιρίας να σας πω ότι, αν ο Κύριος επιτρέψει, θα κάνουμε δύο ομιλίες ακόμα περί Χριστουγέννων. Η μία θα είναι απόψε και η άλλη θα είναι ίσως μετά δύο μαθήματα, διότι θα μεσολαβήσει η Περιτομή και τα Φώτα, που και για κείνα πρέπει να μιλήσουμε. Και θα οφείλω ένα μάθημα, όπως λέμε, να το πω εκ των υστέρων, και εσείς θα τα βάλετε σε σειρά, ώστε να υπάρχει μια ολοκληρωμένη γνώμη, αυτή που μπορώ τέλος πάντων εγώ να προσφέρω από την πλευρά μου, στο μεγάλο αυτό γεγονός της ενανθρωπίσεως του Κυρίου μας. Μεταφερόμαστε στον Ευαγγελιστή Λουκά, στο δεύτερο κεφάλαιο, εκεί που ομιλεί γιατί ο Κύριος εγεννήθηκε στη Βηθλεέμ. Είναι ο μόνος Ευαγγελιστής ο οποίος αναφέρει χρόνια.

Χρονολογικώς πότε, επί ποιας κυβερνήσεως, επί ποιου βασιλέως, επί ποιου άρχοντος· προσδιορίζει δηλαδή και τη χρονολογία και την τοποθεσία και την αιτία. Λέγει λοιπόν το εξής: Εγένετο δε εν ταις ημέραις εκείναις, εξήλθεν δόγμα παρά Καίσαρος Αυγούστου, απογράφεσθαι πάσαν την οικουμένην.

Εδώ θα ήθελα να σας πω, πολλοί πιστεύουν ότι ο Κύριος εγεννήθη στη Βηθλεέμ για να πραγματοποιηθεί η προφητεία, η οποία ανέφερε: «Καὶ σύ, Βηθλεέμ, γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς ἐλαχίστη εἶ ἐν τοῖς ἡγεμόσιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ γὰρ ἐξελεύσεται ἡγούμενος, ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν μου τὸν Ἰσραήλ», που λέει εκεί.

Γι’ αυτό λέει ακριβώς, τα κανόνισε έτσι ο Θεός ώστε να γεννηθεί εκεί επάνω, διότι ο προφήτης έγραφε έτσι. Θα ήθελα να σας πω, όπως κι άλλοτε έχω πει, ότι οι προφητείες, αυτά που γράφουν, δεν τα γράφουν για να γίνουν.

Για να γίνουνε, γιατί πολλοί θα σκανδαλίζεστε πάνω τους στο θέμα των προφητειών, δεν θα μπορείτε να ερμηνεύσετε τις προφητείες. Οι προφήτες δεν έγραψαν για να γίνουνε, αλλά θα πει κανείς: «Τι έγραψαν τότε; Δεν τα έγραψαν προ των γεγονότων;» Όχι, διότι θα εγένοντο, τότε τα έγραψαν. Δεν προφήτευσε για να πει εκ των υστέρων: «Θα πρέπει να γεννηθεί στη Βηθλεέμ, να πραγματοποιηθεί η προφητεία». Όχι, διότι θα εγεννάτο στη Βηθλεέμ. Γράψε μαλακά.

Ο Μιχαίας λέγει ότι στη Βηθλεέμ θα γεννηθεί. Δεν επηρεάζει ο Θεός μας σε αυτή την περίπτωση τη σειρά. Ο Θεός, όστις γνωρίζει παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα, τα έχει εν τη χειρί του, έβλεπε 650 χρόνια π.Χ. ότι ο Καίσαρ Αύγουστος, τότε που θα επρόκειτο να γεννηθεί ο Υιός του, θα είχε εκδώσει κάποιο διάταγμα.

Και έβλεπε εν τη χειρί του και την Παναγία μας με τον Ιωσήφ να περπατούν για τη Βηθλεέμ. Γράψε, λοιπόν, Μιχαία, στη Βηθλεέμ θα γεννηθεί. Εάν έβλεπε ότι θα ήταν στη Ναζαρέτ, γράψε, θα γεννηθεί στη Ναζαρέτ.

Εάν έβλεπε ότι θα είναι στην Ιεριχώ, θα έγραφε «θα γεννηθεί στην Ιεριχώ». Αν έβλεπε ότι θα ήταν κάπου αλλού, θα έγραφε.

Μην το πιάνετε το πράγμα και το βάζετε στενά, διότι θα σκανδαλιστείτε από τις προφητείες. Οι προφητείες χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες.

Εγράφησαν πράγματα διότι θα εγένοντο. Τα ήθελε ο άνθρωπος. Εγράφησαν πράγματα που τα ήθελε ο άνθρωπος και ο Θεός. Ένα άλλο είδος προφητείας. Γράφει ότι θα γεννηθεί εκ Παρθένου. Άμα η παρθένος δεν ήθελε, θα γεννηθεί; Δεν θα γεννηθεί. Πόσο καιρό τον πάλεψε εκεί πέρα τον Γαβριήλ, μέχρι που να της πάρει το ναι.

Να ενωθούν οι δύο θελήσεις. Να, προφητεία που πρέπει να κατοχυρωθεί και με την ανθρωπίνη θέληση. Διότι τότε ο Θεός θα εξεβίαζε την ανθρωπίνη θέληση. Και στη μία περίπτωση και στην άλλη. Άλλη, λοιπόν, περίπτωση προφητειών που, διότι θα γίνουν, το έγραψε, και άλλη εδώ, που οι δύο θα συναινούν, ο Θεός και ο άνθρωπος· άλλη περίπτωση έγραψε.

Και υπάρχει και τρίτη περίπτωση. Η μία είναι: θέλει ο άνθρωπος και γράφει ο Θεός. Η δευτέρα είναι: θέλει ο Θεός και εν τέλει θέλει και ο άνθρωπος, η δευτέρα περίπτωση. Και η τρίτη περίπτωση είναι που θέλει μόνο ο Θεός, έστω κι αν δεν θέλει ο άνθρωπος.

Αλλά σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει άνθρωπος, όμως, στη μέση. Είναι η περίπτωση του σκότους που έγινε πλήρη μεσημβρία, που διέταξε να κατεβούν τα ρολά. Σκοτάδι. Δεν εκβιάζει άνθρωπο, θέλεις, τη φύση ειδοποιεί.

Και είναι και άλλη μια περίπτωση, η είσοδός Του στα Ιεροσόλυμα.

Ιεροσόλυμα, όταν εισήλθε επί πώλου όνου, για να είναι δακτυλοδεικτούμενος, το γράφει διά του Ζαχαρίου 900 χρόνια π.Χ., αλλά ταυτόχρονα εκβιάζει κάποιο γαϊδουράκι. Δεν εκβιάζει θέληση ανθρωπίνη, δεν θέλω. Είναι τριών ειδών, λοιπόν, προφητείες. Να τις έχετε υπόψη σας και να τις ταξινομείτε, να βλέπετε σε ποια κατηγορία από τις τρεις υπάγεται η εν λόγω περίπτωσή σας, για να μπορείτε να ερμηνεύσετε σωστά και να μην σκανδαλίζεστε. Εδώ, λοιπόν, «εξήλθε», λέει, «δόγμα».

Διαταγή παρά Καίσαρος Αυγούστου: «ἀπογράφεσθαι πᾶσαν τὴν οἰκουμένην». Και αναφέρει: «Αὕτη ἡ ἀπογραφὴ πρώτη ἐγένετο ἡγεμονεύοντος τῆς Συρίας Κυρηνίου». Γράφει τα πρόσωπα που υπήρχον τότε, για να προσδιορίσει χρονολογικά την υπόθεση.

