Remembrance of Death

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A talk on the remembrance of death was given at the Holy Monastery of Philotheou. You see what happened in one tragic accident: a priest’s wife, a high school principal, and two teachers were killed. I believe they were going to the high school, or something like that, when the front wheel broke and the car spun around.

It crossed into the opposite lane, where another car was approaching at high speed. It smashed the little car—the taxi—to pieces, and they were all killed; their bodies were torn apart.

I had heard about this, but it so happened that the husband of the priest’s wife came to see me. He was a young priest, thirty-five years old, named Father Sarantis. His wife was Presvytera Theodora—may we, of course, remember her in prayer. He told me exactly what had happened on the evening before the accident and on the day it occurred.

He told me, “Presvytera and I wanted to kneel as we said Compline.”

“I knelt down and began Compline.”

“Presvytera was sitting on the bed, tired from her exertions and her work, and she was drowsy. I would nudge her so that she might read a psalm, and she would read one. After two psalms or so, she fell completely asleep. When I saw that she had fallen asleep, I left her there and finished Compline by myself. Then I tried to wake her. I called loudly, ‘Wake up!’ She tried to awaken, but her face made it seem that she was seeing something terrifying. Her features contorted, the color drained from her face, and just as she was about to wake up, she fell back again.”

I kept trying to wake her again, the priest said. And again she showed that same state, as if she were suffering from something. It was hard to rouse her, so I said loudly, "The child is calling!" And at that word she woke up and finally went to the child. Then, he says, she said to him, "I'm not well; read the prayers over me." So I read the prayers over her, he says, and after I read, she grew calm. And in the morning I kept telling her, don't go to work. But she paid no attention to it — it was only a dream, she said — and off she went. That day she went to the school, to the high school, and then they were on their way, they were coming back, I don't know how — and this terrible thing happened.

And it appears, at least according to the little experience Father Sarantis related, that what Presvytera saw was a warning beforehand. In other words, through that terrifying dream, God was showing her that this tragic death was about to befall her.

There were also two nuns who had gone to the baths because they were ill, and they were returning to the city, to Piraeus. I knew one of them very well. She was a young nun whose confession I had heard two or three times. They were approaching their little monastery, which was, of course, within the city.

And there, as they were coming down, a car going by alongside them slammed into the taxi and smashed it to pieces. One of the nuns had her head cut off, and her body was still convulsing inside the car. The other one, the one whose confession I used to hear — by what people call a miracle she survived — but all her ribs were completely broken, and she is in a very serious condition.

I wanted to visit her, but I could not. This incident, together with the sudden death of our own brother—who, as we saw, also came to the end of his life in a very short time—and so many other entirely unforeseen events, should fill us with great concern about how we may be prepared to face the dread reality of death.

The hour of death is indeed something very dreadful, because at that moment a person thinks with great clarity. All difficulties and all earthly cares then fall away, and only one concern remains: how he is now to meet the Judge.

He does not know where his soul will go. He has never traveled this road before and has never seen spirits. He does not know what takes place in the other world. He awaits judgment, thinks of his sins, and remembers everything he has failed to put in order.

And he wonders: Will he find mercy for these things—for his sins and for the passions? Will he be able to pass through the aerial toll houses?

He thinks of how difficult that passage will be, because the demons have recorded everything in the smallest detail. They have written down even the time, the day, the very moment, and the persons with whom each sin was committed. They present it all at that hour in order to plunge the soul immediately into difficulty and despair.

But the dreadful thing is that, at that moment, a person’s mind becomes completely clear and his nous, the spiritual intellect, becomes utterly unburdened, so that he sees everything with great clarity—because then this is no game.

It is not as it is now, when we think about death, or when some event—such as the death of our own brother here—touches us deeply and makes us consider our salvation more seriously. But at the hour of departure, a person’s nous is exceedingly clear, and he discerns everything very well. It is like being suddenly overtaken by fear and danger: when some threat confronts us, we think only of how to escape the evil and avoid death.

How much more is this so when a person is about to leave this temporary life and continue into immortal life—a path he has never traveled and does not know. Of course, he has learned by hearing, in general terms, what takes place in the other world.

