Ερωτήσεις – Απαντήσεις

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Allow me once again to answer a series of questions—or objections, as one might call them—as you yourselves have described them.

These continue our earlier lessons from before we entered the Triodion, and I believe many other people have the same questions.

Those of you who have been following this series may remember that, in a number of talks, I showed some deeply disturbing photographs of certain people—and many more such examples could have been added. In other words, from among the many available, I selected a few representative photographs of particular individuals.

We shall answer according to the teaching of the Church and of the Fathers, so that we may have a clear answer both for ourselves and for others. Why do we speak about these things? To enlighten people, not to rebuke them—to enlighten them.

The language of the Gospel, of course, is, “Restore such a person.” Restore him—that is, mend him, help him, make the way easier for him. For the truth has the power to enlighten anyone who is willing to receive it. That, then, is our purpose. And from the list I have here, I see that I have answered twenty-two such questions.

Tonight I shall answer the twenty-third. The twenty-third question is this: A great many people do not believe in the divinity of Christ. Will all these people be lost? After all, are not all people children of God? I am writing these things to you, Mr. Panagopoulos, because this is what people say to me in my own home.

What am I to say about my brothers, sisters, and parents, who do not believe in Christ? Might they be right? This is a question shared by many people. And tonight another, related question is joined to it: Will people who are unbaptized be saved—for example, the Turks?

They firmly believe that their religion is true, and they fast. These are questions many people ask, and we hear them constantly. Yet their ultimate purpose is not really a humane concern about what will happen to the Turks, or to Black people, or Asians, or Catholics.

No. Their purpose is to soften the demands and loosen the bonds: “See, there is no need to be so strict; these things are not really necessary. Other people do not fast. Other people do not go to Church. Other people do none of these things.” And so they would remove the Gospel from the discussion, because the Gospel speaks in a completely different way from what these people believe.

Now, we know from the Gospel, which tells us that nothing saves except faith in Christ. Let me give you an example, and let me call as witnesses the Apostle Peter and the Apostle Luke, who wrote down the Apostle Peter's own words.

In the Acts of the Apostles, chapter four, verse twelve, we find the following: “There is salvation in no one else.” Salvation, he says, is found nowhere else, “for there is no other name under heaven given among men by which we must be saved.”

Salvation, he says, is found nowhere else, and there is no other person under heaven given to mankind through whom people may be saved, except Christ. Consequently, the argument is immediately disarmed. And what does Christ Himself say?

Christ Himself says, “No one comes to the Father except through Me.” How, then, can you believe in the Kingdom of Heaven without believing the One who says, “Come, you blessed, inherit the Kingdom prepared for you”? How will you succeed in reaching that Kingdom?

How will you arrive at your destination? Which road will you follow? Which person will you follow? Who knows the way and can take you there? Who is able to give you a ticket to enter? Only Christ—no one else.

Consequently, the person who rejects Christ rejects the way and rejects the means of salvation. “I am the way,” He tells us. There is no other way.

For example, someone says, “I do not receive Holy Communion.” Then he has no life within him. “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him”; and, “I will raise him up at the last day.” Whoever does not eat the Body and drink the Blood of Christ has no life within him. Consequently, anyone can see the answer for himself.

Does the Turk have this? No. Does the Catholic have this? No. Does the Protestant have this? No. Does the Jehovah’s Witness have this? No. No one else has it. Only the Orthodox Christian has this gift, which brings man saving grace.

Beyond this, the matter is as follows: for a person to be saved, he must be born again. This regeneration takes place only in the Orthodox Church. Man is born subject to natural death; unless he is born again, he is not fit for the Kingdom of Heaven.

He is like a wild olive tree that has not been grafted so as to become a cultivated olive tree. He remains a wild olive tree. He bears within himself the consequence of ancestral sin: death. That is why, as we have often said, in the simple theology of our mothers, a newborn boy used to be called a little dragon.

And a newborn girl was called a little she-dragon. Why? Because of Satan—male and female alike belonged to him. It is a simple way of teaching theology that reminds us of many truths. Thus, this dead person who is born is buried in Baptism and rises again. Baptism is not merely a social arrangement between godparents and families, nor an occasion for the sinful things that often accompany such arrangements.

It is the Mystery of Mysteries. You bury someone who is dead and receive him back risen to new life. Burial and Resurrection take place: just as Christ was buried and rose again, so too those who believe in Christ are buried and rise again. They are not buried in exactly the same manner as Christ, but in a corresponding, sacramental likeness—not identically, but in a similar manner.

They are not buried in the earth, because then they would really die; they are buried in water. They enact the type, the figure, of the burial, because the three immersions are the three-day burial of Christ, and the coming up out of the water is the Resurrection.

Only the Orthodox Church does this; no one else does. And that is precisely why they are regarded as having been born again. We have already discussed what Christ said about this in a series of five lessons based on the third chapter of John.

There these matters are explained in detail. Our Lord spoke of them to the astonished Nicodemus, who went to visit Him at night for fear of the Jews. He was afraid for his position and of being cast out of the synagogue, as others had been. Yet he could not resist the compelling desire to go to Christ.

He went and visited Him by night. And straight away our Christ spoke to him about the matter of regeneration, of being born again. You may well be a good man, He said, but know this: unless you are born of water and Spirit, you are never going to see the Kingdom of Heaven.

When he heard the words, “Unless you are born,” he thought that another ordinary birth was required, and he said, “How is that possible? Can I, an old man, enter my mother’s womb again and be born?”

I am not speaking to you about that womb. There is another womb: the baptismal font is a womb. In the same way, the Holy Chalice is both womb and breast. The Church is our mother, and whoever does not have the Church as his mother does not have God as his Father.

Those who do not attend Church, or who reserve their churchgoing for certain dates, should learn this well. Saint Cyprian says, “He cannot have God as his Father who does not have the Church as his mother.” And he gives an example.

Was anyone ever saved who was outside Noah's ark, so that someone found outside the Church could hope that he will be saved? If a single one of those who were not in the ark was saved, then those who do not come to church will be saved just as much.

The Lord says for our instruction, “He who is not with Me is against Me, and he who does not gather with Me scatters.” That is how the Holy Father puts it, and it is entirely true. Therefore, the regeneration of which we speak is necessary, and it takes place through faith in the person of Christ.

If a person does not believe in Christ, then he does not believe His teaching either. He does not believe in Baptism, in His Holy Communion, in His other Mysteries, or in metanoia—repentance—and Holy Confession, and so forth.

So the result is that from one day to the next he'll find himself cut off from Holy Communion. And then there's the Turk you write to me about here — he still practices circumcision. The Turk and the Jew both still practice circumcision. As for circumcision, let him file it away in whatever category he likes.

The Apostle Paul writes elsewhere, and presents the evidence, that circumcision has been replaced.

Jewish boys were circumcised on the eighth day. If anyone was uncircumcised, he could not eat the Passover; in today’s terms, he could not receive Holy Communion. In the same way, no one who has not been baptized may receive Holy Communion.

The child must be baptized, and should be baptized at once—or, at the very latest, as soon as the forty days are completed. In the early Church, the child was baptized before the mother’s forty days were completed; that is why the mother was not present at the Mystery. It was not as though the mother were hiding. Nowadays she nearly goes with her friend to take the child to the Church for Baptism, yet the mother still remains out of sight.

No, the mother remained away because she was considered ritually unclean. The child was baptized before her forty days were completed, while the mother could not yet enter the Church; she entered at the fortieth-day blessing. Therefore, unless there are special circumstances, as soon as the forty days are completed the child should be baptized and brought to Holy Communion, to be united with Christ.

The child may die; there may be a fire; there may be an accident in which the child is lost. What then? You will carry the guilt throughout your life, because it is like premeditated killing: it could have been prevented, yet it was not.

There is no salvation without regeneration, without a new birth. So a person must be buried, and must rise again. Let me pass on to you two thoughts of Saint John Chrysostom on this subject. And this applies, by extension, to the children who never came into being.

I mean children who did not come into this life—not through the fault of the mother or father, for if it was their fault, woe to them. But there are also children whose parents bear no responsibility: they did not come into this life, but died before birth. For these children, too, there is no clear precedent.

Perhaps there may be a third person, but I do not know.

As I told you on another evening, the Church has left this to the judgment of Christ. The Church has issued no ruling. Neither the Fathers, nor the Canons, nor the Apostles—no one—has decided what will happen to such a soul: it is unbaptized and therefore not fit for Paradise, yet neither is it fit for Hell, because it has committed no voluntary sins.

The Church has given no ruling. And concerning the unbaptized, John Chrysostom says this: «Weep for the unbelievers; weep for those who have nothing of that world beyond; weep for those who depart without illumination, those who depart without the seal.» That is, those who were never illumined — never baptized — and then die and go; those who were never sealed with chrism and then die and go.

“Weep for them,” he says. “For great indeed is baptism, and without baptism it is impossible to attain the Kingdom.” It is impossible for anyone to attain the Kingdom without baptism. Now we Orthodox, of course, flatter ourselves, because we have been baptized — yes, we have. But have we held on to our regeneration, the new birth we were given?

Many have not preserved it. What we professed with our mouths at Baptism, speaking through the voice of our sponsor, we personally denied when we grew up.

It was to cleanse us from ancestral sin, to make our souls alive again, to clothe us in this white garment, this robe woven by God. And here a confession came from our own lips: «I renounce Satan, and I unite myself to Christ.»

These are words that every baptized person must say. But because we baptize infants, someone stands as sponsor and undertakes to say them so that the child may be cleansed and sanctified. Thus our sponsor—our godparent—said on our behalf that we renounce Satan, all his pomp, and all his worship, and that we unite ourselves to Christ.

Then, when we grow up, we personally take all of that back, and we turn around and drive Christ out of our own bodies. “Just leave me alone.” “And where are you going, my child?” “I’m going off with the devil.” And so the very one I renounced yesterday is the one I join myself to today; I enlist with Satan.

Why? Because I have no desire to do what You ask of me. You ask me for virginity; Satan does not demand virginity. You ask me for chastity; Satan has no need of it. What does he care for fasting, self-restraint, attentiveness, and prayer? He does not require any of these.

So I take the broad avenue, I get away from the narrow path — and that is how a person ends up denying Christ. And this is why, even though we have been baptized, we will be found unbaptized. Because most of us are Christians who are un-Christian: Christians on paper, but without Christ in our lives.

Look closely at our workplaces, our homes, our gatherings, and our conduct. You will find that most of us are Christians who are un-Christian—Christians only in name.

Some are close to God — very, very few. And yet there's a saying that goes, "The good is not in the many." We say it ourselves, among ourselves. If they hand us a sack with five million in hundred-drachma notes, and they also hand us a single thousand-drachma note in today's money, we'll take the thousand, and the five million we won't take.

We are intelligent enough to know what is counterfeit and what is genuine, what is sound and what is worthless. Yet many people hear talk of crowds and millions and are impressed. Truly, sheer numbers are given far too much weight.

What does the saying tell us? “Three gathered in the name of the Lord are more pleasing to God than multitudes who deny His divinity.” God prefers three people who confess Him and acknowledge Him as God to billions who reject Him and refuse to receive Him.

It continues by contrasting the countless multitudes with the one God, showing that mere numbers are of no account before Him. God does not think in terms of elections. He does not count whether His faithful are one, two, three, or five.

These are not my own words. I never bring you teachings of my own, so that I may stand on firm ground. These are the words of saints, and we cannot reject them. Sirach, chapter 16, verse 3, says: “Better is one righteous man than a thousand.” In the eyes of God, one righteous person is worth more than ten thousand.

Those who are unrighteous, unbelieving, and unbaptized. Therefore, let us not try to be more compassionate than the One who loves mankind.

Let us not portray God as evil, as though He would treat anyone unjustly. Pay attention to this detail: even if our Lord were to appear here in the flesh at this very moment and explain how He will judge mankind, we would understand nothing of what He would take into account or how He would judge each person.

He will judge each one according to the age in which he was born: whether there was a law, whether the Gospel was present, whether the Gospel had reached him, whether it had been preached to him or not, whether he heard it and rejected it, and why he rejected it. There are countless circumstances that will be taken into account at the Judgment.