«Και επορευοντο παντες απογραφεσθαι, εκαστος εις την ιδιαν πολιν», δηλαδή από εκεί που κατάγεται. Πώς εμείς πηγαίνουμε να ψηφίσουμε, ο καθένας στην πατρίδα μας, ή να απογραφόμεθα, έτσι κι αυτοί τότε. Ανέβη δε και Ιωσήφ από της Γαλιλαίας εκ πόλεως Ναζαρέτ εις την Ιουδαία, εις πόλην Δαβίδ,

Είναι Δαβίδ. Ποια είναι η πόλις Δαβίδ; Ήτις καλείται Βηθλεέμ. Γιατί καλείται Βηθλεέμ και γιατί είναι πόλις Δαβίδ και γιατί επήγε εκεί; Δια το είναι αυτόν εξ οίκου και πατριάς Δαβίδ. Ο Ιωσήφ είναι από το γενεολογικό δέντρο του Δαβίδ. Ο Δαβίδ είναι Βηθλεεμίτης. Είναι παιδί του Ιεσσέ. Θα διαβάσετε στο Α΄ Βασιλειών, στην Παλαιά Διαθήκη. Να βρείτε στο 16 εκεί πέρα την υπόθεση.

Υπόθεση πως ο Θεός έδωσε εντολή στον Σαμουήλ να πάει για να χρίσει βασιλέα εις τη θέση του Σαούλ. Και πήγε στο σπίτι του Ιεσσαί του Βηθλεεμίτη, ο οποίος είχε οκτώ παιδιά, και είχε μαζί του ένα κέρατο με λάδι, μύρο, για να χρίσει βασιλέα.

Όποιον θα του έλεγε το Πνεύμα. Επεσκέφθη το σπίτι και κάλεσε τα παιδιά ένα-ένα. Περνούσαν πράγματι λεβέντες, γραμματισμένοι κ.λπ. Αλλά σε κανέναν το Πνεύμα δεν έδωσε εντολή: «Χρίσε τον, αυτόν». Πέρασαν και τα επτά παιδιά από μπροστά του.

Κανένας, λέει, δεν είναι από αυτούς για βασιλιάς. Έχεις άλλων? Στάθηκε ο Γέρο Ιεσέ Αν αυτά τα μορφωμένα τα παιδιά που ξέρουν και τάβλη

Τ’ άλλοι που ξέρουν και τόσα άλλα πράγματα σήμερα και παίζουν και έχουν και παραστήματα για βασιλιά, ποιος είναι; Έχω, λέει, ένα τσούφλιο, ένα. Πού είναι αυτό; Α, στα πρόβατα, λέει, τα τσοπάει. Α, βέβαια, αυτός δεν είναι για βασιλιάς. Οι βασιλιάδες είναι εδώ, αυτούς που έχω εδώ πέρα εγώ. Δυσκολεύτηκε, λοιπόν, ο Σαμουήλ εκεί πέρα και του λέγει ο Θεός ταυτόχρονα, του λέγει: «Πρόσεξε», του λέγει, «διότι εγώ βλέπω διαφορετικά από ό,τι βλέπετε εσείς οι άνθρωποι. Εσείς βλέπετε», λέει,

Βλέπετε, λέει, το φαινόμενο, αν του πάει το διάδημα, αν του πάει το σπαθί και τα λοιπά, και τα σπιρούνια. Αλλά εγώ, λέει, βλέπω την καρδία.

Αμέσως λοιπόν τον πατέρα, «Πες του», λέει, «του παιδίου αυτού να έρθει». «Κάτσε», του λέει, «να φάμε». «Δεν κάθομαι», λέει, «σε τραπέζι, να τελειώσουμε τη δουλειά αυτή».

Ειδοποιείται, λοιπόν, έξω από τα χωράφια, εκεί που έβοσκε τα προβατάκια του ο Δαβίδ. Και έρχεται κάτω με το σακουλάκι, τις φτέρνες του τις σκασμένες εκεί πέρα, με την πομποτούλα του και λοιπά. Έρχεται βρομιτσούλατος όλος, την άφησε απ' έξω εκεί και μπαίνει μέσα.

Μόλις μπήκε μέσα, το Πνεύμα το Άγιο τού λέει: «Σήκω, αυτόν χρίσε βασιλέα». Ήτο, λέει, ξανθός και ευόφθαλμος. Πετάγανε σπίθες τα μάτια του. Και τον έχρισε βασιλέα ενώπιον πάντων των αδελφών. Καταλαβαίνετε τώρα, ε, αυτά τα εγωιστάκια, τις κακίες εκεί, που τα ξέρουμε, τα μανιάτικα και λοιπά.

Σου λέει να έρθει ο άλλος από πέρα εκεί με τις βρωμιές, από το μαντρί, να μας πάρει τη βασιλεία; Πώς θα τον έβλεπαν; Γι' αυτό λοιπόν είναι από κει ο Δαβίδ, έγινε βασιλεύς έπειτα, και στη συνέχεια η γενιά του, στη συνέχεια η γενιά του έδωσε τον Ιωσήφ, την Παναγία, είναι από τη γενιά αυτή.

Και το ωραίο είναι ότι εκ των υστέρων, όταν εγεννήθη ο Χριστός από την οσφύ τη δικιά του, στα ίδια περίπου χωράφια ήρθε η αγγελία, το «δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Από εκεί που πήρε τον Δαβίδ και τον έχρισε βασιλέα, εκεί ξανά γύρισε, έγινε ένας κλοιός, ένα στεφάνι, ένα πέταλο.

Και εκεί ξανά ακούς, και το πρώτον, για το λόγο που σε είχαμε καλέσει, επραγματοποιήθη, και άκουσε τη χαρμόσυνη αυτή φωνή. Και υπάρχουν τα σημάδια αυτά μέχρι τη σήμερον εκεί. Αν θα επιτρέψει ο Θεός να κάνουμε εμφανίσεις, θα σας δείξω πού συγκεκριμένως έχουν γίνει αυτά τα πράγματα, διότι υπάρχουν μέχρι τη σήμερον, εκ παραδόσεως διατηρημένα.

Αυτός λοιπόν είναι ο λόγος που πήγανε εκεί επάνω. «Διὰ τὸ εἶναι», λέγει, «αὐτὸν ἐξ οἴκου καὶ πατριᾶς Δαβίδ». Γιατί πήγε εκεί αυτός; «Απογράψασθαι συν Μαριάμ τη μεμνηστευμένη αυτώ γυναικί, ούση εγκύω». Δεν λέγει επήγε εκεί με τη γυναίκα του.

Βλέπετε, ο Λουκάς, που μιλάει ελληνικά καθαρά, διατυπώνει τα πράγματα σωστά όπως έχουν και δεν έχει αυτούς τους εβραϊσμούς, τους ιδιωματισμούς πίσω εκεί του Ματθαίου, που έγραψε για τους Εβραίους. «Μη φοβηθείς παραλαβείν Μαριάμ τη γυναίκα σου», διότι έπρεπε να φαίνεται ως γυναίκα του, διότι επρόκειτο να αντιληφθούν, εάν δεν παρουσιάζεται με άντρα αυτή.

Άλλων λόγων οικονομεί και εξυπηρετεί η συγγραφή κατά Ματθαίον. Και άλλων λόγων οικονομεί και εξυπηρετεί η συγγραφή κατά Λουκάν. Εδώ γεννάει η γυναίκα, μια-δυο βραδιές, δεν ξέρω, και τη λέει μεμνηστευμένη ακόμη, δεν τη λέει γυναίκα του.

Δεν χρησιμοποιεί τη λέξη «γυναίκα του». Κατά συνέπειαν, η Γραφή εν προκειμένω ερμηνεύει τη Γραφή. Και προσέχετε, γιατί έχουμε πολλά να ακούσουμε απάνω στα θέματα αυτά.

Εγένετο δε, εν τω είναι αυτούς εκεί, τις ημέρες που είχαν πάει να κάνουν αυτήν την υπηρεσίαν, τη δουλειά, επλήσθησαν αι ημέραι του τεκείν αυτήν· συνεπληρώθησαν, δηλαδή, εννέα μήνες να γεννήσει. 25 Μαρτίου, σύλληψης, Ευαγγελισμός· 25 Δεκεμβρίου, γέννησης, μετά εννέα μήνες, του τεκείν αυτήν.