The most dreadful thought is this: suppose the outcome is unfavorable, and a person does not attain the Kingdom of God but is condemned to Hell. Hell has no limit and no end; it never comes to an end.

If a person loses the blessed possibility offered by eternity and is condemned to that wretched state, what happens then? At that hour the soul thinks, “If I do not attain salvation, what then? Can I return, come to metanoia and repent, change my life, undertake ascesis and ascetic discipline, do this or that, and be saved?” No.

With death, repentance also comes to an end. A person does not go back. What I have written, I have written; what has been done, has been done. From that point on, there is nothing more. And this can happen to anyone in the space of a few moments.

Consider the two cases we have just spoken about, in which those people were killed. When they got into the car, they surely expected to continue on their way, perhaps talking and laughing. Then, in a single instant, the tire burst, the car was struck, and another vehicle coming at high speed destroyed it.

Death was instantaneous. If those people were not ready, then all was lost. But if they were ready, of course, they found themselves in Heaven. And indeed, I will now tell you what someone saw on the very day of the presvytera's death, or perhaps the following day.

Because she was a very spiritual person, she used to go to monasteries and so on; she was connected with nuns, with good people. There was a nun at whose monastery the priest's wife was a frequent visitor, and this nun sees her in her sleep: she came to the monastery dressed in white, her face full of light, and the nun says to her:

“My dear Theodora, did you not die? Were you not killed?” She replied, “I did not die. Life continues. Only, please tell Father to perform for me all the appointed memorial services.”

The Ascension, the Annunciation,

What we lack is spiritual resolve; what we lack is earnest effort—the willingness to struggle and keep the law of God.

Always keep this in mind and tell yourselves that death is not the end of life.

If I am not saved, what will become of me? How will I endure Hell with the demons? Here, even one difficult, demonic logismos—one intrusive thought—can suffocate and oppress us, making life within us unbearable. Yet this is nothing, because a person still knows that it will pass and another state will follow.

That knowledge is very consoling. But after death, if a person has failed, he knows that he will lose God entirely within himself and will never again see light for all eternity. It will not simply be darkness in which he might find some rest, but an inconceivable misery lived throughout eternal life.

And the thought that he will never, ever see light or escape from that state makes his condition utterly hopeless.

Thank you.

Until the day before yesterday, Elder Evlogios was with us. Now he has left our brotherhood, left the monastery where he lived for fifty years, and now he is on his way, passing through the toll-houses, and perhaps he has already been judged. If he pressed himself hard and set his soul right, he departed prepared.

But if not, what hardship he must be facing, and in what great difficulty he must now find himself.

This, of course, will happen to every one of us individually. No one can escape death. Each death is different, and none of us knows how death will come to us. The Fathers kept death continually in remembrance, and for this reason they always applied spiritual force to themselves.

Saint Anthony the Great spoke of this to his disciples when he learned that he was about to depart. Tears were streaming from his eyes. His monks asked him, “Geronta, are even you afraid of death? It is understandable for us, since we are unprepared and have not corrected ourselves.

But you are such a great man.” He replied, “My children, from the moment I received the monastic schema and came here into the desert, the remembrance of death has never left me. I have never forgotten it, and for that reason I have always been diligent in fulfilling my duties.”

We must not let the remembrance of death leave us even for a moment, and we will be greatly benefited by it.

At the very least, we will sigh from the heart, offer prayers, and say a few words to God. Like the Thief, the Publican, and the Harlot, we will cry out to Him. Thank you. Our works are poor, lowly, and insignificant compared with the works of our Fathers.

But at least let us ask God with great humility to forgive us, and let us never abandon prayer. Prayer is what gives us communion with God. God is closer to us than anyone else.

We have God within us; we are held in the embrace of God. At every moment we can speak to Him, say what is in our hearts, and entreat Him. He is our Father. He loves us as no one else does, and He urges us, saying, “Pray, My child. Make your request to Me; entreat Me; knock at the door, and I will open it for you. I will hear you and grant what you ask, if it is for your good.”

What excuse will we have, when we possess so great a means of communicating with God and asking for His mercy?