I did not have the passage at hand, nor the opportunity to look for it. John Chrysostom has a beautiful homily in which he discusses many of these matters. I wrote the references down somewhere, though I do not remember where—perhaps in the book entitled, “In the Churches Bless God.”

I believe it is in that book that he says the human nous—the spiritual intellect—will be overwhelmed when it hears all the circumstances that God’s justice must take into account in judging a person. My dear ones, our task is not to discover what God will do with the Turks, with Black people, with those who never heard of Him or learned about Him, or with those who heard of Him and rejected Him.

We are not judges; we are servants—servants who must themselves stand accused. We must attend to what we ourselves are doing. He has told us what we must do to be saved. What He will do with others, He has not told us.

That is not our concern. Do you remember what He said to the Apostles? “It is not for you to know.” It is not for you to know the times or the seasons. That knowledge belongs to Another; it belongs to Me, and I reserve it as My own work.

Your work is to preach, to hear, to pass on the message, and to put it into practice. The rest is not your concern. Yet a person turns away from the work that must be done within, and from the righteousness that must be cultivated within. He goes looking outside himself, abandoning personal righteousness in search of social justice, wanting to vindicate others—the righteous and those who have suffered injustice—as though God were going to treat them unjustly. He will not.

Therefore, if the nations wish to believe in Christ, let them believe. If they do not wish to believe, one day they will find Him standing before them. Of course, His justice is not being exercised now. Now is the time of grace; His justice is at rest.

That is why we blaspheme Him and reject Him, and say all manner of things against Him. We do the same to those whom He has appointed, His instruments, both clergy and laity. And yet we see that He does not draw the sword; He does not draw the sword.

From this we must learn to take care how we conduct our own lives. In any case, after His Resurrection He said, “All authority in heaven and on earth has been given to Me.” I shall judge everyone, since I was crucified for everyone.

This is what He said when He rose. All those who were in Hades, all who would die afterward, and all who would yet be born—Christ will certainly judge them all.

From what I find, there is no salvation by any other way; outside Christ there is no other path by which a person can reach the homeland from which he has been exiled. There is no salvation through works. A Turk may fast, but John Chrysostom says that neither the fasting nor the virginity of an unbeliever is taken into account by God. The virginity of an unbeliever or a heretic, and the fasting of an unbeliever or a heretic, are an abomination in His sight.

It must bear the fragrance of Christ and be done in the name of Jesus—not in the name of man, but in the name of Jesus. Only then does it acquire value; then it receives the signature in red, in scarlet ink, as we were saying.

Further on, another soul asks me this: “What is this ‘immaculate’ state of the Virgin that some people speak about?” I do not know whether you are aware that this is a papal teaching, brought in from the Western Church.

We Orthodox make the sign of the Cross with this meaning. We join three fingers together and fold the other two into the palm. We begin at the head, as I said at the beginning, descend to the abdomen, move up to the right shoulder, then across to the other shoulder, and finish.

In this way we make a confession of faith: we believe in God in three hypostases—one essence and one power. The sign begins at the head, because the head has no beginning or corners, signifying that the God who is without beginning once came and became man. The two fingers folded into the palm signify Christ, the God-Man, and the two natures of Christ. Thus we confess the Holy Trinity and the two natures of Christ.

The papists, however, do not do this. They hold the whole hand open, with all five fingers extended, and they even move from left to right. Why? Because, besides the Godhead in three hypostases—the Holy Trinity—they believe, he says, in the Most Holy Theotokos (All-Holy) as God and in the Pope as God.

So now they have added divinity to the Theotokos and divinity to the Pope. You understand, then, how different the matter becomes for them.

It appears that the impulse to proclaim the Immaculate Conception of the Theotokos arose in response to Protestantism. For the Protestants—those whom we call Evangelicals—reject the Theotokos and reduce her to merely a good woman.

Perhaps this was also influenced by the actions of the Protestants. In response, they exalted her so far that they placed her not merely beyond all reproach, but much higher than the place given to her by the Orthodox Church.

The Orthodox Church places her at the right hand of the Lord, interceding for us. Papism raised and deified her, while Protestantism made her merely a woman. They cast her down from her proper place. They drove her from the place where the Holy Spirit had set her through the words of the Psalmist.

From the Psalm: “At Your right hand stood the queen, clothed in a garment woven with gold and arrayed in many colors.” We read this in Psalm 44, and the priest or bishop repeats it during the Proskomide, at the Holy Prothesis, when he removes the portion for the Most Holy Theotokos from the prosphoron we bring. With this thought in mind, then, the Papal Church—among the many innovations it has added to its worship—also formulated this teaching and made it a dogma.

It happened in the Papal Church. This dogma got its start in 1849, about a hundred and thirty years ago, and it was proclaimed and ratified by a bull of Pope Pius the Ninth in September of 1851. September of 1851. From that time on, the Papal Church believes that the Theotokos did not bear original sin.

And then we end up with two: we don't only have a supernatural birth for Christ, we have one for the Panagia as well. Which is not so — this is a lie. This is blasphemy. Because if the Theotokos does not bear the ancestral sin — that is, if she did not come into the world with all the weaknesses that human beings come with, the ones conceived of a father and a mother, by the will of the flesh, from seed — and if she was exempt from the ancestral sin, then whatever virtue she had is not her own; it belongs to grace.

And so, as a result, all our applause for her, all our calling her blessed, is a lie. We could put it this way: "Let's see you — let's see you carrying the weight of ancestral sin, having that same pull and inclination toward sin. Let me see whether you would still be Ever-Virgin. Let me see whether you would still be All-Pure. Let me see, let me see, let me see."

Do you understand? That is the blasphemy. After all, the Orthodox Church and the Orthodox patristic writings acknowledge that our Panagia was cleansed at the very moment of the salutation, when the angel greeted her at the Annunciation. When the Holy Spirit came to rest upon her and the conception took place, that is when the Spirit cleansed her from ancestral sin.

Our Most Holy Theotokos bore ancestral sin; she was born of Joachim and Anna. But she committed no voluntary sin.

To establish this point securely, I will give you the opinions of three saints. The first is Saint Gregory the Theologian. He says that God became man and was born of the Virgin, whose soul and body had first been purified by the Holy Spirit.

He says that the Most Holy Theotokos was purified in both soul and body by the Holy Spirit. Therefore, she had something from which to be purified: she too bore ancestral sin. John Chrysostom says that at the greeting the condemnation of sorrow—ancestral sin, that curse—was dissolved: “Rejoice, for the curse has vanished and joy has blossomed.”

So this ancestral sin, this mourning, this sorrow, was loosed at the very moment of the salutation: “Rejoice, you who are full of grace” — when she received the Holy Spirit. And Saint Cyprian and Cyril of Jerusalem both say: “At the conception of Christ the Virgin was loosed from the primeval defilement.”

When Christ was conceived in the womb of the Most Holy Theotokos, he says, it was then that she was freed and delivered from ancestral sin. And these are not the only such opinions. I myself have another five or six at my disposal. I have simply selected those that were the briefest, in order to substantiate my point.

Therefore, they are not correct. It is blasphemy to say that our Most Holy Theotokos was conceived without seed and was therefore exempt from ancestral sin. Our Most Holy Theotokos also bore ancestral sin.

She alone had no voluntary sins. Thus, the Immaculate Conception is a Roman Catholic doctrine introduced about one hundred and thirty years ago. Another person asks: Why should a baby be punished by being born with a finger missing?

My dear one, I also know of a child who was born missing two toes, and another who was born with only one ear. Is this punishment, or is it something natural?

No one can intrude into these matters, as we said, and give a precise answer as to why such things have happened. That is the truth.

Yet they should not pass unnoticed—neither by those who brought these children into the world nor by others who learn what happened. But no one should rush to declare either one thing or the other. They should not.

For many of us speak about such cases according to the measure of our malice or our love and emotion. If a woman with whom we are not on good terms bears such a child, we immediately say, “Well, good! Let her heart burn with pain.”

But if it happens to someone we love, we immediately begin to weep. I will remind you of one detail, because matters are not always as they appear. They also asked Christ, “Who sinned, this man or his parents, that he was born blind?” He answered, “Neither this man sinned nor his parents.” In that case, then, something else was at work; another hand was involved.

It was so that the works of God might be made manifest. I needed this man to come here blind, so that I could fashion an eye for him out of a little mud and a little spittle, so that you would understand that I am the Creator. And if you think that I am somehow to blame for this...

So close your mouth and speak neither for nor against. Glorify God. If you can pray, then pray. Do not add your own conclusions. No one knows why a person was born without an ear, without a finger, or without whatever else God alone knows. No one knows.

Sometimes, however, the child’s parent does know. Let me tell you of an incident in Corinth. There was a father who did not want a daughter, and he said to the obstetrician:

“If a girl is born and you let her live, I will kill you.” He took the doctor aside beforehand and threatened him: if the child was a girl, he was to deal with it there and then, so that no one would know; they were to say that it had been stillborn. Neither the mother nor anyone else was to learn anything. “I will pay whatever you ask.” That was his order, given under threat of a revolver. The time came for the woman to give birth. After the child was born, the doctor called the father to announce what had happened.

The father said to him, “Tell me what happened. Was it a girl or a boy? Since you are calling me, it must be a boy.” The doctor said, “Come and see for yourself.” He took him inside, and the father saw that the child had neither arms nor legs.

I make no judgment. The child was indeed a boy, but he had neither arms nor legs. Why did the father think he had the right to murder his own child if it had been a girl? Should his message not have been, “May the child be born safely, whole and healthy, and may God’s will be done”?

Each child comes into the world with his or her own destiny. After all, how many daughters have stood faithfully beside their parents? And how many sons have beaten their parents and struck them on the head? Yet those sons had once been tender little children. God alone knows what each person will become.

By what right would you stop another person’s life? I am not passing judgment on you. But I am telling you what conclusion we ought to draw from this case.

You go into a home and see four people whose bodies are shaped like frogs. Four children, shaped like frogs.

Their legs and arms are positioned just as a frog’s are. The eldest of them has spent twenty-three years here in the Home for the Incurably Ill. What happened? After much investigation into the cause, what was discovered? The parents of these children were related spiritually: they had been baptized by the same godparent.

We find other children as well—there are some in Athens, in Psychiko, and elsewhere—who are paralyzed. Why is this? What do we discover? The parents may be close relatives, first or second cousins, who married either for love or for material gain, and children like these are born.

How can I put my finger on the cause and tell you with certainty that this is why it happened? From the circumstances, I conclude that most often there is some fault of our own. Yet this, of course, is intended to teach both outsiders and insiders.

It is not the end of the world if someone is born missing a finger. At the Resurrection, all their fingers will be whole. Nor is it the end of the world if someone is born missing an ear and cannot go out and enter beauty contests, or have others whisper things in that ear, and so on.

None of that matters. We did not come here to remain; we came here to depart. If a person reflects wisely and receives the lessons he needs, is he perhaps at fault?. And if he is not at fault, Glory to God.

Many times, beauty offers no protection; by contrast, a lack of beauty can be a safeguard. How many people do we read about in the Lives of the Saints who disfigured themselves so that they would not become a cause of temptation to others? Read the Lives of the Saints and see how many women and men disfigured themselves so that they would not be beautiful and cause others to stumble. Yet we want to have forty mirrors, because we have no sense.

We don't know. We simply don't know. People never thought it through, and so things drift along in confusion, one delusion after another. Someone asks: whose fault is it here? What did this poor innocent little one ever do? What harm has actually come to this innocent child, you tell me, who came into the world with one finger missing?

What harm has come to him? Or even if he was born blind, what harm has come to him? What benefit did the blind man receive when his eyes were opened and he saw the father and mother who denied him?

And so, in order not to lose their own interests, they said, “We know that he is our son, and we know that he was blind. But we do not know who opened his eyes. He is of age; ask him.” Mother, do you really not know who opened my eyes? When He opened my eyes, did I not come home, and did you not see me when the courtyard gate opened and I saw you for the first time? “I see you.” For a mother’s deepest sorrow is not simply that her child is blind, but that he cannot see his own mother.