«Και έτεκεν τον υιόν αυτής τον πρωτότοκον». Γι' αυτό μιλήσαμε, νομίζω, προχθές. Πολλοί, όταν ακούνε «Πρωτότοκος», αμέσως τοποθετούν και «Δευτερότοκον». Δεν εννοεί αυτό τον Πρωτότοκον, τον πρώτον που εγέννησε.

Αποκλείει προηγούμενον τόκον. Δεν ξαναείχε γεννήσει. Δεν μας λέει αν ξαναγέννησε. Εδώ λέει τον πρωτότοκο, που γεννάει για πρώτη φορά. Αυτή η γυναίκα έκαμε το πρωτότοκό της παιδί, το πρώτο της παιδί. Τι είναι αυτό το παιδί; Το πρώτο, πρωτογέννητο, αυτό είναι.

Τώρα, αν υπάρχει δευτερότοκο ή όχι, δεν βγαίνει από εδώ. Όταν λέει «πρωτότοκο» ο Ευαγγελιστής, θέλει να μας πει, να μας αποκλείσει προηγούμενον τόκον, προηγούμενη γέννα. Γεννάει για πρώτη φορά, είναι πρωτογέννα που λέμε.

Έκανε τον πρωτότοκο, το πρώτο της παιδί. Τώρα βέβαια πολλά λέγονται επάνω στα θέματα αυτά και σας είπα: όπως υπάρχει και πρωτόπλαστος και δεν υπάρχει δευτερόπλαστος, έτσι υπάρχει και πρωτότοκος χωρίς να υπάρχει δευτερότοκος στην περίπτωση αυτή.

Άλλωστε, θέλω να ξέρετε το εξής. Ο Κύριος, όπως είπα, είναι ο Πρωτότοκος του Πατρός. Το αναφέρει και στην Παλαιά Διαθήκη, στην Έξοδο, και ο Παύλος στους Εβραίους: «ὅταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην». Δηλαδή, όταν φέρει ο Θεός τον Υιό Του στον κόσμο, τον Πρωτότοκο. Ποιος είναι ο δευτερότοκος;

Έχει και Δευτερότοκον ο Θεός; Έναν έχει, τον μονογενή. Άρα το «πρωτότοκος» δεν έχει την ερμηνεία ότι υπάρχει και δευτερότοκος και τριτότοκος, υπάρχουν και υστερότοκοι. Λέγει επίσης τον Υιόν τον μονογενή. Πράγματι, είναι μονογενής στη Μητρί και μονογενής τω Πατρί.

Είναι πρωτότοκος στη Μητρί και πρωτότοκος τω Πατρί.

Σε αυτό το θέμα, στο οποίο σκοντάφτουν ορισμένοι, να μου επιτρέψετε να σας μεταφέρω τις σκέψεις μου, που έχω διατυπώσει σε ένα βιβλίο, που απολογούμαι για τη λέξη «πρωτότοκος». Ακούστε, σας ενδιαφέρει.

Οι διάφοροι Ευαγγελικοί, Διαμαρτυρόμενοι και άλλοι αιρετικοί, Ιεχωβίτες κ.λπ., παρουσιάζουν επιχείρημα άλλο από το «έως οὗ»: έρχονται στο «πρωτότοκος». Επικαλούνται τη λέξη «πρωτότοκος» και στηρίζουν σε αυτήν το επιχείρημά τους.

Κατά συνέπεια έτεκε και υστεροτόκους υιούς, έκαμε κι άλλα παιδιά. Αλλά το «Πρωτότοκος» δεν σημαίνει εδώ τον πρώτον τόκον, μεθ’ ον έπονται άλλοι, αλλά τον μόνον, τον πρώτον, τον μόνον. Διότι, εάν το «πρωτότοκος» δεν σημαίνει εδώ τον πρώτον και μόνον, αλλά τον πρώτον μεθ’ ον άλλοι έπονται, τότε παρακαλούμε αυτούς να δείξουν σε μας ποιοι είναι οι αδελφοί του Κυρίου, οι όμοιοι αυτώ εις την ουσίαν και εις την φύσιν, εκ της Παρθένου γεννηθέντες.

Γιατί πρέπει να είναι όμοιοι εις την φύσιν. Αυτός γεννήθηκε διά Πνεύματος Αγίου. Εάν εκ των υστέρων, όπως αυτοί πιστεύουν, εκ μέρους του Ιωσήφ η Παναγία γέννησε κι άλλα παιδιά, τότε δεν είναι στην ουσία οι ίδιοι. Ο μεν είναι διά Πνεύματος Αγίου, οι άλλοι είναι εκ σπέρματος ανδρός, εκ θελήματος σαρκός, εξ αιμάτων κ.λπ.

Πόρρω απέχει ο ένας από τον άλλον.

Διότι, εάν το «πρωτότοκος» σημαίνει τον πρώτον μεταξύ άλλων υστεροτόκων, κατ’ ανάγκην θα πρέπει να είναι και οι υστερότοκοι της αυτής ουσίας και φύσεως προς αυτόν τον πρώτον, του οποίου αυτοί έπονται.

Αλλά ποια σχέση στ’ αλήθεια υπάρχει μεταξύ Θεανθρώπου Ιησού και των λεγομένων αδελφών του Κυρίου, τους οποίους ούτε υποθέτουμε ότι εγέννησε η Παρθένος; Ώστε, εάν υποθέσουμε ότι η Παρθένος έτεκε και άλλα τέκνα μετά του Ιωσήφ, δεν πρέπει να ονομάζει η Γραφή τον Ιησούν πρωτότοκον, καθότι ουδεμία σχέση υπάρχει μεταξύ Ιησού και των διά της φαντασίας αυτών πλασθέντων δήθεν υιών της Παρθένου.

Η λέξη, λοιπόν, «πρωτότοκος» εκφράζει εν προκειμένω κυρίως την άρνηση προηγουμένου τόκου. Εγέννησε για πρώτη φορά, δεν ξανά είχε γεννήσει. Αυτό πάει να πει «πρωτότοκος». Λέγεται δε και επί του μόνου, μόνος τόκος.

Και επί του μονογενούς. Απόδειξη αληθείας των λόγων μας; Έχουμε την Αγία Γραφή, που παρότι μας βεβαιώνει ότι ο Υιός και ο Λόγος του Θεού είναι μονογενής, Όπως γράφει ο Ιωάννης στο ΓΑΜΑ 16

Λέγει: «Ὅταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ ὁ Θεὸς τὸν πρωτότοκον Υἱὸν αὐτοῦ εἰς τὴν οἰκουμένην, λέγει· καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ». Εβραίους 1:6. Θα εισαγάγει τον Πρωτότοκο ο Θεός. Άρα πρέπει να έχει και Δευτερότοκο ο Θεός, αν δίνουμε τέτοιες ερμηνείες.

Τι, λοιπόν, θα συμπεράνουμε; Ότι υπάρχει και Δευτερότοκος Υιός του Θεού, επειδή η Γραφή ονομάζει αυτόν Πρωτότοκον; Διότι το θέλουν οι Ευαγγελικοί, οι Ιεχωβίτες και λοιπά; Α, δεν θα υπάρξει, νομίζω, πλέον ανήκουστος βλασφημία εις αυτήν.

Το «Πρωτότοκος», αποκλείον πάντα προηγούμενον τόκον, είναι ενταύθα ίσον με το «Μονότοκος», το «Μονογενής». Και όπως ο Ιησούς κατά την άναρχον αυτού γέννησιν, παρότι λέγεται Πρωτότοκος, Εβραίους Α΄ 6, είναι ο Μονογενής Υιός του Πατρός, Ιωάννης Γ΄ 16, ούτως είναι και κατά την έγχρονον γέννησιν. Παρότι λέγεται Πρωτότοκος της Παρθένου, λέγεται και Μονογενής Υιός της Παναχράντου Μητρός.