What most surely leads a person to salvation is to conceal nothing in confession—no sin and no sinful thought. He must not allow the devil to make him ashamed or persuade him to put off until another time whatever he needs to confess as a human being.

For time is not in our hands. We may suddenly lose it altogether and find ourselves unprepared at that fearful hour. Let us entreat God and confess to Him, telling Him everything that torments us, everything our conscience reproaches us for, and everything we feel is not right.

And then let us bring our sins to confession.

For the devil is an extraordinary craftsman when it comes to tripping people up.

From my own experience, I can tell you of people who were very old and in a wretched condition, at the final hour of death, with only moments before their souls departed, who confessed dreadful sins—mortal sins.

They only needed a few moments to depart like that and take those sins with them. The devil was making them ashamed, so that they would not confess them. But God, out of His compassion, did not abandon them. Yet if, for some reason, He had left them to themselves, what would have become of them?

The healthiest things of all.

Let us fear that hour and, as far as possible, take greater care over how we live. I set these commandments and instructions before you and teach you; I beg you, do not neglect them, because the hour will come when you will find yourselves in great difficulty.

For these counsels, admonitions, exhortations, and instructions make us all the more accountable.

For we hear the Word of God, and the path is opened before us so that we may walk rightly. But if we are careless and show no attention or diligence, afterward we will repent of it, when we find ourselves in a difficult moment and at a fearful hour.

We have so many spiritual means by which to help the soul. God has given us everything.

He has given us material blessings and, above all, spiritual blessings.

We lack nothing. We have both material and spiritual nourishment. In His great compassion and particular love for us, God brought us out of the world.

Let us not show ourselves ungrateful. Let us thank Him too, by living carefully, with attention. The angels invisibly protect us.

Let them help us; that is the very purpose for which God sends them. But at the same time the demons are also at work, striving with great effort to drive us out of the fear of God, so as to make things hard for us at the hour of death, and even more so when our soul is rising upward. The Fathers counsel us to be all eyes, like the Cherubim, who are many-eyed.

The Fathers tell us that the devil comes against us in every possible way and from every direction, seeking to trip us up.

He catches one person in one way and another person in another.

Wherever the demons find a weakness in a person, especially in a monk, that is where they concentrate their efforts, trying to make him fall. They attack one through his tongue, another through his logismoi—his intrusive thoughts—and another through some other action.

They attack each person precisely where they find him weak. Therefore, we must identify where we are weak and in what area we struggle. That is where each of us must direct all our effort.

He would bring the whole day under that examination. He would put real effort into correcting that one weak spot. Then in the evening, once more, the same examination again — and so, little by little, he was set completely free from all of it.

We should examine ourselves in this way not merely every evening but, if possible, at every moment. Then you will see how attentively we shall live and how carefully we shall guard everything. We should not fear the elder; we should fear God.

The elder is nothing in himself. The elder is a human being whom God uses as an instrument to help the people He has brought near to Himself.

The elder draws near to each brother in order to help him.

He urges him to give him his hand, so that he can take hold of him and pull him up. He pleads with him, he presses him, he keeps urging him: «Give me your hand, give me your hand.» But when the brother pulls his hand back, when he withdraws it and will not give it,

then the brother himself bears the responsibility.

Therefore, no one should fear the elder, but God, who sees our actions. He sees our innermost thoughts and hears everything we utter with our mouths. He sees all our deeds, both those done openly and those done in secret. God will judge each person; God will either reward him or cause him to suffer loss.

God will praise a person if he exerts himself; otherwise, he will receive from God punishment and Hell. What can the elder add to this? The elder is not the judge. Nor, if someone exerts himself, does the elder personally benefit from that person’s struggle or from the spiritual gain he achieves through his effort.

And if someone harms himself through carelessness, does he thereby harm the elder? Whatever we do, let us think of God and say, “God sees me.” God is an all-seeing eye from which nothing escapes.

When I am in our cell, I should be careful. That is, we should also remember that no one sees me except God — it is just me and God alone in the cell. So whatever I do, it must be pleasing to the One who sees me, because He is the One who will judge me one day. And just as He sees everything, He will come and set it all before me on that day.