His mother calls out to him so he can run into her arms, and he cannot see her, cannot fall into her arms, and that is what he is denied. So now, if you do not want to accept that, the example from the life of Jesus makes it clear. What did he want with parents like those? What did he want with those eyes? What was there for him to see?

Do you see? Many times God protects us precisely by not giving us light. The blind man lives in a kingdom of his own. He doesn't know what light is, so he has no way of calling his life miserable for lacking it. He lives in his own kingdom.

I remember once, many years ago after the Occupation, during a Liturgy of the Presanctified Gifts at Saint Rondi, the electricity went out. A blind man was chanting on the right. When the lights went out, he said, “Mine did not go out,” and he continued chanting.

I also remember once, at the Ascension, that I was returning from the provinces and went down on the escalator. A blind man was with us, and in those days the electricity would often go out. A conversation began: “We shall have to wait until the lights come back on.”

But the blind man said, “Mine are already on.” He took his little cane and set off on foot for his home somewhere in Vathi. “Mine are on,” he said. So let us not rush to pass our own judgments.

Only consider whether there may be some cause behind this sign, something that calls you too to be watchful, so that others may also learn from what has happened. This matter, then, is difficult and complicated at this point.

Further down there is another question, which asks the following:

Can a person make his confession by letter?

You know, this too is a serious matter. It is a problem for many people living far from home. It is an issue for many who live in places where there are no priests, and it concerns a great many people. Of course, many people here also resort to it because they are ashamed to confess in person.

To write your sins calmly in a letter or on a sheet of paper, so that you will not forget them when you go to confession, is blessed and necessary. For, as Job says in his book, we sin in great heaps and drink sin like water. We ought, therefore, to keep a note in our pocket at all times, reminding ourselves what we have said, what we have thought, and what we have done. And if we cannot do this continually, then at least we should do it every evening, as many young men and women, and some older people too, keep a diary.

Some keep romantic diaries and others proper ones. We should write these things down so that, when the time comes for confession, our confession may be made properly and, if possible, everything may be cleared away.

Ordinarily, this confession is not valid, because the Mystery of repentance and confession is one of the four Mysteries necessary for a person’s salvation. You know, the Mysteries have rather crudely been limited—even though there are not only seven, but many Mysteries. Yet in the Roman Catholic manner they have been reduced to seven: three that are not obligatory and four that are obligatory.

The Mysteries that are not obligatory are Holy Matrimony, Holy Orders, and Holy Unction. But Baptism is obligatory, Chrismation is obligatory, Holy Communion is obligatory, and metanoia—repentance—and Holy Confession are obligatory.

These four, then, cannot be performed from a distance. They must take place in person, face to face.

“Give me Holy Communion.” How could that be done? Can I give Holy Communion from here to someone in America or aboard a ship? You must be physically present to partake of Holy Communion. “Baptize me from afar.” How? You must enter the baptismal font. “Hear my confession. Read the prayer of absolution over me.” How can that be done from afar?

The priest must place his hand upon the person’s head. How can this be done from a distance? Personal presence is therefore necessary. I would venture to say that, in perhaps one or two or five cases out of a million, people may find mercy because of exceptional circumstances. Everyone else is obliged to find a way to meet with a spiritual father in person.

You may correspond with him and write down your confession, but not so that the priest may absolve your sins from afar. He may advise you, and you may correspond with him to seek guidance: “This and that is happening to me. What should I do?”

For example, a young man once wrote: “Father, I keep falling into the sin of fornication. It seems impossible for us to reach a port during our travels without my going ashore to a brothel. I am being lost. What can I do to be saved?”

The spiritual father wrote back to him: “Three days before you reach port, begin fasting. Eat nothing.”

And the fornication was gone. Fornication cannot carry on without food. Before, the man would think, “When will we reach port so that I can go ashore?” Now he thought, “When will we leave port so that I can eat?” He remained without food.

Correspondence of that kind is beneficial. Write to your spiritual father. Write to an illumined person on the Holy Mountain. Write to a man, a woman, an elder—someone whom you understand to have greater spiritual discernment than you.

You are encouraged to do that. But do not expect to receive the prayer of absolution from afar through your little letter. Confession must take place face to face. Do you know why? Sitting down and writing about something you have done is like coming to yourself, as the Prodigal Son did.

The Prodigal Son came to himself and said, “What shall I do? I will arise and go to my father.” Then he arose, went to his father, spoke his confession, and his life was set in order. But that “he arose” is missing in your case when you confess only by letter.

Besides, where is the shame in that? Where is the shame? Shame is often what protects a person from many sins. It restrains him because he thinks, “How will I go back and confess this again?”

It is easy to write something on paper, but difficult to bring it out of your mouth. If you think that you will simply write it on paper and will not have to stand there yourself and blush a little, you may go ahead and commit the sin. But when another person must be involved and you must confess it before him, the sin becomes harder to commit and may not happen at all.

There is another question connected with this: “Is a simple prayer of absolution not enough?” And another question follows: “Should I seek a lenient and gentle spiritual father, or a strict one?” These matters concern many people, which is why I have selected them for fuller discussion.

The prayer of absolution by itself cleanses nothing. For the judge—in this case, the spiritual father—to issue a verdict of acquittal, a charge must first be brought forward.

You must state the charge against yourself. In a secular court, if you confess that you did something, you will be punished. Before the spiritual judge, if you confess that you did it, you will be forgiven. That is the difference between the two courts.

A priest has no right simply to read a prayer over you and grant forgiveness for things you have not confessed. And even if you did commit them, he still has no right to pronounce absolution and forgiveness for things he has not heard from you.

Such an action is inconsistent. He must first hear the confession and then make his judgment. Do you have nothing to confess? Go with God’s blessing and receive Holy Communion. Do you have something to confess? Sit down and confess it. That is the point. It is not enough for the priest to come out through the left door and read a prayer while we all gather beneath him like hens, trying to snatch the blessing.

You may do that when you have already confessed and, during the two or three days since then, in your human weakness you may have said some careless word or allowed your eyes to look at something improper. Then stand beneath the prayer so that these remaining things may be cleansed at the last moment.

But what about the other things—the fundamental sins you have never confessed? How can a prayer possibly bring them to the surface? How can these things come to light and be cleansed without confession? Saint Ambrose of Milan says: “The ease with which forgiveness is granted gives occasion for sinning.”

When someone can easily turn by letter to a lenient spiritual father, always receives forgiveness for his sins, and is never, as the saying goes, made to face the consequences through a serious canon of penance and a strict spiritual discipline, this makes things too easy for him.

Thus, he says, forgiveness provides an occasion for sinning.

And John Climacus, Saint John of the Ladder, says: «A soul that keeps thinking ahead to confession — to having to say the sins out loud — “how am I going to tell this again?” — is reined in by that thought, as if by a bridle, and held back from sinning.» When the soul stops and thinks, he says, «how am I going to have to say this thing out loud all over again?» — that thought, he says, works like a bridle; it holds a person back from sinning.

Consequently, confession must be made orally, and it must be made to a discerning priest.

Am I permitted to change spiritual fathers—to keep changing spiritual fathers? I see that this question follows naturally from everything we have been considering. Yes, it is permitted, if there is sufficient reason. Perhaps you have moved elsewhere and now live in a place where you cannot meet with him.

Once, when I happened to be on Aegina, I went to confess to Father Ieronymos, of blessed memory. He said to me, “I will not hear your confession, Dimitri.” “Why, geronta?” I asked. “Because,” he told me, “you need to have your doctor close to you.”

His answer was entirely correct. If I need a spiritual father while I am in Athens, how am I supposed to find my spiritual father on Aegina? “You need to have your doctor close to you,” he told me. “I will not hear your confession.” And, as I have told you, he did not.

So here's the thing: yes, you can change your spiritual father, because you've moved far away from your doctor. Just as you'd leave a doctor behind — your family doctor, your dentist, your— because you're relocating, you're going somewhere else, you understand.

The troubling thing is that some of us look for a spiritual father who will lighten our canon of penance or readily forgive us. There are also married couples who do not want to have children. They search and search for a spiritual father who will give them permission to receive Holy Communion once, twice, or three times a year.

They do not even want to receive more often, so long as they do not have children. Do you understand? Whatever they may do, however, God will one day allow some sorrow to come upon them in their old age and make the truth sink in deeply. Others change spiritual fathers and tell five sins to one, five to another, dividing them up five at a time so that they will not seem like many and no one will impose a canon of penance on them.

It all depends, then, on why you are changing your spiritual father. That is the point. If you say, “We cannot understand each other,” I can understand that. “Geronta, give me your blessing. You are too far away, and we cannot communicate. You are unmarried, while I am married, and you do not understand me.”

Or, “You are unmarried, while my circumstances are entirely different, and you do not understand me.” “May I go elsewhere?” Go elsewhere. Tell the new spiritual father what has happened with the first one. Do not conceal anything; tell him whether you are still under a canon—a rule of prayer.

And then follow some other spiritual father, someone who gives you rest, someone you can carry on your own struggle with, so that you can be saved. So it all depends on why you're changing your spiritual father. In any case, we'll stop here for tonight.

The remaining matters are equally serious and important, and we should not spoil them, as we might say, by rushing through them.

Να μου επιτρέψετε να απαντήσω πάλι σε μια σειρά αποριών, όπως θα έλεγε κανείς, ενστάσεων, όπως έχετε πει.

Που είναι συνέχεια άλλων μαθημάτων, πριν μπούμε στο Τριώδιο, που νομίζω ότι είναι απορία και πολλών άλλων.

Άλλοι, οι οποίοι παρακολουθούν την εκδήλωση αυτή, θα ενθυμούνται ότι σε μια σειρά μαθημάτων είχα παρουσιάσει ορισμένες φωτογραφίες ορισμένων ανθρώπων που ήταν φοβερές, που μπορούσαν να αυξηθούν. Είχα δηλαδή επιλέξει ενδεικτικά, από τις πολλές, ορισμένες φωτογραφίες ορισμένων ανθρώπων.

Με τη γνώμη της Εκκλησίας, με τη γνώμη των Πατέρων και με τη γνώμη της Εκκλησίας. Ώστε να έχουμε μια σαφή λύση για τον εαυτό του και για τους άλλους. Γιατί τα λέμε; Να διαφωτίζουμε τους ανθρώπους, όχι να τους ελέγχουμε, να τους διαφωτίζουμε.

Η γλώσσα βέβαια του Ευαγγελίου είναι «καταρτίζετε τον τοιούτον», καταρτίζετε, να τον μπαλώνετε, να τον βοηθάτε, να τον διευκολύνετε. Διότι η αλήθεια έχει τη δύναμη να διαφωτίσει τον θέλοντα. Αυτός λοιπόν είναι ο σκοπός και από τη σειρά που έχω εδώ βλέπω ότι έχω απαντήσει σε 22 τέτοιες ερωτήσεις.

Απόψε να απαντήσω στην 23η. Η 23η απορία είναι η εξής: Ο πολύς κόσμος δεν πιστεύει στη θεότητα του Χριστού. Θα χαθεί ο κόσμος αυτός; Άλλωστε, δεν είναι παιδιά του Θεού όλος ο κόσμος; Αυτά σας τα γράφω, κύριε Παναγόπουλε, διότι μου τα λέγουν στο σπίτι μου.

Τα αδέρφια μου και οι γονείς μου που δεν πιστεύουν στον Χριστό, τι να πω; Μήπως έχουν δίκιο; Είναι μια απορία για πολλούς ανθρώπους. Και απόψε συμπλέκεται και εδώ πέρα άλλη παράλληλος απορία. Λέει: Οι άνθρωποι οι οποίοι είναι αβάπτιστοι θα σωθούν, παραδείγματος χάρη οι Τούρκοι;

Οι οποίοι πιστεύουν πολύ στην αλήθεια της θρησκείας και νηστεύουν. Αυτά είναι ερωτήματα πολλών ανθρώπων και τα ακούμε καθημερινώς κατά κόρον. Και τούτο διότι ο σκοπός τους είναι, ο τελευταίος σκοπός, όχι επίσης την ανθρωπία τι θα γίνει με οι Τούρκοι και τι θα γίνει με οι Μαύροι και οι Κίτρινοι και οι Κατολογίες.