Λέγεται και Πρωτότοκος και Μονογενής.

Εφόσον, λες, τον λέει Πρωτότοκον, άρα έχει και Δευτερότοκον. Μα τον λέει και Μονογενή.

Όταν λέει Μονογενή, σου επιτρέπει να μιλάς για άλλες γέννες; Λέει: είναι Μονογενής. Άρα το «πρωτότοκος» έχει την ερμηνεία «το μονογενής» και ότι δεν γέννησε πριν γεννήσει αυτόν. Ο Ησαΐας, επίσης, το «πρώτος» το ερμηνεύει «μόνος».

Αν διαβάζαμε αυτά, δεν ήταν ανάγκη να τα λέμε τώρα. Δηλαδή, ότι δεν διαβάζουμε, γι’ αυτό σας τα λέω. Λέγει, λοιπόν: «Οὕτως λέγει ὁ Θεὸς ὁ βασιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ, ὁ ῥυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σαβαώθ· ἐγὼ πρῶτος καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα, πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι Θεός.»

«Εγώ πρώτος», άρα υπάρχει και δεύτερος. Και τούτο λέει: «Εγώ πρώτος, εγώ μετά ταύτα και πλην εμού, μετά από μένα, ουκ έστι Θεός». Πώς είσαι πρώτος; Είμαι πρώτος, είμαι ο μονογενής, είμαι, είμαι, είμαι, είμαι ο ένας.

Δεν λέω ότι είμαι πρώτος, υπάρχει και δεύτερος. Αυτό, άμα θέλετε να το βρείτε, θα το βρείτε στον Ησαΐα, στο 44, 6 εδάφιο. Είναι ολοφάνερο ότι η λέξη «πρώτος» είναι αντί της λέξεως «μόνος». Δεν είναι υποχρεωτικό, λοιπόν, ο πρωτότοκος να έχει και δευτερότοκον.

Και ας μην παραξενευόμεθα από την έκφραση της Γραφής. Και ότι μπορεί ο πρώτος να μην έχει δεύτερον, ακούσατε του Παύλου λέγοντος: «Αιρετικόν άνθρωπον μετά μίαν και δευτέραν νουθεσίαν παραιτού». Με τα μίαν, και δεν λέει με τα δύο Και δευτέραν, δεν λέει με τα πρώτη Άλλη να τα βγάλεις πέρα

Τιμόθεο, Τίτος, Γάμα Δέκα Ή μήπως δεν το έχει το Ευαγγέλιο αυτινό; Το έχει. Και αν το έχει πώς ερμηνεύεται αυτό μετά το μίαν και μετά το δευτέραν Αν ήταν τα μία πρέπει να πήγαινε με τα δύο Πόσο λέει δευτέρα πρέπει να πήγαινε και πρώτη Ούτε «δευτέρα» λέγει ούτε «δύο» λέγει. Κατά συνέπεια, πρόσεχε.

Όπως, λοιπόν, ο Πρωτόπλαστος Αδάμ δεν έχει κατά τον ίδιο τρόπο και Δευτερόπλαστον, όπως και ο Θεός ο Πρώτος δεν έχει και Δεύτερον, όπως το «μετά μίαν» του Παύλου. Δεν έχει και «μετά δύο», όπως το «δευτέραν» του Παύλου δεν έχει και «μετά πρώτην», όπως το «Πρωτότοκος» του Θεού, Εβραίους Α 6, δεν έχει και Δευτερότοκον, ούτω και ο Πρωτότοκος της Μαριάμ, παρά το πείσμα όλων των αιρετικών και των δικών μας ακόμη, γιατί έχουμε και από τους δικούς μας αδιαβάστους πολλούς, δεν έχει Δευτερότοκον.

Τη λέξη «πρωτότοκος» τη συναντούμε εν τη Αγία Γραφή με τη σημασία του αγαπητός, ακόμη του εξαίρετος. Ακόμη, το «πρωτότοκος» ερμηνεύεται εξαίρετος, ερμηνεύεται εκλεκτός, ερμηνεύεται περιούσιος. «Σὺ δὲ ἐρεῖς τῷ Φαραω· τάδε λέγει Κύριος· υἱὸς πρωτότοκός μου Ισραηλ», Έξοδος Δέλτα 22.

Πανηγύρει και Εκκλησία Πρωτοτόκων εν Ουρανοίς απογεγραμμένων, Εβραίους ΙΒ΄ 22, ως και «Πρωτότοκον εν Πολλοίς Αδελφοίς», τον Χριστό, «Πρωτότοκον εν Πολλοίς Αδελφοίς», Ρωμαίους Η΄ 29. Και πράγματι ο Κύριος είναι ο Υιός του Θεού. Ως άνθρωπος είναι πρωτότοκος μεταξύ πολλών αδελφών, όμως των χριστιανών, οι διά της εις Αυτόν πίστεως αναγεννηθέντες εν τω βαπτίσματι και υιοθετηθέντες υπό του Θεού, ελάβομεν εξουσίαν τέκνα Θεού γενέσθαι.

Αυτός είναι κατά φύση, εμείς είμαστε κατά χάριν. Ακόμη ο Κύριος λέγεται Πρωτότοκος εκ των νεκρών, Κολασαΐς Α18, Αποκάλυψης Α5 Και «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως», πρωτότοκος πάσης κτίσεως, όχι πρωτόκτιστος, πρωτότοκος πάσης κτίσεως.

...κτίσεως, όχι πρωτόκτιστος, ο πρώτος που εκτίσθη, όπως λένε, ο αρχηγός της κτίσεως. Γιατί στη φάτνη; Διότι οὐκ ἦν αὐτοῖς τόπος ἐν τῷ καταλύματι. Λόγω που πολύς κόσμος θα μετακινήθη για αυτή την απογραφή, φυσικό ίσως να ήταν να μην βρήκε μέρος στο ξενοδοχείο, στο πανδοχείο, στο χάνι, δεν ξέρω πού, δεν βρήκε μέρος.

Ασφαλώς, θέλω να πιστεύω ότι ο γέρων θα ήρθε σε δύσκολη θέση και ασφαλώς θα υπέδειξε και στις κυρίες και στις δεσποινίδες και στους κυρίους της Βηθλεέμ την κόρη που είχε μαζί του, με την κοιλία που ασφαλώς θα ήταν μέχρι τον λαιμό, μέχρι το σαγόνι της.

...αγωνία της, όμως κανείς δεν συγκινήθη ανθρωπίνως να προσφέρει ένα δωμάτιο, ένα υπόστεγο κάπου σε ένα σπίτι κοντά, μη χρειαστεί ένα ζεστό, μη χρειαστεί κάτι τι. Λέγω, λοιπόν, ότι οπωσδήποτε ο άνθρωπος αυτός θα ζήτησε αν υπάρχει να περάσουν κάπου. Και ασφαλώς και αυτή θα ένιωθε βαριά, τελευταία μέρα ήτο. Όμως κανείς δεν συγκινήθη. Αυτό είναι το ωραίο που γράφει στον Ιωάννη: «Στα ίδια ήλθε και οι ίδιοι ου παρέλαβον αυτόν». Αυτός τα έφτιαξε όλα αυτά. Και τα υλικά που βρίσκουμε εμείς και φτιάχνουμε αυτά τα σπίτια, ξέρω εγώ τι, δικά του είναι. Εμείς δεν φτιάξαμε τίποτα. Ούτε οι γονείς μας, ούτε οι γονείς των γονέων μας. Είναι πολύ αστεία αυτά. Ούτε έγιναν μόνα τους, όπως θέλουν να πιστεύουν οι υλιστές σήμερα. Όλα εκ της ύλης. Και οι υλιστές πόθεν; Ευχαριστούμε.

Πόθεν; Όλα εκ της ύλης, συμφωνούμε. Και η ύλη πόθεν; Δεν έχει αφεντικό η ύλη; Είναι αυτοδημιούργητος η ύλη. Η ύλη είναι κορόιδο, κύριε, διότι της λείπει και η ζωή.