In every way I must be modest and careful. Let us not do anything that displeases God, anything that displeases the Angel who guards us. The Angel was commanded to remain close beside us.

By his deeds, a person keeps his angel close to him, and by his deeds he drives the angel away.

If a person exerts himself spiritually, the angel remains close to him, rejoices, and prays to God to help that soul become even better. But if the person does not live rightly, the angel still prays for him, though he stands at a distance.

There was an elder, a holy ascetic, who once came down into a city, and outside one of the houses he saw an angel weeping.

The ascetic understood that this was an angel of God. He approached him and said, “Angel of God, why are you sitting here weeping? What has happened to you?” The angel replied, “What can I tell you, holy father? The man whose guardian I was appointed to be has gone into this house. Sin has led him astray, and he is now sinning inside. I stand outside, grieving and weeping over the sin he is committing, because by this deed he greatly grieves God. And I pray that God may illumine him, so that he may be delivered and saved.”

There are countless examples showing how the angels entrusted with each soul care for us. With profound and brotherly concern, they strive to help us so that we may not be condemned to Hell. Let us now show greater concern ourselves; let us become serious. We must not be seized for the moment by fear, restraint, mourning for sin, and greater concern, only to forget shortly afterward and begin doing the same things again.

No. Let this event become a good beginning for us, so that we may set our lives properly in order.

Many times, God permits certain events to occur not only because He has decided to take particular people from this life, but also so that we may be left with even less excuse. These events take place, an inner change occurs within us, and an opportunity is given for a better beginning—yet we do not persevere.

Let us also remember our brother, Geron Eudokimos, on our prayer ropes and in our prayers. May God grant him rest and number him among the monks who are being saved. And, as we have said, may this become for us an occasion to exert ourselves more, struggle more, and remain watchful in everything. For we too will find ourselves in this condition; we too will come to the place where the elder now is.

Ομιλία περί μνήμης θανάτου έγινε στην Ιερά Μονή Φιλοθέου. Βλέπετε και ένα τραγικό δυστύχημα. Σκοτώθηκε μία παπαδιά, ένας γυμνασιάρχης και δύο καθηγητές. Νομίζω πήγαιναν στο γυμνάσιο, κάτι τέτοιο, και έσπασε η μπροστινή ρόδα και το αυτοκίνητο γύρισε βόλτα.

Και πήγε από την άλλη γραμμή, οπότε ερχόταν ένα άλλο αυτοκίνητο με ταχύτητα. Και το διέλυσε το αυτοκινητάκι, το ταξί αυτό, και σκοτώθηκαν, γίνανε όλοι κομμάτια.

Το είχα ακούσει αυτό, αλλά συνέβησε έτσι να έρθει ο παπάς της παπαδιάς, ένα νέο παιδί, 35 ετών, Σαράντης το όνομα, η παπαδιά Θεοδώρα, για να τη μνημονεύουμε βέβαια, και μου είπε τι ακριβώς είχε συμβεί το βράδυ και την ημέρα που έγινε το δυστύχημα.

Μου είπε ότι θέλαμε να κάνουμε γονατιστοί το απόδειπνο με την παπαδιά.

Γονάτισα εγώ και άρχισα το απόδειπνο.

Επάνω στο κρεβάτι καθόταν η παπαδιά, που ήταν κουρασμένη από τον κάματο, από τη δουλειά, από ό,τι είχε κουραστεί και νύσταζε. Εγώ τη σκουντούσα να πει κανένα ψαλμό. Έλεγε κανένα ψαλμό. Μετά από δύο ψαλμούς και λοιπά αποκοιμήθηκε τελείως. Την είδα που κοιμήθηκε, την άφησα, τελείωσα το απόδειπνο εγώ. Μετά ήθελα να την ξυπνήσω. Τη φώναζα από βαριά: «Ξύπνα». Αυτή πήγε να ξυπνήσει, αλλά να, στο πρόσωπό της έδειχνε ότι έβλεπε κάτι πολύ τρομακτικό και έκανε κάτι σχήματα, έφευγε το χρώμα της, πήγαινε να ξυπνήσει, ξανά έπεφτε.