Όχι. Για να αμβλήνουν, να μποσκάρουν τα σκηνιά Να, ότι δεν χρειάζεται και τόσο αυστηρά, δεν χρειάζονται και αυτά. Να, οι άλλοι δεν νηστεύουν, να, οι άλλοι δεν εκκλησιάζονται, να, οι άλλοι δεν κάνουν. Και να φύγει το Ευαγγέλιο από τη μέση, το οποίο Ευαγγέλιο ομιλεί τελείως διαφορετικά από ό,τι πιστεύουν οι άνθρωποι αυτοί.

Λοιπόν, ξέρουμε από το Ευαγγέλιο ότι λέγει ότι μόνον η πίστις εις τον Χριστόν σώζει. Ένα παράδειγμα να αναφέρω και να επικαλεστώ μάρτυρα τον Απόστολο Πέτρο και τον Απόστολο Λουκά, ο οποίος έγραψε τη γνώμη του Αποστόλου Πέτρου.

Θα βρω στις Πράξεις των Αποστόλων, στο Δ΄ κεφάλαιο, στίχος 12, τα εξής: ουκ εστιν εν άλλο ουδενή η σωτηρία, δεν υπάρχει ουσενά λέει αλλού η σωτηρία, «ουδε γαρ ονομα εστιν ετερον υπο τον ουρανον το δεδομενον εν ανθρωποις εν ω δει σωθηναι ημας».

Δεν υπάρχει, λέει, αλλού η σωτηρία και δεν υπάρχει άλλο πρόσωπο κάτω από τον Ουρανό που έχει δοθεί εκτός από το Χριστό που θα σωτούν οι άνθρωποι. Κατά συνέπεια, αυτομάτως αφοπλίζεται το επιχείρημα. Ο Χριστός λέει τότε.

Ο ίδιος δι' ο Χριστός λέει Ουδής έρχεται εις τον Πατέρα, ημίδιε μου Πώς λοιπόν να πιστεύεις σε βασιλεία ουρανών και να πιστεύεις εκείνο που λέγει; Δέστε οι ευλογημένοι να κληρονομήσετε την ετοιμασμένη βασιλεία Πώς θα κατορθώσεις να φτάσεις σ’ αυτή τη βασιλεία;

Να τερματίσεις, να φτάσεις, ποιο δρόμο θα ακολουθήσεις, ποιο πρόσωπο θα ακολουθήσεις, ποιος ξέρει τον δρόμο να σε πάει εκεί, ή ποιος είναι σε θέση να σου δώσει εισιτήριο για εκεί; Μόνο ο Χριστός, κανένας άλλος.

Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος ο οποίος απορρίπτει τον Χριστόν, απορρίπτει την οδόν, απορρίπτει τον τρόπον. Στην μέσο μου, στο μέσον, στην διέκτυρα. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος.

Παραδείγματι, λέει κάποιος: Εγώ δεν κοινωνώ, δεν έχει ζωή Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα Εν εμεί με νικαγό είναι αυτό Δεν είχε ούτε αναστάσιο Διότι ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα Εν εμεί με νικαγό είναι αυτό Και εγώ αναστήσω αυτόν επειδή κάθε ημέρα Ο μη τρώγων το σώμα και το αίμα του Χριστού δεν έχει ζωή μέσα του. Κατά συνέπεια, είναι δυνατόν ο άνθρωπος μόνος του να το δει.

Το έχει ο Τούρκος αυτό; Δεν το έχει. Το έχει ο Καθολικός αυτό; Δεν το έχει. Το έχει ο Προτεστάντης αυτό; Δεν το έχει. Το έχει ο Χιλιαστής αυτό; Δεν το έχει. Κανένας δεν το έχει. Μόνο ο Ορθόδοξος το έχει αυτό, το οποίο βοηθάει τον άνθρωπο σωτήρια.

Εκτός αυτού, το θέμα είναι το εξής: για να σωθεί ο άνθρωπος πρέπει να αναγεννηθεί. Αναγέννηση γίνεται μόνο με την Ορθόδοξη Εκκλησία. Γεννάται ο άνθρωπος φυσικόν θάνατον· εάν δεν αναγεννηθεί, δεν κάνει για τη Βασιλεία των Ουρανών.

Είναι σαν μια άγρου ελέα, η οποία δεν έχει επικεντρηθεί να γίνει κάλυ ελέα. Είναι άγρου ελέα. Φέρει απάνω του το αποτέλεσμα του προπατορικού αμαρτήματος, τον θάνατον. Γι’ αυτό, όπως λέμε πολλές φορές, το μικρό το αρσενικό, στη θεολογία τη μητρική μας, έλεγε το δράκος.

Και το θηλυκό έλεγε το δρακούλα. Γιατί; Σατανάς. Αρσενικός και θηλυκός. Είναι μια μέθοδος θεολογίας που υπενθυμίζει πολλά. Αυτό το νεκρό λοιπόν που γεννιέται, θάπτεται εν τω βαπτίσματι και ανίσταται. Η βάπτιση δεν είναι κουμπαριά, δεν είναι αμαρτία, πράγμα το οποίο συμβαίνει πίσω από την κουμπαριά πολλές φορές.

Είναι μυστήριο μυστηρίων. Θάπτεις ένα νεκρό και τον παίρνεις αναστημένο. Ταφή και Ανάσταση γίνεται, όπως ο Χριστός ετάφη και ανέστη, έτσι και όσοι πιστεύουν στον Χριστό. Θάπτονται και ανίστανται. Δεν θάπτονται όπως ο Χριστός, αλλά θάπτονται κατά παρόμοιον τρόπο, όχι καθ' όμοιον τρόπο, κατά παρόμοιον τρόπο.

Δεν θάπτονται εν χώματι γιατί θα απέθνησκον, θάπτονται εν ύδατι, κάμνουν τον τύπον της ταφής, διότι οι τρεις καταδύσεις είναι η τριήμερος ταφή του Χριστού, η δε ανάδυσίς του είναι η Ανάσταση.

Αυτό λοιπόν το πράγμα το κάνει μόνο η Ορθόδοξη Εκκλησία, δεν το κάνει κανένας άλλος. Και γι' αυτό ακριβώς θεωρούνται αναγεννημένοι. Όταν μιλούσε ο Χριστός μας, το έχουμε μιλήσει αυτό το πράγμα σε μια σειρά πέντε μαθημάτων, που θίγεται από κει, από το Γάμα Κεφάλαιο του Ιωάννη.

Εκεί αναφέρονται οι λεπτομέρειες αυτές. Ήτανε κάτι που είπε ο Κύριός μας στον έκπληκτον εκείνον Νικόδημο, ο οποίος επήγε νύχτα και τον επισκέφτηκε, για τον φόβο των Ιουδαίων. Ποβόταν τη θεσούλα του και διώθησα να το κάνω από την άγουβο μου και άλλους Όμως δεν μπορούσε να αντισταθεί στον πειρασμό να μην πάει στον Χριστό.

Επήγε και τον επισκέφτηκε νύχτα. Και ο Χριστός μας αμέσως του μίλησε για το θέμα της αναγεννήσεως. Καλός μπορεί να είσαι, αλλά γνώριζε όμως ότι, αν δεν γεννηθείς εξ ύδατος και πνεύματος, Βασιλεία Ουρανών δεν πρόκειται να δεις.

Και όταν άκουσε «αν δεν γεννηθείς», ενόμισε ότι πρέπει να γίνει καμιά καινούργια γέννα από τις συνηθισμένες και είπε αν εμφυλίσει όσοι διαβάζονται είναι δυνατόν να ξαναμπώ γέρος άνθρωπος τώρα εγώ στην κοιλιά της μάνας μου και να γεννηθώ.

Δεν σου μιλάω γι' αυτή την κοιλία. Υπάρχει μια άλλη κοιλία. Η κολυμβήθρα είναι κοιλία. Όπως το Άγιο Ποτήριο είναι κοιλία, είναι μαστός. Η Εκκλησία είναι μητέρα. Κι όμοι έχουν την εκκλησία μητέρα δεν έχει το Θεό Πατέρα

Καλά να το μάθουν εκείνοι οι οποίοι δεν εκκλησιάζονται ή έχουν τοποθετήσει τον εκκλησιασμόν τους σε ημερομηνία. Λέγει ο Άγιος Κυπριανός το εξής: Ομοι έχουν μητέρα την εκκλησία, ούδινα και έχει πατέρα αυτού των θεών Και φέρνει παράδειγμα.

Ή σώθηκε κανείς ευρισκόμενος εκτός της Κιβωτού του Νώε, ώστε και ο ευρισκόμενος εκτός Εκκλησίας να δύναται να ελπίσει ότι θα σωθεί; Αν σώθηκε κανένας από αυτούς που δεν ήταν στην Κιβωτό, άλλο τόσο θα σωθούν όσοι δεν πάνε στην Εκκλησία.

Ο Κύριος λέγει προς τον διδασκαλίαν ημών, ο μοιον μετεμού κατεμού εστι, και ο μη συνάγων μετεμού σκορφί, έτσι λέει ο Άγιος Αστός Πατήρ, και είναι πολύ σωστό. Χρειάζεται λοιπόν να γίνει η αναγέννηση η λεγομένη, η οποία γίνεται με πίστη στο πρόσωπο του Χριστού.

Λοιπόν, δεν πιστεύει στον Χριστό, δεν πιστεύει και τη διδασκαλία του, δεν πιστεύει το Βάπτισμα, δεν πιστεύει τη Θεία Κοινωνία του, δεν πιστεύει τα μυστήρια τα υπόλοιπά του, δεν πιστεύει και εις τη Μετάνοια, την Εξομολόγηση κλπ.

Κατά συνέπεια, θα βρεθεί ακοινώνητος από μια μέρα με την άλλη. Και τότε ο Τούρκος που μου γράφεις εδώ πέρα κάνει περιτομή ακόμη. Ο Τούρκος και ο Εβραίος κάνουν περιτομή ακόμη. Την περιτομή ας την κατατάξει όπως θέλει.

Το γράφει άλλωση ο Παύλος και προσκολαθάει σε πιστονίσεις, ότι αντεκατεστά.

Την Οκτώνη ημέρα με δέχονται περιπτωμεί τα Εβρεόπουλα. Αν ήταν κάποιος απερίτμητος, δεν μπορούσε να φάει το Πάσχα, δεν μπορούσε να κοινωνήσει, όπως θα λέγαμε σήμερα. Όπως κάθε μη βαπτισμένος δεν μπορεί να κοινωνήσει.

Θα βαπτιστεί το παιδί αυτό και πρέπει να βαπτίζεται αμέσως ή να τον μόνη χαραντήσει. Η πρώτη Εκκλησία το βάπτιζε πριν σαραντίσει η μητέρα, γι' αυτό και δεν παρουσιάζεται στο μυστήριο η μητέρα. Όχι, τώρα κρύβεται η μητέρα· κοντεύει να πάει με τη φιλενάδα της το παιδί στην Εκκλησία για να βαπτιστεί, και κρύβεται η μητέρα ακόμη.

Όχι, κρύβεται η μητέρα γιατί ήταν ακάθαρτη. Εβαπτίζετο πριν σαραντίσει και δεν μπορούσε να πάει στην Εκκλησία η μητέρα, ακάθαρτη, στα σαράντια. Γι'αυτό ακριβώς, και πάση περιπτώσει εφόσον δεν συντρέχουν λόγοι ίδιες, μόλις τελειώσουν τα 40 αμέσως το παιδί να βαφηθεί και να προσέλθει στη ίδια κοινωνία να ενωθεί.

Δεν υπάρχει εκδοχή να πεθάνει, υπάρχει εκδοχή να καεί, υπάρχει εκδοχή ένα δυστύσμα από την εικόνα να χαθεί το παιδί. Και τότε τι θα γίνει, θα το φέρνεις με τα γιον σε όλη τη ζωή σου, διότι είναι φώνος εκπρομελέτης, μπορούσε να τον προλάβει και έγινε προλάβος.

Δεν υπάρχει σωτηρία χωρίς αναγέννηση. Πρέπει να ταφεί, λοιπόν, και να αναστηθεί. Να σας μεταφέρω δύο γνώμες του Χρυσοστόμου επάνω σε αυτό το θέμα. Και αυτό είναι κατ’ επέκταση και για τα παιδιά τα οποία δεν ήρθαν στο είναι.