Την ύλη ποιος την ζωοποίησε; Το να στέκεσαι απλώς «όλα εκ της ύλης»,

λέει μια μεγάλη αστειότητα, να μην πω ανοησίαν. Δεν παραδέχεσαι ότι η ύλη έχει αφεντικό, αλλά ταυτόχρονα ποιος ζωοποίησε την ύλη; Ευαγγελή, ποιος έκανε τη ζωή; Εδώ στεκόμαστε με τα χέρια επάνω, αν θέλουμε να μιλάμε λογικά.

Ήρθε λοιπόν στα ίδια, λέει εκεί, στα δικά του, και δεν τον δέχτηκαν. Θα πει κανείς τώρα, όταν τα σκέπτεται αυτά τα πράγματα, θα πει: «Μα τι άνθρωποι ήσαν τότε;» Σήμερα βλέπουμε κάποια που μπαίνει στο τρόλεϊ, στο αυτοκίνητο, φερ’ ειπείν, και δεν είναι έγκυος.

Αλλά η παχιά έχει κοιλιά της και κάνει χρήση της κοιλιάς της. Και αμέσως κοπτόμεθα: «Μια θέση, σας παρακαλώ». Και κάθεται αυτή περισσότερο με την κοιλιάρα της εκεί πέρα. Και δεν είναι έγκυος, είναι παχιά απλώς στην κοιλιά της.

Και δείχνει ότι είναι έγκυος και κάνει χρήση. Και εμείς κοπτόμεθα μπροστά σε ενδιαφέρουσα, τη θεωρούμε ιερόν πρόσωπο. Είναι διπλός, περπατάνε δύο, τρέφονται δύο. Δεν είναι ένας άνθρωπος και βγάζουμε το καπέλο μας.

Και οι γέροντες ακόμη και κληρικοί ακόμη σηκώνονται να προσφέρουν στην κυοφορούσα. Αυτοί τόσο ασυγκίνητοι; Δεν τη βλέπαν που γυρνούσε εκεί μέσα στο χωριό, μέσα στην κωμόπολη, στη Βηθλεέμ; Δεν βλέπαν αυτός ο κόσμος.

Κανένας δεν είπε; Δεν υπήρχε πουθενά κάπου να της στρώσουν, κάπου εκεί, σε μια άκρη κάπου; Δεν υπήρχε τόση σκληρότης; Αν καθίσει να σκεφτεί, βέβαια, ο άνθρωπος, θα πει ότι πράγματι ποιοι άνθρωποι ήσαν τότε.

Έχετε τη γνώμη ότι απέχουμε πολλοί από κοινούς εμείς

Αν ο Χριστός μας δεν ζητάει λίκνο να γεννηθεί, σωματικό, ζητάει όμως πνευματικό. Και τώρα είμεθα σκληροί, δεν τον θέλουμε τον Χριστό. Πού απαγορεύουμε να γεννηθεί ο Χριστός; Σπίτι δεν υπάρχει ο Χριστός τώρα.

Στην εργασία δεν υπάρχει ο Χριστός τώρα. Συνοδοιπόρο δεν τον θέλουμε τον Χριστό. Στην κουζίνα δεν χρειάζεται ο Χριστός. Στο κρεβάτι δεν τον θέλουμε τον Χριστό. Και σήμερα υπάρχει αυτή η σκληρότης εν πλήρει 20ῷ αιώνι, με τόσο φως, που τότε, στο κάτω κάτω της γραφής, δεν ξέρανε τι είχε μέσα στην κοιλιά της αυτή η κοπελίτσα. Δεν ήξεραν ποιον είχε. Σήμερα όμως εμείς ξέρουμε τι κάνουμε στην περίπτωση αυτή.

Είμεθα ακριβώς οι ίδιοι, αγαπητοί μου, που ήτανε και εκείνοι εκεί κάτω, θυμόσαστε; «Τον Ιησού», λέει, «θέλετε ή τον Βαραββάν να σας απολύσω;» «Βαραββάν», λέει. «Τον Βαραββάν θέλουμε εμείς. Τον Ιησού τι να τον κάνουμε; Σταύρωσέ τον, να τον σταυρώσεις!» Μπράβο στους λεβέντες μου. Αυτοί είμεθα και σήμερα.

Αναζητήστε στα σπίτια των λεγομένων χριστιανών. Ή και στους άλλους που λέγονται χριστιανοί, αν όχι ορθόδοξοι. Να δείτε, θα βρείτε Χριστόν; Δεν υπάρχει και σήμερα μέρος να γεννηθεί ο Χριστός, δεν υπάρχει κατάλυμα σήμερα, δεν προσφέρεται για τον Χριστό.

Για όλα προσφέρεται και θα δείτε αυτές τις μέρες. Για όλα είναι το σπίτι, πλην του Χριστού. Ο Χριστός δεν θα μπει στο σπίτι αυτές τις μέρες. Θα μπουν τα αρνιά του, θα μπουν οι γαλοπούλες του, θα μπουν οι τράπουλες, θα μπουν τα φαγητά, θα μπουν τα γλυκά, θα μπουν οι σάρκες, θα μπουν τα πάντα.

Πλήττου Χριστού, τόποσε το καταλήμματιος επί των πλήστων Δεν υπάρχει να γεννηθεί ο Χριστός και τώρα. Επαναλαμβάνονται τα πράγματα. Επαναλαμβάνονται οι καιροί με έναν μόλις διάφορον τρόπο. Μη σκανδαλίζεστε, λοιπόν, και μην οργίζεστε εναντίον αυτών.

Αλλά γνωρίζετε ότι όπως στρώνουμε, θα κοιμηθούμε. Όπως πολιτευόμεθα, έτσι θα πολιτευθεί.

Κάπου έχει άλλον λόγον, αλλά πάει και εδώ. Αυτό που θα πω. Μια μητέρα είδε το παιδάκι της που, απάνω σε ένα τραπέζι, είχε κάτι πραγματάκια και έπαιζε. Είχε φτιάξει, λοιπόν, κάτι δωμάτια, κάτι πράγματα εκεί.

Πάει, λοιπόν, και του λέει: «Κωστάκη, τι είναι αυτό;» «Είναι το δωμάτιό μου, μαμά.» «Και τι θα κάνεις εκεί;» «Εδώ θα έχω τα παιδιά μου, τη γυναίκα μου κλπ., όταν μεγαλώσω.»

Μεγάλωσες. Μπράβο, Κωστάκη. Μικρός ο Κωστάκης τώρα, ε! Εδώ τι είναι; Αυτό είναι κουζίνα, μαμά. Και τι θα κάνεις εκεί στην κουζίνα; Θα βάλω εσένα και τον παπά, μαμά, στην κουζίνα. Κωστάκη, στην κουζίνα θα με βάλεις εμένα και τη μαμά, και τον παπά; Μαμά, εσύ πού την έχεις τη γιαγιά και τον παππού; Δεν τους έχεις στην κουζίνα; Δεν χωράνε στα άλλα δωμάτια; Λερώνουν; Δεν τους έχεις στην κουζίνα; Εκεί, μαμά.

«Εγώ από εκεί είδα και το έφτιαξα αυτό.»

Πώς θα σπάσει αυτό;

Αλλού έχει, αλλού έχει που... Αλλού, και καταλαβαίνουμε πού έχει, πού είναι. Αυτό μας περιμένει.

Σπέρνεις, κύριε, καλαμπόκι, δεν θα θερίσεις στάρι, καλαμπόκι θα θερίσεις. Όπως στρώνεις και για τον Χριστό, έτσι θα σου στρώσει και ο Χριστός. Και όπως στρώνεις για τους γονείς σου, έτσι θα σου στρώσουν και αυτοί αύριο, τα παιδιά σου.