Την ξαναξυπνούσα, έλεγε ο παππάς. Ξαναέδειχε μια τέτοια κατάσταση, ότι από κάτι πέφερνε. Ήταν αφιά για να την ξυπνήσω και λέω βαδιά το παιδί φωνάζει. Και με τη λέξη αυτή ξύπνησε και πήγε στο παιδί τελευταία. Λοιπόν, του πεις, μετά του λέει, ο Πούλης λέει, δεν είμαι καλά, διάβασέ με. Την διάβασα, λέει, ησύχασε μετά από ότι διάβασα. Και της έλεγα το πρωί, μην πας στη δουλειά. αλλά δεν το έδωσε σημασία λέει όνειρο ήταν και έφυγε και την ημέρα πήγε στο σχολείο στο γυμνάσιο μετά πήγαιναν, το επέστρεφαν δεν ξέρω έγινε αυτό το κακό

Και φαίνεται, όπως βέβαια στη μικρά πείρα που είπε του πατρός Σαράντη, ότι αυτό που έβλεπε η παπαδιά ήταν ένα προοίμιο. Δηλαδή, της έδειχνε ο Θεός με κάποιο τρομακτικό όνειρο ότι θα της συνέβαινε αυτός ο τραγικός θάνατος.

Επίσης, άλλες δύο μοναχές είχαν πάει στα μπάνια, ήταν άρρωστες και γύριζαν στην πόλη, στον Πειραιά. Τη μία την ήξερα πολύ καλά. Ήταν μια νέα, η οποία την είχα εξομολογήσει δυο-τρεις φορές. Ένα μοναστηράκι, κοντεύανε για το μοναστήρι που ήταν μέσα στην πόλη βέβαια.

Εκεί κατηβαίνοντας κάτω μεταξύ περνάει ένα δίπλα αυτοκεντραβητείο, ένδωσε μια το ταξί, το διέλυσε και της μιας μοναχής της κόπηκε το κεφάλι και το σώμα σπάραζε μέσα στο αυτοκίνητο. Οι άλλοι, αυτοί που εγώ εξομολογώσα ότι λένε Θεύμα, έσπασαν όλα τα πλευρά της τελείως και είναι πάρα πολύ βαθιά.

Ήθελα να την επισκεφτώ, αλλά δεν μπόρεσα. Και με το γεγονός βέβαια, το αιφνίδιο του δικού μας, που κι αυτός, όπως είδαμε, τελείωσε τη ζωή του σε πολύ σύντομο χρόνο, και τόσα άλλα που συμβαίνουν πολύ απρόοπτα, πρέπει να μας βάλουν σε μία μέριμνα πολύ μεγάλη, το πώς να είμαστε προετοιμασμένοι για να αντιμετωπίσουμε τον φοβερό θάνατο.

Κατά την ώρα βέβαια αυτή του θανάτου είναι κάτι πολύ τρομερό, γιατί ο άνθρωπος σκέφτεται εκείνη την ώρα πάρα πολύ καλά. Τότε φεύγουν όλες οι δυσκολίες, όλες οι μέριμνες, και έχει μόνο μια μέριμνα: το πώς θα συναντήσει τώρα τον Κριτή.

Δεν γνωρίζει βέβαια πού θα πάει η ψυχή, δεν έχει ξαναπερπατήσει αυτόν τον δρόμο, δεν έχει ξαναδεί πνεύματα. Τι συμβαίνει στον άλλον κόσμο, δεν το γνωρίζει. Και περιμένει το δικαστήριο, σκέφτεται τις αμαρτίες, σκέφτεται τα όσα δεν έχει τακτοποιήσει καλά.

Και άραγε για αυτά τα πράγματα, για τις αμαρτίες, για τα πάθη, θα βρει έλεος; Θα μπορέσει να ξεπεράσει τα εναέρια τελώνια;

Σκέφτεται τη δυσκολία στο ξεπέρασμα αυτό, γιατί οι δαίμονες τα έχουν όλα γραμμένα με κάθε λεπτομέρεια. Ακόμα και τον χρόνο και την ημέρα και τη στιγμή και τα πρόσωπα που κανείς αμάρτησε, τα έχουνε όλα γραμμένα και τα παρουσιάζουν εκείνη τη στιγμή, για να φέρουν την ψυχή σε άμεση δυσκολία και απόγνωση.