Για τα παιδιά τα οποία δεν ήρθαν στο είναι. Όχι από την πετιότητα της μητέρας, που αν είναι την πετιότητα της μητέρας ή του πατέρα, αλλήμον όχι. Αλλά και ακόμη αυτά τα παιδιά για τον άνθρωπο ήταν λόγο που δεν είναι υπεύθυνος η μητέρα ή ο πατέρας και δεν ήρθαν ισοήνες, απευλήθηκαν έντο μεταξύ πριν να έρθουν ισοήνες και γι'αυτά δεν υπάρχει παράδειγμα.

Και άνθρωπος όμως τρίτος θα είναι, δεν ξέρω.

Αυτό το έχει αφήσει η Εκκλησία, όπως σας είπα και ένα βράδυ, στην κρίση του Χριστού. Δεν έχει αποφανθεί η Εκκλησία. Ούτε οι πατέρες, ούτε οι κανόνες, ούτε οι απόστολοι, κανένας δεν έχει αποφανθεί. το τι θα γίνει η εξηγή αυτή για βάστιστος μεν που δεν κάνει για τον Παράδεισο αλλά δεν κάνει και για την κόλαση, διότι δεν έχει θεληματικά αμαρτήματα.

Δεν έχει αποφανθεί. Για τους αβαπτίστους δε, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει το εξής: «Κλαύσον τους απίστους, κλαύσον τους ουδέν εκείθεν έχοντας, τους χωρίς φωτίσματος απερχομένους, τους χωρίς σφραγίδος». Αυτοί που δεν εφωτίστηκαν και πεθαίνουν και φεύγουν, αυτοί που δεν εσφραγίστηκαν διά χρίσματος και πεθαίνουν και φεύγουν.

«Κλάψτε γι’ αυτούς», λέει. «Μέγα μὲν γὰρ τὸ βάπτισμα, καὶ ἄνευ βαπτίσματος ἀμήχανον βασιλείας ἐπιτυχεῖν». Είναι αδύνατον να επιτύχει τη Βασιλεία χωρίς βάπτισμα. Εμείς βέβαια οι Ορθόδοξοι κολακευόμεθα, διότι είμεθα βεβαπτισμένοι, ναι, αλλά έχουμε διατηρήσει την αναγέννησή μας;

Πολλοί δεν την έχουν διατηρήσει. Αυτά που είπαμε κατά το βάπτισμα με το στόμα, με τη γλώσσα του Αναδόχου, τα αρνηθήκαμε προσωπικώς όταν μεγαλώσαμε.

Για να μας καθαρίσει από το προπατορικό αμάρτημα, για να μας ζωοποιήσει την ψυχή μας, για να μας φορέσει το λευκό αυτό ένδυμα, το θεοΰφαντο. Εδώ έγινε μια ομολογία από το στόμα μας: «Αποτάσσομαι τῷ Σατανᾷ και συντάσσομαι τῷ Χριστῷ».

Αυτά είναι λόγια που πρέπει να τα πει ο κάθε βαπτισμένος, αλλά διότι έχουμε τον νηπιοβαπτισμό, κάποιος αναδέχεται, αναλαμβάνει να πει αυτά για να γίνει η κάθαρση στο αγιασμό του. Αυτά λοιπόν που λέμε, ότι αποτασσόμεθα τον Σατανά και την πομπή του και τη λατρεία του, και συντασσόμεθα στον Χριστό, που είπε ο Ανάδοχός μας, που είπε ο νονός μας για λογαριασμό μας.

Αυτά, όταν μεγαλώσουμε, εμείς τα αρνούμεθα προσωπικά και γυρίζουμε και διώχνουμε τον Χριστό από τα σώματά μας. «Να μ’ αφήσεις ήσυχο». «Και πού πας, παιδί μου;» «Πάω με τον διάβολο». Εκείνον όμως που αρνήθηκα χθες, με αυτόν συντάσσομαι σήμερα· συντάσσομαι με τον Σατανά.

Γιατί; Διότι αυτά που μου ζητάς εσύ, εγώ δεν έχω καμιά διάθεση να τα πράξω. Εσύ μου ζητάς παρθενία, ο Σατανάς δεν θέλει παρθενία. Εσύ μου ζητάς σωφροσύνη, ο Σατανάς δεν τη χρειάζεται. Τι θέλει νηστεία, τι θέλει κράτια, προσεκή, αυτούν του χρειάζεται.

Παίρνω, λοιπόν, τη λεωφόρο, φεύγω εγώ από τα στενά, και αρνείται ο άνθρωπος τον Χριστό. Γι’ αυτό, παρότι είμαστε βαπτισμένοι, θα βρεθούμε αβάπτιστοι. Γιατί εμείς οι περισσότεροι είμαστε χριστιανοί, αχριστιανοί· χριστιανοί στα χαρτιά, αλλά άνευ Χριστού στη ζωή.

Πλησιάστε τις εργασίες μας, πλησιάστε τα σπίτια μας, τις εκδηλώσεις μας, τη συμπεριφορά μας. Θα βρείτε ότι είμαστε χριστιανοί, αχριστιανοί χριστιανοί οι περισσότεροι.

Ορισμένοι κοντά στον Θεό, πολύ πολύ λίγοι. Παρότι υπάρχει μια ρήση που λέγει: «Οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ». Το λέμε εμείς μεταξύ μας. Αν μας δώσουν ένα τσουβάλι πέντε εκατομμύρια κατοστάρικα και μας δώσουν κι ένα χιλιάρικο απ' το σημερινό, θα πάρουμε το χιλιάρικο και τα πέντε εκατομμύρια δεν θα τα πάρουμε.

Μα και έξυπνοι εμείς, ξέρουμε ποιο είναι το κίβδηλο και ποιο είναι το σωστό. Ποιο είναι το σωστό και ποιο είναι το σκάρτο. Και ακούνε πολλοί άνθρωποι, λέει ο κόσμος, εκατομμύρια και λοιπά. Σοβαρά, κοστίζει πολύ.

Αυτή λοιπόν τι λέει; «Πλείους Θεώ τρεις συνηγμένοι εν τω ονόματι του Κυρίου, πολλών αρνουμένων τη θεότητα αυτού». Προτιμεί ο Θεός, λέει, τρεις που να ομολογούν, να τον παραδέχονται για Θεό, παρά, λέει, δισεκατομμύρια που τον απορρίπτουν, που δεν τον δέχονται.

και συνεχίζει, σημαίνει αριθμοί στας μιλιάδας, Θεός δε ισοζωμένος, σημαίνει το αμέτρητον χούμπι. Αυτός δε θα σκέφτει τις εκλογές, αυτούς τους έναν, τους δύο, τους τρεις, τους πέντε, αυτούς δεν διαβάζουν.

Δεν είναι δικά μου λόγια αυτά, που δεν μεταφέρω ποτέ δικά μου, για να είμαι εξασφαλισμένος. Αλλά είναι λόγια αγίων αυτά και δεν μπορούμε να τα απορρίψουμε. Ο Δέσοφος σειρά το 16ο κεφαλαίο της τείχος 3 και λέγει το εξής Κλείσον καλύτερος, εις δίκαιος εις κοινή Στα μάτια, λέει, του Θεού είναι αξιότερος ένας δίκαιος παρά μύριοι.

Μη δίκαιοι, μη πιστοί, μη βεβαπτισμένοι. Μη λοιπόν γινόμεθα φιλανθρωπότεροι του φιλανθρώπου.

Μη θέλουμε να βγάλουμε τον Θεό κακό, ότι θα αδικήσει κανέναν. Και εάν, προσέχω μια λεπτομέρεια που θα σας πω, αυτή τη στιγμή παρουσιάζεται ο Κύριός μας εν σαρκί εδώ και μας μιλούσε για τον τρόπο που θα κρίνει τους ανθρώπους, δεν επρόκειτο να καταλάβουμε τίποτε, τι δηλαδή θα λάβει υπόψη του, πώς θα κρίνει τον καθένα.

Κατά αναλογία της εποχής που εγεννήθηκε, αν υπήρχε νόμος, αν υπήρχε Ευαγγέλιο, πώς θα κριθεί ο καθένας, σε ποια εποχή, υπήρχε το Ευαγγέλιο, δεν είχε φτάσει σ' αυτόν, αν εκηρύχθηκε ή δεν εκηρύχθηκε, αν ήκουσε και αν απέρριψε, και γιατί απέρριψε· είναι μύρια εκεί περιστατικά που θα ληφθούν υπόψη κατά την κρίση.

Δεν είχα υπόψη μου ούτε την ευχέρεια. Έχει μια ωραία ομιλία ο θείος Χρυσόστομος και έχει πολλά αναφέρει. Κάπου τα έχω γράψει, δεν ξέρω πού τα έχω γράψει, ίσως στο βιβλίο αυτό που λέγει «Εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεόν».

Σε αυτό το βιβλίο νομίζω που αναφέρει πως θα ζαλιστεί ο νους του ανθρώπου όταν ακούσει τις περιπτώσεις που έχει η δικαιοσύνη του Θεού να λάβει υπόψη, προκειμένου να κρίνει τον άνθρωπο. Αγαπητοί μας, αγαπητοί μου, δεν είναι να μάθουμε τι θα κάνει με τους Τούρκους ο Θεός, τι θα κάνει με τους Μαύρους, τι θα κάνει με εκείνους που δεν τον άκουσαν, που δεν έμαθαν ή με εκείνους που τον άκουσαν και τον απέρριψαν.

Δεν είμαστε εμείς κριτές, εμείς είμαστε δούλοι, δούλοι και σαν δούλοι κατηγορούμενοι. Θα κοιτάξουμε τι θα κάνουμε εμείς. Εμάς μας είπε τι να κάνουμε για να σωθούμε. Τι θα κάνει με τους άλλους, αυτό δεν μας το είπε.

Δεν είναι δική μας δουλειά. Θυμόσαστε τι είπε στους Αποστόλους; «Ουχ υμών γνώναι». Δεν είναι δικό σας να γνωρίσετε χρόνους ή καιρούς, δεν είναι δικό σας να γνωρίσετε. Είναι αλλουνού, είναι δικό μου, αυτό το κρατάω εγώ για δικιά μου εργασία.

Η δουλειά σας είναι να κηρύξετε, να ακούσετε, να μεταδώσετε και να εφαρμόσετε. Δεν είναι δική σας δουλειά. Και εντούτοις ο άνθρωπος ξεφεύγει από την εργασία που έχει μέσα του και τη δικαιοσύνη που πρέπει να δημιουργήσει μέσα του και βγαίνει έξω, αφήνει την ατομική δικαιοσύνη και αναζητά κοινωνική δικαιοσύνη έξω, να δικαιώσει τους άλλους δίκαιους, τους αδικημένους, γιατί θα τους αδικήσει ο Θεός. Δεν είναι.

Αν λοιπόν οι εθνικοί θέλουν να πιστέψουν εις Χριστόν, ας πιστέψουν. Δεν θέλουν να πιστέψουν, θα τον βρουν μπροστά μια μέρα. Σήμερα βέβαια δεν ενεργεί η δικαιοσύνη του, σήμερα είναι η χάρη, είναι εν αναπαύσει η δικαιοσύνη.

Γι’ αυτό και τον βλαστημούμε και τον απορρίπτουμε, χίλια πράγματα λέμε. Και οι εντεταλμένοι του, τα όργανά του, και κληρικοί και λαϊκοί. Και εντούτοις βλέπουμε ότι δεν βγάζει το μαχαίρι, δεν το βγάζει το μαχαίρι.

Από αυτό εμείς θα πρέπει να προσέξουμε πώς θα πολιτευτούμε για τον εαυτό μας. Πάντως είπε μετά την αναστασή του ότι εδώ είναι η εξουσία εν ουρανότητες γης. Όλους θα τους κρίνω εγώ, εφόσον για όλους ασαβρώθηκα εγώ.