του, μη φοβάσαι, είναι ακριβοδίκαιος ο Θεός στις περιπτώσεις αυτές. Εν πάση περιπτώσει το αντιπαρέχουμε. Δεν έβρεθηκε λέει τόπο σε το καταλήμματι και έτεκεν τον ιό ναυτής των πρωτότοκων και εσπαργάνωσαν αυτόν και ανέκλειναν αυτόν εν τη φάτνη διότι ούκ είναι αυτοίς τόπο σε το καταλήμματι. Εν πάση περιπτώσει αυτός θα γεννήσει και η υπόθεση συνεχίζει. Και επιμένες αυτά γινόσατε μέσα στη Βηθλεέμ.

Τώρα πάμε έξω από τη Βηθλεέμ, στα χωράφια εκείνα του Δαβίδ, που προ χιλίων τόσων ετών τον καλέσανε να έρθει μέσα για να γίνει βασιλιάς και να δανείσει στον Θεό σάρκα. Και ποιμενες ησαν εν τη χωρα τη αυτη αγραυλουντες και φυλασσοντες φυλακας της νυκτος επι την ποιμνην αυτων.

Αγραυλούντες

Ήσαν άνθρωποι ξυπνητοί. Φυλάγανε τα πρόβατά τους τη νύχτα. Αφενός, οι καλοί βοσκοί τα νυχτοβόσκουν και τα ωφελούν. Αφετέρου, τα φρουρούν από τα διάφορα θηρία· υπάρχει και η εκδοχή με τα ανθρώπινα θηρία που κλέβουν, και με τα άλλα, τους λύκους και τα λοιπά, τα τσακάλια που τα τρώνε. Ήσαν οι άνθρωποι οι οποίοι αγραυλούσαν, ήσαν ξυπνητοί και φύλαγαν φυλακές νυκτός, βάρδιες, οι μεν μέχρι τα μεσάνυχτα, οι δε από τα μεσάνυχτα. Και επειδή, όπως είδατε, ήσαν συντροφιές εκεί λοιπόν στα χωράφια έξω της Βηθλεέμ, άγγελος Κυρίου επέστη αυτοίς και δόξα Κυρίου περιέλαμψεν αυτούς και εφοβήθησαν φόβον μέγαν. Εκεί που ήσαν, πήγε σ’ αυτούς άγγελος και φως.

Φως, προφανώς, δόξα Κυρίου, φως. Άστραψε, τα χάσαν αυτοί. Μέσα στο σκοτάδι τώρα να βρεις εσύ και να βλέπεις τη βελόνη κάτω, τα χάσαν οι άνθρωποι αυτοί και εφοβήθησαν φόβον μέγα. Και είπε αυτοίς ο Άγγελος, μη φοβείστε, η επίσκεψη δεν είναι για κακό. Ιδού γαρ ευαγγελίζομαι υμίν, ήρθα να σας πω μια καλή αγγελία, ευαγγέλιο.

Ευαγγελίζομαι εμείν, χαρά μεγάλη σε εσάς, ένα χαρμόσυνο γεγονός Ήτις έσται παντί τω λαώ, και δεν είναι μόνο για εσάς αυτή η χαρά, αλλά για όλο το λαό. Τι έχεις να μας πεις, Άγγελε; Ότι ετέχθη υμίν, με ύψιλον, σας παρακαλώ.

Ετέχθη για μας, ετέχθη υμίν, λέει ο άγγελος. Ο Χριστός δεν ήρθε για τους αγγέλους, ήρθε για τους ανθρώπους. Ότι ετέχθη υμίν σήμερον σωτήρ. Σωτήρ. Αυτό λέγει, ότι ετέχθη. Αυτός γαρ σώσει τον λαόν αυτού εκ των αμαρτιών αυτών, διαβάσαμε προχτές. Ο Χριστός είναι σωτήρ στον κόσμο. Δεν ήρθε να φτιάξει έργα, που λέει ο κόσμος, να σώσει τις ψυχές πρώτα και έπειτα τα σώματα.

Δεν ήρθε να κάνει καλούς ανθρώπους, ήρθε να σώσει ανθρώπους. Δεν ήρθε να κάνει ευγενικούς ανθρώπους, ήρθε να κάνει χριστιανούς. Όχι ότι οι χριστιανοί δεν πρέπει να είναι ευγενικοί. Αλλά μπορεί να είναι όλοι ευγενικοί και να μην είναι καθόλου χριστιανοί.

Αυτή είναι η διαφορά και σε αυτό το θέμα θέλω να σταθώ.

Ετέχθη λοιπόν σήμερα λέει Σωτήρ Ος εστιν Χριστός Κύριος. Το είπε και προχθές ο άλλος άγγελος. Το πώς θα ονομαστεί Ιησούς Χριστός, πώς ερμηνεύεται κλπ. Πού θα είναι αυτός; Εν πόλει Δαυίδ. Ποια είναι η πόλη του Δαβίδ; Η Βηθλεέμ.

Αυτό ήρθα, αυτό σας λέγω. Χαρείτε, λοιπόν, στην περίπτωση αυτή. Και τούτο υμίν το σημείον. Αν θελήσετε να πάτε να τον βρείτε, να τον δείτε αυτόν τον σωτήρα που ήρθε, προσέξτε, θα σας δώσω ένα σημάδι, γιατί μπορεί να γεννήθηκαν και άλλα παιδιά απόψε στη Βηθλεέμ.

Στη Βηθλεέμ, προσέξετε, ευρήσετε βρέφος εσπαργανωμένον κείμενον εν φάτνη. Δεν θα το βρείτε σε σπίτι, σε παχνί θα τον βρείτε, σε φάτνη θα το βρείτε. Και εξαίφνης εγένετο, συν τω Αγγέλω, πλήθος στρατιάς ουρανίου, αινούντων τον Θεόν και λεγόντων: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Οι άγγελοι το είπανε αυτό, το «Δόξα εν υψίστοις Θεώ».

Προσέξετε Αυτό ελέχθη, αυτό ήκουσαν και, γένετο, έφυγαν οι άγγελοι. Τελείωσε η αποστολή τους. Και εγενετο ως απηλθον απ αυτων εις τον ουρανον οι αγγελοι, και οι ανθρωποι οι ποιμενες ειπον προς αλληλους. Καθίσαν και το κουβεντιάσαν, όπως τα λέγαμε.

Τι ήταν αυτό που ακούσαμε; Τι ήταν αυτό που είδαμε; Για ελάτε να το συζητήσουμε, και βγάζουν την απόφαση. Διελθωμεν δη εως βηθλεεμ και ιδωμεν το ρημα τουτο το γεγονος, ο ο κυριος εγνωρισεν ημιν.

Δεν το άφησαν το θέμα, να πούνε ότι πού ξέρεις τώρα, κάνας βρικόλακας θα ήταν αυτός, πού ξέρεις τώρα, ο σατανάς μπορεί να ήταν, καμιά νεράιδα να ήταν. Άσε να ξημερώσει, θα μάθουμε.

Προσδιορίζουν αμέσως ότι ο Κύριος τους το παρήγγειλε αυτό το γεγονός. Το δέσανε ότι είναι αλήθεια. Καλά, και τι θα γίνει τώρα; Τι θα γίνει; Θα τα αφήσουμε σύξυλα; Και αν τα κλέψουν; Και αν τα φάνε τα θηρία;

Να τα κλέψουν και να τα φάνε. Εμείς θα πάμε κάτω να δούμε αυτό. Εδώ έχουμε υπερφυσικό πράγμα. Εδώ έχουμε αγγελία από τον ουρανό. Αυτή τη δουλειά θα κάνουμε τώρα, πρόβατα θα φυλάμε; Και ήλθον σπεύσαντες, τα εγκατέλειψαν, σπεύσαντες, και ανεύρον την τε Μαριάμ και τον Ιωσήφ και το βρέφος κείμενον εν τη φάτνη.

Έψαξαν και λοιπά και τον βρήκαν στη σπηλιά, όπως τους είχε πει ο άγγελος. Ιδόντες δε διεγνώρισαν περί του ρήματος του λαληθέντος αυτοίς περί του παιδίου τούτου. Όταν το είδανε, είδαν ακριβώς ότι πράγματι έτσι έχει το θέμα, όπως τους είχε πει ο Άγγελος νωρίτερα.