Όταν ανέστη, αυτό είπε. Όλοι εκείνοι που ήταν στον Άδη και αυτοί που θα πεθάνουν έπειτα και αυτοί που θα γεννηθούνε, πάντως θα τους κρίνει ο Χριστός.

Ότι δεν υπάρχει σωτηρία, από αυτά που βρίσκω, δεν υπάρχει έξω άλλος τρόπος να μπορέσει ο άνθρωπος να φτάσει στην πατρίδα από την οποία έχει εξωσθεί. Εργοσωτηρία δεν υπάρχει. Ας νηστεύει ο Τούρκος, ο θείος Χρυσόστομος όμως λέει ούτε νηστεία ούτε παρθενεία απίστου λαμβάνεται υπόψη από το Θεό. Βδέλυγμα είναι στα μάτια του η παρθενεία του απίστου και του αιρετικού και η νηστεία του απίστου και του αιρετικού.

Πρέπει να έχει το άρωμα και να γίνεται εν ονόματι Ιησού, όχι εν ονόματι ανθρώπου, εν ονόματι Ιησού. Και από εκεί πλέον αξιοποιείται, παίρνει την υπογραφή με το κόκκινο, με την ερυθρά μελάνη, όπως τα λέγαμε.

Πιο κάτω μια άλλη ψυχή με ρωτάει το εξής: Τι είναι αυτό το άσπιλο της Παρθένου που λέγουν μερικοί; Δεν ξέρω αν ξέρετε ότι αυτό είναι παπτικό προϊόν, είναι από τη Δυτική Εκκλησία φερμένο.

Εμείς οι Ορθόδοξοι κάνουμε το σταυρό μας κατά αυτή την έννοια. Ενώνουμε τα τρία μας δάχτυλα και κλείνουμε και τα δύο αυτά και αρχίζουμε από την κεφαλή, όπως είπα στην αρχή, κατεβαίνουμε στην κοιλία, ανεβαίνουμε στην ωμοπλάτη τη δεξιά και ξαναρχόμαστε στην άλλη και τελειώνουμε.

Κάνουμε μία ομολογία πίστεως, ότι πιστεύουμε στον τρισυπόστατο Θεό, μία ουσία, μία δύναμη, και αρχίζει από την κεφαλή, διότι είναι άναρχο το κεφάλι, για να έχει γωνίες, ο άναρχος Θεός ήρθε κάποτε και έγινε άνθρωπος. Αυτά τα δύο που κλείνουν με τα δάχτυλα είναι ο Χριστός, Θεάνθρωπος, οι δύο φύσεις του Χριστού, η Αγία Τριάς και οι δύο φύσεις του Χριστού.

Οι παπικοί όμως δεν κάνουν αυτό. Οι παπικοί έχουν ανοιχτό το χέρι τους με ολόκληρη την παλάμη, με τα πέντε δάχτυλα, και αριστερά μάλιστα προς τα δεξιά. Γιατί; Διότι εκτός της τρισυποστάτου Θεότητος, Αγίας Τριάδος, πιστεύουν και την Παναγία ως Θεόν και τον Πάπα ως Θεόν.

Που και τώρα προσέθεσαν Θεότητα εις την Θεοτόκο και Θεότητα εις τον Πάπα. Και καταλαβαίνετε τώρα, αλλάζει το πράγμα για εκεί.

Η αρχή, ως φαίνεται, για να κηρύξουν το άσπιλον της Θεοτόκου είναι από τον Προτεσταντισμό. Διότι οι Προτεστάντες, οι παρ' ημίν λεγόμενοι Ευαγγελικοί, απορρίπτουν την Θεοτόκον και την κατεβάζουν σε μια γυναίκα καλή.

Ίσως ήταν και επηρεασμός υπό αυτής της ενεργείας των Προτεσταντών, αφού την ανεβάσαν και την κάμανε επάνω, ότι όχι μόνο δεν βλασφημείται, αλλά είναι πολύ ψηλότερα και από εκεί που την έχει η Ορθόδοξος Εκκλησία.

Η Ορθόδοξος Εκκλησία την έχει στα δεξιά του Κυρίου να πρεσβεύει. Ο Παπισμός την ανέβασε και την εφαίωσε και ο Πρωτοθερισμός την έκανε μια γυναίκα. Την ρίξανε από τη θέση της. Την λιώξανε από εκεί που την έχει τοποθετηθεί το πνεύμα του Άγιον Δία του Ψαλμολού.

Ψαλμού: «Παρέστη η βασίλισσα εκ δεξιών σου, εν ιματισμώ διαχρύσω περιβεβλημένη, πεποικιλμένη», που διαβάζουμε στον 44ο ψαλμό και επαναλαμβάνει ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς κατά την ώρα της προσκομιδής, στην Αγία Πρόθεση, όταν βγάζει τη μερίδα της Παναγίας, που πηγαίνουμε το πρόσφορό μας. Με αυτήν τη σκέψη, λοιπόν, εδογμάτισε η Εκκλησία η Παπική, μέσα στα πολλά καινούρια που έχει προσθέσει στη λατρεία της, και αυτό, και το έκαμε δόγμα αυτή η ενέργεια.

Έγινε στην Παπική Εκκλησία, εξεκίνησε το δόγμα αυτό το 1849, προ 130 περίπου ετών, κηρυχθέν, κυρωθέν διά βούλλας του Πάπα Πίου του Ενάτου κατά το Σεπτέμβριο του 1851. Το Σεπτέμβριο του 1851. Από τότε πιστεύεται στην Παπική Εκκλησία ότι η Θεοτόκος δεν έφερε το προπατορικό αμάρτημα επάνω της.

Και τότε έχουμε δύο· δεν έχουμε μόνο υπερφυσική γέννηση του Χριστού, έχουμε και της Παναγίας. Πράγμα που δεν είναι· αυτό είναι ψέμα. Αυτό είναι βλασφημία. Διότι, εάν η Θεοτόκος δεν φέρει το προπατορικό αμάρτημα, δεν ήρθε δηλαδή με όλες τις αδυναμίες με τις οποίες έρχονται οι άνθρωποι που συλλαμβάνονται από πατέρα και από μητέρα, εκ θελήματος σαρκός, σπερματικώς, και ήταν απαλλαγμένη του προπατορικού αμαρτήματος, τότε οποιαδήποτε αρετή κι αν είχε δεν είναι δική της, είναι της χάρης.

Και, κατά συνέπεια, που τη χειροκροτούμε, που τη μακαρίζουμε, είναι ψέματα. Ας σε δω, θα μπορούσαμε να πούμε, να είχες εσύ το βάρος του προπατορικού αμαρτήματος, να έχεις τη ροπή και την κλίση αυτή προς την αμαρτία, να ιδώ αν θα ήσουν Αειπάρθενος, να ιδώ αν θα ήσουν Πάναγνη, να ιδώ, να ιδώ, να ιδώ.

Καταλάβατε; Αυτή είναι η βλασφημία. Εφόσον η Ορθόδοξη Εκκλησία και η Πατερική Ορθόδοξος Φιλολογία παραδέχεται ότι η Παναγία μας εκαθαρίσθη άμα τω ασπασμώ. Όταν το Πνεύμα το Άγιον επεκάθισε επ' αυτήν και έγινε η σύλληψη, τότε την καθάρισε από το προπατορικό αμάρτημα.

Είχε το προπατορικό αμάρτημα η Παναγία μας, εγεννήθη από τον Ιωακείμ και από την Άννα. Η θελημένας αμαρτία γεννήθη

Σας μεταφέρω, προς του λόγου το ασφαλές, τρεις γνώμες τριών Αγίων ανθρώπων. Η πρώτη είναι του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου. Λέει, άνθρωπος Θεός και η Υφής Εκπαρθένου, ψυχή και σώμα προκαθαρθήσεις το πνεύμα.

Εκαθάρισε, λέει, ψυχή και σώμα, δια του Πνεύματος, την Παναγία. Άρα είχε και την εκαθάρισε· έφερε και αυτή το προπατορικό αμάρτημα. Ο θείος Φυσόστομος λέει, επί του ασπασμού ληθήνε το της λύπης κατάκριμα, αυτό το προπατορικό να μάρτυμα, η αρά αυτή, χαίρε βιής, η αρά εκλήψη και η χαρά εκλάμηση.

Αυτό, λοιπόν, το προπατορικό αμάρτημα, το πένθος αυτό, η λύπη αυτή, ελύθη άμα τω ασπασμώ. «Χαίρε, κεχαριτωμένη», όταν δέχτηκε το Πνεύμα το Άγιον. Και ο Άγιος Κυπριανός, σὺν τῷ Κυρίλλῳ Ἱεροσολύμων, λέγουν: «Επί της συλλήψεως του Χριστού λυθήναι από της αρχαιγόνου μολύνσεως την Παρθένον».

Όταν, λέει, συνελήφθη στην κοιλία της Παναγίας ο Χριστός, τότε ελύθη η Παναγία, απηλλάγη η Παναγία από το προπατορικό αμάρτημα. Κατά συνέπεια, και δεν είναι μόνο αυτές. Εγώ, τουλάχιστον, στη διάθεσή μου, εγώ έχω πέντε-έξι γνώμες ακόμη. Απλώς σταχυολόγησα αυτές που ήσαν πιο σύντομες, για να πιστοποιήσω το θέμα μου.

Ώστε δεν έχουν δίκαιο. Είναι βλασφημία το να λέμε ότι η Παναγία μας είναι εξ ασπόρου συλλήψεως, είναι απηλλαγμένη, δηλαδή, από το προπατορικό αμάρτημα. Έφερε το προπατορικό αμάρτημα και η Παναγία μας.

Μόνον δεν είχε ηθελημένες αμαρτίες. Ώστε η άσπιλος σύλληψη είναι δόγμα παπικών, βαλμένο προ εκατόν τριάντα περίπου ετών. Η άλλη ψυχή ρωτάει το εξής: Γιατί να τιμωρείται ένα μωρό γεννημένο με το δάχτυλό του κομμένο;

Αγγελίνος, ξέρω και ένα άλλο που εγεννήθη με δυο δάχτυλα λιγότερα στο ποδαράκι του και ένα άλλο με ένα αυτί, με ένα ους. Τιμωρία είναι αυτό ή φυσικό;

Κανένας δεν μπορεί να βάλει τη μύτη του, όπως τα λέγαμε, και να δώσει ακριβή απάντηση για ποιον λόγο ήρθανε αυτά. Αυτό είναι.

Όμως δεν πρέπει να περάσουν απαρατήρητα. Ούτε για αυτούς οι οποίοι έφεραν αυτά τα παιδιά στο είναι, ούτε από τους άλλους οι οποίοι θα πληροφορηθούν το γεγονός. Δεν θα πρέπει, όμως, να σπεύσουν να πουν υπέρ ή κατά. Δεν θα πρέπει.

Διότι πολλοί μας, κατά αναλογία της κακίας μας ή της αγάπης μας, του συναισθήματός μας, εκφραζόμεθα σε παρόμοιες περιπτώσεις. Αν κάποια, που δεν τα έχουμε καλά, φέρει κάποιο παιδί τέτοιο, «Ε, καλά, να της καεί η καρδιά», αμέσως εμείς.

Αν κάποιος που τον αγαπούμε και συμβεί, θα αρχίσουμε και κλαίμε κιόλας. Μόνο σε μια λεπτομέρεια τέτοια, ε, και την υπενθυμίζω, γιατί πάντοτε δεν είναι ούτως ή άλλως. Γιατί έτσι είπαν και στον Χριστό μας: «Τις ημαρτεν, ουτος η οι γονεις αυτου, ινα τυφλος γεννηθη;» Ούτε ούτε ο Σίμαρτεν, ούτε οι γονείς αυτού Τότε άλλο, έχει άλλος το δάχτυλό του στη μέση.

Να φανούν τα έργα του Θεού. Τον χρειαζόμουν αυτόν να έρθει τυφλός εδώ, να του φτιάξω με λίγη λάσπη και με λίγο σάλιο μάτι, για να καταλάβετε ότι είμαι ο δημιουργός. Και αν πιστεύετε ότι έχω σε κάποιο πταίξιμο γι’ αυτό.