Εδώ είναι μια λεπτομέρεια που διαφεύγει από πολλούς. Πολλοί άνθρωποι ακούμε πολλές φορές να λένε ότι, τι, είσαι θεολόγος; Ποια χρονιά, πότε το πήρατε το δίπλωμα; Τι είστε, καθηγητής; Τι γράμματα ξέρετε;

Άλλος πάλι, εγώ δεν ξέρω γράμματα, μην περιμένεις πολλά πράγματα από μένα. Και οι γυναίκες το λένε και οι κύριοι το λένε. Εσείς που ξέρετε γράμματα πρέπει να μας τα λέτε. Αυτοί τώρα τι είναι εδώ πέρα; Θεολόγοι είναι; Πού σπουδάσαν;

Πώς αυτοί τώρα ηξιώθησαν να δουν τον Χριστό κατά πρόσωπο;

Τα πρώτα μάτια που είδανε τον Θεό άνθρωπο ήσαν των απλών αυτών ανθρώπων, έξω εκεί από τα χωράφια. Βοσκούσαν τα πρόβατά τους οι άνθρωποι. Τι βγαίνει από εδώ; Ότι ο Χριστός δεν ενδιαφέρεται τόσο για τα πτυχία και για τις γνώσεις,

όσον για την καθαρότητα των ανθρώπων. Που, αν έχουν και πτυχία, καλά είναι. Και αν έχουν γνώσεις, καλές είναι. Αλλά για την καθαρότητα των οφθαλμών, για την καθαρότητα της καρδίας. Κανένας δεν θα αξιωθεί να ιδεί τον Χριστό, εάν δεν καθαρίσει την καρδιά του και αν τα μάτια του δεν καθαρίσουνε.

Δεν πέσουνε τα λέπια εκείνα που πέσανε και από τον Παύλο, μετά τον Ευαγγελισμό που του 'καμε και το μπλόκο που του 'καμε στη Δαμασκό.

Δεν είναι θέμα, λοιπόν, αν ξέρεις γράμματα και μου λες ότι, διότι ξέρεις γράμματα, ξέρεις και τον Χριστό.

το Χριστό. Ή δεν ξέρεις γράμματα και δεν μπορείς να ξέρεις περί Χριστού τίποτα από αυτά. Ο Κύριος κοιτάζει στην καρδία του ανθρώπου. Ούτε φανερώνεται σε κανέναν ο Χριστός που έχει ακάθαρτον καρδία, ούτε μπορεί να καταλάβει, έστω κι αν ξέρει κι αν έχει φάει τα εξώφυλλα όλων των βιβλιοθηκών του κόσμου, άνθρωπος να ξέρει γρι για το Χριστό. Εάν δεν έχει καθαράν την καρδία του, γρι δεν μπορεί να ξέρει για τον Χριστό. Εις κακοτέχνον

ὅτι εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίας. Τίποτα. Μπορεί να μάθεις πολλά πράγματα, να φτάσεις στο διάστημα, αλλά για τον Χριστό δεν θα μάθεις τίποτα.

Δεν είσαι άξιος να μάθεις, δεν είσαι άξιος να τον δεις. Φτιάξε τον εαυτό σου άξιο, ταπεινώσου, μετανόησε, εξομολογήσου, καθάρισε την ψυχή σου, καθάρισε, άγνισε τα μάτια σου και τότε θα τον δεις τον Χριστό.

Ο Χριστός, αγαπητοί μου, δεν ανακαλύπτεται, αποκαλύπτεται. Απεκαλύφθη ο Χριστός. Όχι στους ραβίνους, όχι στους επισήμους, όχι στους βασιλείς, όχι στους δυνάστες, όχι στους γραμματισμένους. Τίποτα. Σε αυτούς τους απλούς ανθρώπους.

«Ελάτε, εσείς είστε γι’ αυτή τη δουλειά». Θα πει κανείς: «Τότε ισχύει “μακάριοι οι πτωχοί τῷ πνεύματι”;» Ναι, ναι, αλλά όταν λέμε «μακάριοι οι πτωχοί τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται», δεν λέμε «μακάριοι οι βλαμμένοι στον νου, οι πτωχοί, οι βλαμμένοι στον νου», αλλά αυτοί που τα έχουν τετρακόσια και λένε ότι δεν είναι τίποτα. Αυτοί είναι οι πτωχοί τῷ πνεύματι, που τα έχουν τετρακόσια αλλά λένε ότι δεν είναι τίποτα.

Και αν ξέρω πέντε πράγματα, που αξιώθηκα να τα ξέρω, έτσι επέτρεψε ο Θεός να τα ξέρω. Αλλά αυτός, γιατί ο Χριστός είναι ηλεκτρολόγος, κατσαβίδια έχει· στρίψει μια βιδούλα, τα ψηλομυτίσματα αρχίζουν αμέσως να χαμηλώνουν, κι ας είσαι δεν ξέρω ποιος είσαι. Μια βιδούλα να στρίψει.

Έχει κατσαβίδια στα χέρια Του ο Θεός. Αυτοί τον είδανε, ήσαν καθαροί την καρδία. Δεν απορρίπτει τη διανόηση. Ένα πράγμα θα το βρούμε στην άλλη ομιλία. Όταν ήρθαν οι άλλοι επίσημοι, με τέσσερα διπλώματα ο καθένας, οι Μάγοι, δεν είναι από αυτούς που είναι έξω εδώ στο Μενίδι και δένουν τις γυναίκες να μην γεννάνε και χωρίζουν τα αντρόγυνα.

Δεν είναι αυτοί οι Μάγοι. Μάγος πάει να πει αστρολόγος, πάει να πει ιατρός, πάει να πει φιλόσοφος. Τέσσερα διπλώματα το λιγότερον είχε ο κάθε Μάγος. Τι έκαμαν; Ήρθαν και γονάτισαν μπροστά σε ένα παιδί.

Και ανοίγουνε και δίνουν χρυσόν, λίβανον και σμύρναν. Γιατί χρυσόν; Διότι είναι βασιλεύς. Γιατί λίβανον; Διότι είναι Θεός. Γιατί σμύρναν; Θα θυσιαστεί. Και πού το βλέπεις αυτό το παιδάκι; Αυτό το παιδάκι, καλά, εμείς πώς να το βλέπουμε;

Να πας να αλλάξεις τα μάτια σου, να το βλέπεις εσύ. Αν θέλετε ποτέ σας να μιλήσετε για ήρωες πίστεως, θα φέρετε, παράδειγμα, τους σοφούς αυτούς, τους μάγους, και θα φέρετε και τον εκ δεξιών ληστή, που τη βλέπει τη Βασιλεία, που τη βλέπει την κυριότητα, ώστε να τολμά να πει «μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔρθεις στὴ Βασιλεία σου». Αυτοί σε σταυρώνουνε, αλλά εσύ θα ξαναβγείς απάνω, είσαι Βασιλιάς. Πού τη βλέπει;

Αυτά είναι τα μάτια της πίστεως, που πολλοί σκοντάφτουν. Τα μάτια της πίστεως είναι καμπύλης τροχιάς. Δεν βλέπουν στα ίσα. Καμπύλης, βλέπουν και πίσω τα μάτια της πίστεως. Είναι πραγμάτων έλεγχος, μη βλεπωμένον λέει ο Παύλος Κρατάω ένα πράγμα, παρότι δεν το βλέπω.

Αυτό πάει να πει. Αλλά θέλει κατάθεση του εγώ. Πρέπει να βγάζεις τον κονδυλοφόρο από μέσα. Εμείς που έχουμε φάει τον κονδυλοφόρο.