Λοιπόν, κλείσε το στόμα σου και μη λες ούτε υπέρ ούτε κατά. Δόξαζε τον Θεό. Μπορεί να προσευχηθείς. Προσεύχου. Μην βάλεις ουρά. Δεν ξέρει, λοιπόν, κανείς γιατί ήρθε χωρίς αυτάκι, χωρίς δακτυλάκι, χωρίς Θεός ξέρει τι. Δεν το ξέρει.

Καμιά φορά, όμως, ο γονέας του το ξέρει. Ας σας πω ένα περιστατικό της Κορίνθου. Ήταν ένας πατέρας ο οποίος δεν ήθελε το κορίτσι και είπε στον μαιευτήρα:

«Εάν γεννηθεί κορίτσι και το αφήσεις και βγει στη ζωή, θα σε σκοτώσω». Του το έπαιρε ιδιαίτερο και προκαταβολικός γιατί δίνασε όταν το γινήθηκε κορίτσι να το κανονίσει εκεί πέρα Να μην κυκλοφορήσει, ότι ήρθε νεκρό. Ούτε η μάνα να μάθει τίποτα, ούτε οι άλλοι να μάθουν τίποτα. Ό,τι μου πεις θα πληρώσω. Αυτή ήταν η εντολή, επί απειλή περιστρόφου. Έρχεται η ώρα να γεννήσει η κυρία. Γέννησε η κυρία και κάλεσε τον πατέρα ο γιατρός να του αναγγείλει το γεγονός.

Του είπε ο πατέρας: «Πες μου τι έγινε, δηλαδή κορίτσι έγινε, αγόρι έγινε; Για να με καλείς, είναι αγόρι». Του λέει: «Έλα να δεις μόνος». Και τον πηγαίνει μέσα και βλέπει ότι το παιδί δεν είχε ούτε χέρια ούτε πόδια.

Εγώ δεν λέω τίποτα. Ήτο αγόρι, βέβαια, αλλά χωρίς χέρια και χωρίς πόδια. Γιατί ήταν του πατέρα το παιδί να φονευτεί, αν ήταν κορίτσι; Δεν ήταν η αγγελία «καλά να βγει, σωστό να είναι, υγιές να είναι και ό,τι πει ο Θεός»;

Το καθένα έρχεται με την τύχη του. Άλλωστε, πόσα κορίτσια δεν εστάθηκαν στο πλευρό των γονιών; Και πόσα παιδιά, αγόρια, δεν τους εβάρεσαν και χτύπησαν στο κεφάλι; Και ήταν άπαλοι Ο Θεός ξέρει τι είναι.

Με ποιο δικαίωμα εσύ θα σταματήσεις τη ζωή κάποιου; Εγώ δεν σας λέγω τίποτα. Σας λέγω, όμως, τι θα έπρεπε να βγάλουμε συμπέρασμα από αυτή την περίπτωση.

Πας σε ένα σπίτι και βλέπεις τέσσερις ανθρώπους σαν βατράχους, όπως είναι οι βάτραχοι. Τέσσερα παιδιά όπως είναι οι βάτραχοι.

Πώς είναι ο βάτραχος κάτω, έτσι είναι τα πόδια και τα χέρια. Ο ένας εξ αυτών, ο μεγαλύτερος, 23 χρόνια στο Άσυλο Ανιάτων, εδώ. Τι έγινε; Κακόσοφιο αναζήτηση τώρα να βρούμε περί την ουσπρόληψη. Τι διεπιστώθη; Ότι σαν τα αδέρφια αυτά που παρθήκανε πνευματικά, είχαν βαπτιστεί από τον ίδιο νονό και ο ίδιος.

Βρίσκουμε άλλα παιδιά, και στας Αθήνας υπάρχουν και στο Ψυχικό υπάρχουν κ.λπ., που είναι παράλυτα. Αλήθεια, γιατί αυτά; Τι αναζητούμε; Σαν αδέρφια, δεύτερα, πρώτα, η μάνα με τον πατέρα, από έρωτα ή για συμφέροντα, και βγάλουν παιδιά τέτοια.

Πού να βάλω εγώ τώρα το δάχτυλό μου και να σου πω ότι έτσι είναι; Από τα συμφραζόμενα βγάζω ότι τις περισσότερες φορές είναι κάτι λάθος δικό μας. Το οποίο, βέβαια, σκοπόν έχει τη διδασκαλία προς τους έξω και προς τους μέσα.

Δε θα χαθεί ο κόσμος αν ήρθε με ένα δάχτυλο λιγότερο. Κατά την Ανάσταση θα έχει σωστά τα δάχτυλα. Ούτε αν ήρθε με ένα αυτί λιγότερο και δεν μπορεί να βγει στα καλλιστεία έξω ή να του ψιθυρίσουν άλλοι λόγια στο αυτί κ.λπ.

Δεν παίζει κανένα ρόλο αυτό. Δεν ήρθαμε για να μείνουμε, ήρθαμε για να φύγουμε. Και αν φιλοσοφήσει ο άνθρωπος, πάρει τα διδάγματα που του χρειάζονται, μήπως είναι ένοχος; Και αν δεν είναι ένοχος, δόξα σοι ο Θεός.

Πολλές φορές τα κάλλη δεν είναι ασφάλεια, εν αντιθέσει με τα μη κάλλη είναι ασφάλεια. Πόσοι άνθρωποι διαβάζουν τα συναξάρια που χάλασαν τον εαυτόν τους για να μην γίνονται αιτία να σκανδαλίζουν τους ανθρώπους. Και διαβάζετε τα συναξάρια να δείτε πόσες γυναίκες, πόσοι άντρες δεν χάλασαν τους εαυτούς τους για να μην είναι όμορφοι και σκανδαλίζουν τους άλλους. Παρότι εμείς θέλουμε 40 καθρέφτες να έχουμε, γιατί δεν έχουμε μυαλό.

Δεν ξέρουμε, δεν ξέρουμε. Δεν φιλοσοφήσανε και τα πράγματα πλανώνται πλανεμένα. Λέει, ποιος φταίει τώρα εδώ; Τι έκαμε το καημένο το αθώο αυτό; Τι έπαθε το αθώο αυτό, θες να μου πεις, που ήρθε με ένα δάχτυλο λιγότερο;

Τι έπαθε; Ή που ήρθε και τυφλό ακόμα; Τι έπαθε; Τι ωφελήθη όταν άνοιξαν τα μάτια του τυφλού και είδε τον πατέρα του και τη μάνα του που τον αρνήθηκαν;

Και είπανε, για να μην χάσουν τα συμφέροντα, ότι «είναι παιδί μας, το ξέρουμε· ότι ήταν τυφλό, το ξέρουμε· αλλά ποιος του άνοιξε τα μάτια, δεν το ξέρουμε. Ηλικίαν έχει, ερωτήσατε αυτόν». Ρε μάνα, δεν ξέρεις ποιος μου τ’ άνοιξε τα μάτια; Όταν μου τ’ άνοιξε αυτός τα μάτια, δεν ήρθα στο σπίτι και μ’ έβλεπες, όταν άνοιξε η αυλόπορτα, πρώτη φορά; «Σε βλέπω». Γιατί ο μεγαλύτερος καημός της μάνας δεν είναι που είναι τυφλό το παιδί· είναι που δεν βλέπει τη μάνα του.

Η μάνα του μιλάει να πάει στην αγκαλιά της και δεν τη βλέπει, να πέσει στην αγκαλιά της, και στερείται αυτό. Λοιπόν, τώρα, αν δεν θέλεις να το δεχθείς, το παράδειγμα από τη ζωή του Ιησού το κάνει σαφές. Τι τους ήθελε αυτούς τους γονείς; Τι τα ήθελε αυτά τα μάτια; Τι να ιδεί;

Καταλάβατε; Πολλές φορές μας φυλάει ο Θεός με το να μην έχουμε φως. Αλλά ο τυφλός ζει το βασίλειό του. Δεν γνωρίζει πώς είναι το φως, για να χαρακτηρίσει τη ζωή του ως δυστυχισμένη χωρίς φως. Ζει το βασίλειό του.

Εγώ θυμούμαι κάποτε, σε μια Προηγιασμένη στην Αγία Ρόνδη, παλαιότερα, μετά την Κατοχή, εκόπη το φως. Δεξιά, λοιπόν, έψαλλε ένας τυφλός και κόβει το φως. Και λέει αυτός: «Το δικό μου δεν εκόπηκε». Και συνέχιζε να ψάλλει.

Ανάληψη, θυμούμαι μια φορά, ερχόμουν από την επαρχία και κατέβηκα στις κυλιόμενες. Μαζί μας ήταν και ένας τυφλός και τότε κοβότανε το φως. Και ακούγεται, λοιπόν, συζήτηση εκεί: «Θα περιμένουμε να ανάψει το φως».

Και αυτός λέει: «Τα δικά μου είναι αναμμένα». Και παίρνει το μπαστουνάκι του και ξεκινάει — έμενε κάπου στη Βάθη — να πάει με τα πόδια στο σπίτι. Είναι αναμμένα τα δικά μου, λέει τα πότα. Μη σπεύδουμε να βάζουμε τους βαθμούς μας.

Κοίταξε μόνον μήπως είναι κάποια αιτία πίσω που σου δίνει αυτό το δείγμα, να προσέξεις και εσύ, ώστε να πληροφορηθούν το γεγονός. Αυτή, λοιπόν, τη δουλειά, μπερδεμένη στο σημείο αυτό.

Πιο κάτω υπάρχει ένα άλλο ερώτημα που λέει το εξής.

Μπορεί κανείς να εξομολογείται δι’ επιστολής;

Ξέρετε, είναι κι αυτό κάτι. Είναι ένα πρόβλημα για πολλούς ξενιτεμένους. Είναι ένα θέμα για πολλούς που ζουν σε μέρη που δεν έχουν ιερείς. Είναι κάτι αυτό που απασχολεί πολλούς ανθρώπους. Πολλοί, βέβαια, το χρησιμοποιούν και εδώ· ντρέπονται να εξομολογηθούν.

Το να γράψεις σε μια επιστολή, σε ένα χαρτί, τα αμαρτήματά σου εν ψυχρώ, για να μην τα ξεχάσεις όταν θα εξομολογηθείς, αυτό είναι ευλογημένο και επιβεβλημένο. Και διότι, ξέρετε, εμείς που αμαρτάνουμε σωρηδόν και πίνουμε την αμαρτία ως ύδωρ, που λέγει ο Ιώβ στο βιβλίο του, θα πρέπει να έχουμε απαραίτητος κάθε ώρα στη ζέπη μας σημείωμα να θυμιώνουμε τι είπαμε, τι εσέφθημε, τι επράξαμε Και αν δεν μπορούμε κάθε ώρα, τουλάχιστον κάθε βράδυ, όπως πολλοί νεαροί και νεαρές και ορισμένοι κύριοι έχουν ημερολόγιο και κρατούνε.

Άλλοι ερωτικό και άλλοι σωστό, να γράφουμε, ώστε, όταν είναι εξομολόγηση, να γίνεται σωστή η εξομολόγηση και να φεύγουν όλα, αν είναι δυνατόν, από τη μέση.

Κανονικά δεν είναι εν ισχύ αυτή η εξομολόγηση, διότι το μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως είναι ένα από τα τέσσερα μυστήρια τα υποχρεωτικά για να σωθεί ο άνθρωπος. Ξέρετε, τα μυστήρια τα έχουν περιορίσει χοντρικά —που δεν είναι 7, είναι πολλά τα μυστήρια— αλλά τα έχουν περιορίσει, παπικώ τω τρόπω, σε 7: 3 μη υποχρεωτικά και 4 υποχρεωτικά.

Τα μη υποχρεωτικά είναι ο γάμος, η ιεροσύνη και το ευχέλαιο. Αλλά το βάπτισμα είναι υποχρεωτικό, το χρίσμα είναι υποχρεωτικό, η Θεία Κοινωνία είναι υποχρεωτική, η μετάνοια και η εξομολόγηση είναι υποχρεωτική.

Αυτά τα τέσσερα, λοιπόν, δεν μπορούν να γίνουν από μακριά. Θα πρέπει να γίνουν από κοντά. Να είναι ενώπιος ενωπίω.

Κοινώνησέ με. Πούτε. Σε κοινωνήσω εγώ από εδώ σε ένα στην Αμερική ή στο καράβι. Πρέπει να συμμετάξεις η θεία κοινωνία. Βάφτισέ με από μακριά. Πού. Πρέπει να πεις την κορυμπήθρα. Ξομολόγησέ με. Διάβασέ μου ευχή. Πού.

Πού πρέπει να ανεβεί το χέρι στο κεφάλι του, πώς θα γίνει αυτό το πράγμα. Είναι απαραίτητο, λοιπόν, αυτό. Δηλαδή, τολμώ να πω, σε ένα εκατομμύριο περιπτώσεις, ίσως μία, δύο, πέντε να βρούνε έλεος. Οι υπόλοιποι είναι υποχρεωμένοι να βρούνε τρόπο να έρθουν σε επαφή με πνευματικό από κοντά.

Δύνασαι να αλληλογραφείς και να σημειώνεις την εξομολόγησή σου, όχι για να σου αφήνει τα αμαρτήματα ο Πάτερ από μακριά, να σε συμβουλεύει, να έχεις μία αλληλογραφία συμβουλών. Μου συμβαίνει αυτό και αυτό, τι να κάνω;

Έγραφε, παραδείγματι, ένας νέος: Πάτερ μου, υποπίπτω εις την αμαρτία της πορνείας. Είναι αδύνατο να φτάσουμε σε ένα πόρτο, έγραφε, να ταξιδεύουμε και να μην βγω να πάω στο πορνείο. Χάνομαι. Πώς θα γίνει να σωθώ;

Του γράφει από εδώ και του λέει: «Τρεις ημέρες πριν φτάσεις στο λιμάνι, θα αρχίσεις να νηστέψεις.» Δεν θα τρως τίποτα.

Πάει η πορνεία. Η πορνεία χωρίς φαΐ δεν πάει. Και τώρα έλεγε καθ’ εαυτόν: «Όχι πότε να φτάσουμε να πάω, πότε να φύγουμε για να φάω.» Έμενε νηστικός ο άνθρωπος.

Τέτοια αλληλογραφία ωφελεί. Να γράψεις στον πνευματικό σου, να γράψεις στο Άγιον Όρος σε έναν φωτισμένον, να γράψεις σε έναν άνθρωπο, σε μια κοπέλα, σε έναν γέροντα, σε κάποιον που καταλαβαίνεις ότι καταλαβαίνει περισσότερα από σένα.

Δίνε σε να το κάνεις. Όχι να περιμένεις από μακριά στη λεπαπούλη την ευχή σου, Είναι απαραίτητο ότι πρέπει η εξομολόγηση να γίνεται ενώπιος ενωπίω, γιατί ξέρετε πού στηρίζεται; Το να καθίσεις να γράψεις κάτι που έχεις κάνει είναι σαν να έρθεις στον εαυτό σου, σαν τον Άσωτο Υιό.

Ο άσοτος Υιός ελφώνησε αυτόν είπε. Τι είπε, ούτε έκαμε αυτού, Τι θα κάνω λοιπόν, Αναστάς, πορεύσουμε στον Πατέρα, θα πάω. Και αναστάς, επορεύτηκε στον Πατέρα και είπε και τακτοποιήθηκε. Αυτό το «και αναστάς» δεν υπάρχει στην περίπτωσή σου, εφόσον δι’ επιστολής γράφεις.

Άλλωστε, πού είναι η ντροπή; Πού είναι η ντροπή; Η ντροπή είναι εκείνη η οποία τον άνθρωπο τον προφυλάσσει πολλές φορές από πολλές αμαρτίες. Η ντροπή είναι εκείνη η οποία δεν τον αφήνει, καθότι σκέπτεται: «Πώς θα ξαναπάω να το πω αυτό το πράγμα;»

Εύκολα το γράφεις στο χαρτί, δύσκολα όμως το βγάζεις από το στόμα. Και με τη σκέψη ότι θα το γράψεις στο χαρτί απλώς και δεν θα βρεθείς ο ίδιος να κοκκινίσεις λίγο, το πράττεις το αμάρτημα. Όμως, όταν μπει κάποιος στη μέση, δυσκολεύει, δεν γίνεται το αμάρτημα.

Υπάρχει επάνω σε αυτή τη σκέψη και ένα άλλο, το οποίο είναι το εξής: «Απλώς μια ευχή δεν είναι αρκετή;» Άλλο πιο κάτω: Απλούν πνευματικόν, μαλακόν να ζητήσω ή αυστηρόν; Είναι θέματα που απασχολούν πολλούς, γι' αυτό τα σταχυολόγησα με περισσότερα λόγια.

Η απλή ευχή δεν καθαρίζει τίποτα, διότι για να σου εκδώσει μία αθωωτική απόφαση ο δικαστής, που σε αυτή την περίπτωση είναι ο πνευματικός, πρέπει να υπάρχει κατηγορία.

Θα πεις την κατηγορία σου και, εφόσον στον κοσμικό δικαστή αν ομολογήσεις ότι το έκανες αυτό, θα τιμωρηθείς, στο πνευματικό δικαστή, αν ομολογήσεις ότι το έκανες αυτό, θα συγχωρηθείς. Διαφέρει και το ένα δικαστήριο από το άλλο.

Δεν έχει δικαίωμα ο Ιερεύνας σε πλανά και να σου διαβάσει ευχή να σου δίνει συγχώρηση για πράγματα που δήθεν δεν έκανες. Και αν έκανες, πάλι δεν έχει δικαίωμα να σου δίνει ευχή και συγχώρηση, να σου βγάζει συγχωρητική απόφαση για πράγματα τα οποία δεν ήκουσε.

Είναι ανακόλουθος η ενέργεια. Θα πρέπει και να ακούσει και να αποφασίσει. Δεν έχεις; Πήγαινε στην ευχή του Θεού να κοινωνήσεις. Έχεις; Κάτσε να εξομολογηθείς. Αυτό είναι το θέμα. Όχι, βγαίνει ο πάτερ στην αριστερά πύλη να διαβάσει ευχή και πηγαίνουμε όλοι από κάτω σαν κλώσσες να υποκλέψουμε την ευχή.

Αυτό μπορεί να το κάνεις όταν έχεις εξομολογηθεί και μες στο διάστημα αυτών των 2-3 ημερών, σαν άνθρωπος, μπορεί να είπες ένα λόγο, κάτι το μάτι σου είδε. Μπες εκεί από κάτω να σου τα καθαρίσει τελευταία στιγμή, τα υπόλοιπα.

Αλλά τα άλλα, τα βασικά, τα οποία δεν έχεις εξομολογηθεί ποτέ, πώς είναι δυνατόν μια ευχή να τα φέρει στην επιφάνεια; Πώς είναι δυνατόν να βγουν χωρίς εξομολόγηση τα πράγματα αυτά στην επιφάνεια και να καθαριστούν; Ο Άγιος Αμβρόσιος ο Μεδιολάνων λέγει το εξής: «Η ευκολία της συγχωρήσεως αφορμήν παρέχει του αμαρτάνειν».

Όταν ένας άνθρωπος με ένα γράμμα καταφεύγει εύκολα σε ένα πνευματικό μαλακό, βρίσκει πάντοτε άφεση των αμαρτιών του, δεν του βάζει, κατά το λεγόμενο, τα δυο του πόδια σε ένα παπούτσι με έναν κανόνα σοβαρό και με μία αυστηράν δίαιταν πνευματική, τότε του δημιουργεί ευκολία.

Λοιπόν λέει, της συγχωρήσεως αφορμή παρέχει του αμαρτάνειν.

Ο δε Ιωάννης της Κλίμακος λέει: «Ψυχή την εξαγόρευση συλλογιζομένη —“πώς θα το πω ξανά αυτό;”— ως υπό χαλινού υπ’ αυτής εμποδίζεται στο να αμαρτάνει». Όταν σκέφτεται, λέει, η ψυχή «πώς θα ξαναπώ αυτό το πράγμα;», είναι, λέει, σαν ένα χαλινό· τον κρατάει τον άνθρωπο να μην αμαρτήσει.

Κατά συνέπεια, και πρέπει να γίνει εξομολόγηση προφορική και σε ιερέα που καταλαβαίνει πρέπει να γίνεται.

Επιτρέπεται να αλλάξω με πνευματικών, να αλλάζω με πνευματικών Είναι μια συνέχεια, βλέπω, όλων των σκέψεων αυτών. Επιτρέπεται. Αν υπάρχει αποχρών λόγος, άλλαξες μέρος. Μένεις σε μέρος που δεν μπορείς να τον συναντήσεις.

Εγώ πήγα κάποτε να εξομολογηθώ στην Αίγυνα που ευρέθηκα στον πατέρα Ιερώνη Μωτοσχορεμένος και μου λέγει «Δεν σε εξομολογώ, Δημήτρη». «Γιατί», του λέω, «γέροντα;» «Διότι», μου λέει, «τον γιατρό πρέπει να τον έχεις κοντά σου».

Πολύ σωστά μου απήντησε. Αν εγώ έχω ανάγκη πνευματικού στην Αθήνα, πού να τον βρω τον πνευματικό στην Αίγινα; «Τον γιατρό», μου λέει, «πρέπει να τον έχεις κοντά σου. Δεν σε εξομολογώ», όπως σας λέω. Και δεν με εξομολόγησε.

Το λοιπόν είναι: μπορείς, λοιπόν, να αλλάξεις πνευματικό, διότι έφυγες μακριά από τον γιατρό σου. Όπως θα αφήσεις τον γιατρό, τον παθολόγο, τον οδοντίατρο, τον... διότι μετοικείς, πηγαίνεις κάπου αλλού, καταλαβαίνεις.

Το πονηρό είναι το εξής: ότι ορισμένοι αναζητούμε κάποιον πνευματικό να μας ελαφρώσει τον κανόνα ή να μας συγχωρεί. Υπάρχουν και τα ανδρόγυνα τα οποία δεν τεκνοποιούν. Αναζητούν, ψάχνουν να βρουν πνευματικό που να τους συγχωρεί να κοινωνούν μία, δύο, τρεις φορές τον χρόνο.

Δεν θέλουν και περισσότερες, αρκεί παιδιά να μην κάνουν. Καταλάβατε; Αυτοί όμως, ό,τι και αν κάνουν, ο Θεός έναν πόνο θα τους πιάσει κάποια μέρα στα γεράματά τους και να τους βουλήσει αυτά πολύ καλά. Είναι άλλοι που αλλάζουν πνευματικό, λέγοντας πέντε αμαρτήματα στον έναν, πέντε αμαρτήματα στον άλλο, πέντε-πέντε τα μοιράζουν, να μη φανούν πολλά και τους βάλει κανόνα.

Εξαρτάται τώρα, λοιπόν, για ποιο λόγο αλλάζεις τον πνευματικό σου. Αυτό είναι το θέμα. Το να αλλάζεις πνευματικό, «δεν μπορώ να συνεννοηθώ», το καταλαβαίνω. «Γέροντά μου, δώσ' μου την ευλογία σου, μακριά μου πέφτεις, δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε, εσύ είσαι άγαμος και εγώ είμαι έγγαμος και δεν με καταλαβαίνεις».

Ή «εσύ είσαι άγαμος και εγώ είμαι σε εντελώς διαφορετική κατάσταση και δεν με εννοείς». Να πάω κάπου αλλού; Πήγαινε κάπου αλλού. Πες στον άλλον που θα πας το τι συμβαίνει με τον πρώτον. Μην κρυφτεί τίποτα· πες αν έχεις κανόνα ακόμα.

Και ακολούθησε κάποιον άλλο πνευματικό που σε αναπαύει και με τον οποίο μπορείς να κάνεις εσύ τον αγώνα σου, για να σωθείς. Εξαρτάται λοιπόν για ποιο λόγο αλλάζεις πνευματικό. Θα μείνουμε, εν πάση περιπτώσει, μέχρι εδώ απόψε το βράδυ.

Διότι και τα υπόλοιπα είναι εξίσου σοβαρού ενδιαφέροντος. Και να μην τα χαλάσουμε, όπως θα λέγαμε.