Πού να τα καταδεκτούμε αυτά τα πράγματα; Αυτό είναι εδώ. Απεκαλύφθη ο Χριστός, απεκαλύφθη. Και στους μάγους απεκαλύφθη. Διότι, αν δεν έβγαζε το αστέρι του να τους πληροφορήσει αφενός, και αν δεν έβγαζε το αστέρι του πάλι, εκ των υστέρων, να ξανά τους πληροφορήσει πού είναι, στη Βηθλεέμ, και αν δεν το είχε γράψει στα χαρτιά, δεν τον βρίσκανε τον Χριστό. Απόδειξις: ο Ηρώδης έμεινε Ηρώδης. Αδικούμε, αγαπητοί μου, τον χριστιανισμό. Ταυτόχρονα δε αδικούμε τον εαυτό μας. Διότι ο αδικών τον χριστιανισμό, ο αδικών το Ευαγγέλιο, διότι ουδέποτε το διάβασε στην πραγματικότητα, αδικεί τον ίδιο τον εαυτό. Διότι το Ευαγγέλιο δεν φιλοδοξεί για κατάκτηση της γης, αλλά για άλλη ζωή, την οποία θα περάσουμε είτε μαύροι είτε άσπροι, όλοι μας. Εν πάση περιπτώσει, εδώ αναφέρει ότι οι άνθρωποι αυτοί εκατέβηκαν και ηξιώθησαν οι πρώτοι που τον είδανε να ήσανε...

Οι άνθρωποι αυτοί, οι απλοί του λαού. Η Μαριάμ, η οποία είδε επίσκεψη πρωί-πρωί, νύχτα. Διότι κι εμείς, που χτυπάει η καμπάνα νύχτα, αυτό υπενθυμίζει, ότι πρέπει να πάμε ως άλλοι ποιμένες νύχτα, να το βρούμε γεννηθέντα.

Οι καμπάνες τη νύχτα, που χτυπάνε τα Χριστούγεννα, είναι οι άγγελοι που μας πληροφορούν ότι ήρθε, γεννήθη. Ελάτε, σηκωθείτε να πάτε να τον προσκυνήσετε. Και καταλαβαίνετε πώς πηγαίνουμε εμείς για τα χρόνια πολλά.

Πηγαίνουμε γιατί, βλέπεις, ο πεθερός θρησκεύει. Ώσπου να του πάρουμε την κόρη, θα πάμε, τι να κάνουμε; Αγγαρεία, καταλαβαίνετε. Και άλλοι με διαφόρους άλλους. Άλλοι πάνε να κάνουν χρυσό δοντάκι. Αμετανόητη, ανεξομολόγητη, ατακτοποιήτη και λοιπά Και κάνουμε αυτά χωρίς να μπορούμε να μεταφέρουμε Χριστόν.

Διότι δεν φτιάχνουμε το ανάλογο δοχείο. Και αν πάμε και στην Εκκλησία, δεν θα έχουμε αυτή την πληροφορία ότι πράγματι σήμερα κάτι έγινε. Διότι ο άνθρωπος θα πρέπει να το καταλαβαίνει. Η γυναίκα όταν συλλάβει ξέρει, διότι σκιρτά μέσα της, το νιώθει μέσα της.

Έτσι ο χριστιανός πρέπει να έχει αυτά τα σκιρτήματα στην καρδία και αυτή την πληροφορία. Και όσοι δεν τα έχουμε αυτά ακόμη και δεν συγκινούμεθα, να προσέξουμε, είμαστε ανεξομολόγητοι και αμετανόητοι. Μπορεί να είπαμε μερικά, αλλά δεν είπαμε ολικά.

Μπορεί να καθαρίσαμε μέρος, δεν καθαρίσαμε όλον. Γι' αυτό ακριβώς δυσκολεύεται η χάρις. Μένει απ' έξω ο Χριστός και ο άνθρωπος δεν έχει μέσα του τα σκιρτήματα αυτά.

Τα ρήματα αυτά, τα οποία έχουν οι πραγματικοί άνθρωποι και πηγαίνουν με τα μάτια και λένε: «Θεέ μου, τι είναι αυτό που έφτιαξες εμένα και τι κάνω εγώ έναντι αυτού που έφτιαξες εσύ;» Εν πάση περιπτώσει, λέει εδώ: «Η Μαριάμ πάντα συνετήρει τα ρήματα ταύτα, συμβάλλουσα εν τη καρδία αυτής». Δηλαδή, τι ήταν αυτό πάλι απόψε; Πρώτα πρώτα εγέννησε χωρίς να πονέσει· ανήδονος σύλληψη, ανώδυνος γέννηση, ένα περιστατικό.

Πρωί πρωί επισκέπτες έρχονται και τον προσκυνάνε. Τι είναι αυτό; Τα μάζευε, να δούμε πού θα βγει, να δούμε τι θα γίνει, γιατί πώς ξέρει και αυτή τη διακονία, πώς ξέρει τι είναι αυτό που έφερε; Παιδί είναι, κλαίει, στήθος ζητάει, γάλα πάει να του δώσει και πάει στο σπήλαιο εκεί δίπλα να κρυφτεί για να του δώσει γάλα και πέφτει στα λαγκάδια από το γάλα της κάτω και είναι ολόλευκο το σπήλαιο και υπάρχει μέχρι το σπήλαιο, το σπήλαιο είναι εκεί πέρα.

Και πηγαίνουν οι γυναίκες που δεν έχουν γάλα και φέρνουν λίγο χώμα εκεί, κατά πότιον, και το πίνουν με λίγο νερό και φέρνουν γάλα. Πού να τα καταλάβει η καημένη κι αυτή η Παναγία μας; Τα βάζει, λέει, στην καρδίαν αυτής.

Και υπέστρεψαν οι ποιμένες δοξάζοντες και αινούντες τον Θεόν, επί πάσιν οις ήκουσαν και είδον, καθώς ελαλήθη προς αυτούς. Όχι καθώς είδον και ήκουσαν, που θέλουμε εμείς. Εγώ αν δεν ίδω, δεν κάθομαι να ακούσω, δεν πηγαίνω.

Όχι, δεν είναι η σειρά αυτή. Όταν δεις και ακούσεις, τότε δεν έχει κανένα μισθό. Θα ακούσεις και θα πας να δεις. Αλλά για να ακούσεις, να καθίσεις να ακούσεις, πρέπει να ταπεινωθείς. Όσο δεν ταπεινώνεσαι, δεν κάθεσαι να ακούσεις.

Δεν καν ανοίγεις το βιβλίο να διαβάσεις. Δεν προσεύχεσαι, δεν ζητάς. Αυτή λέει, καθώς ήκουσαν και πήγαν εκ των υστέρων. Επίστευσαν από αυτά που ήκουσαν και πήγαν και είδαν, βεριτάμπλη υπόθεση. Ναι, έτσι είναι.

Και όταν ο χριστιανός άνθρωπος πάει κατ' αυτή την έννοια από τον σωστό δρόμο, γιατί εμείς πάντοτε είμαστε οι σύγχρονοι Θωμάδες: εγώ αν δεν ίδω, δεν ακούω. Παρότι ο Χριστός συγκαταβαίνει πάλι, όπως ξέρετε.

Και δείχνει την πλευρά του και σήμερα και λέει στον κάθε θωμα έλα Του λέει βάλε το δάχτυλό σου Και μη γίνου άπιστος, αλλά πιστός. Έχουμε μιλήσει κάποτε περί των πλευρών του Κυρίου που υπάρχουν μέχρι της σήμερον ακόμη.

Ώστε δεν είναι ανάγκη ο Χριστός να ξανάρθει και να ψηλαφηθεί για να τον βρούμε εμείς. Υπάρχουν σήμερα οι πλευρές του Χριστού μας που μπορεί να τις ψηλαφήσει κάθε άνθρωπος και να τις δει. Αυτά ενόμισα ότι μπορούν να λεχθούν και απόψε το βράδυ για το θέμα αυτό.

Υπολείπεται βέβαια το θέμα το άλλο, όπως σας είπα, το οποίο έχει σχέση με την προσκύνηση των μάγων. Είναι ένα θέμα που θα το συζητήσουμε πάλι σε μια άλλη βραδιά.