Αλλά το φοβερό είναι ότι εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος, αφού ξεκαθαρίσει το μυαλό του, ο νους του έχει γίνει πέρα ως πέρα ανάλαφρος, με το να σκέφτεται πολύ καλά τα πράγματα, γιατί τότε δεν είναι παιχνίδι το πράγμα.

Δεν είναι σαν και τώρα που σκεπτόμεθα τον θάνατο ή με ένα γεγονός, όπως τώρα με το δικό μας εδώ, μας έχει τόσο αγγίξει και σκεπτόμεθα σοβαρότερα το θέμα της σωτηρίας μας. Ευχαριστούμε. Αλλά εκείνη την ώρα ο άνθρωπος που φεύγει, ο νους του είναι πάρα πολύ καθαρός και διακρίνει πολύ καλά τα πράγματα. Σαν να λέμε, τρέχει ένας φόβος, ένας κίνδυνος τότε, όταν πάμε στην πάντα, και σκέφτεται πώς να γλιτώσει από έναν κακό, από έναν θάνατο και λοιπά.

Πόσο μάλλον τότε που πρόκειται να σταματήσει τη ζωή εδώ, την πρόσκαιρη, και πρόκειται να συνεχίσει την αθάνατη ζωή, που δεν την έχει περπατήσει, δεν τη γνωρίζει. Βέβαια, εξ ακοής έχει γνωρίσει τι συμβαίνει πάνω κάτω στον άλλον κόσμο.

Το φοβερότερο είναι αυτό που σκέφτεται, ότι σε μια περίπτωση αρνητική, ας υποθέσουμε ότι δεν κερδίζει ο άνθρωπος τη Βασιλεία του Θεού και θα κολαστεί. Η κόλαση αυτή δεν έχει τέρμα, δεν έχει τέλος, δεν τελειώνει ποτέ.

Εάν ο άνθρωπος χάσει την καλή περίπτωση της αιωνιότητος και καταδικαστεί στη δυστυχή περίπτωση, τι γίνεται μετά; Σκέφτεται αυτή η ψυχή εκείνη την ώρα: «Αν δεν πετύχω, τι γίνεται; Μπορώ να γυρίσω πίσω, να μετανοήσω, να αλλάξω ζωή, να κάνω άσκηση, να κάνω το ένα, να κάνω το άλλο, να σωθώ;» Όχι.

Με τον θάνατο παύει και η μετάνοια, δεν γυρίζει ο άνθρωπος πίσω, Ὃ γέγραφα, γέγραφα· ὃ γέγονε, γέγονε. Από εκεί και πέρα τίποτα άλλο. Δηλαδή, αυτό μπορεί να συμβεί σε κάθε άνθρωπο μέσα σε λίγες στιγμές.

Γιατί, όπως τώρα με αυτά που είπαμε εδώ, τις δύο περιπτώσεις που σκοτώθηκαν αυτοί οι άνθρωποι, πίστευαν ότι, μπαίνοντας μέσα στο αυτοκίνητο, μετά από εκεί που ενδεχομένως να μιλούσανε, να γελούσανε, και για μια στιγμή, αστραπιαία, σπάζει το λάστιχο, το χτυπάει το αυτοκίνητο, ένα άλλο που ερχότανε με ταχύτητα το διαλύει.

Ο θάνατος ακαριαίος. Τώρα, εάν αυτοί οι άνθρωποι δεν ήταν έτοιμοι, πάει το παιχνίδι, το χάσανε. Εάν ήταν έτοιμοι, βέβαια, βρεθήκανε στον Ουρανό. Και μάλιστα, να, μόλις θα σας πω, ότι είδε την ίδια μέρα ή την άλλη του θανάτου εκεί της παπαδιάς.

Επειδή αυτή ήταν πολύ πνευματικός άνθρωπος, πήγαινε σε μοναστήρια και λοιπά, είχε σχέση με μοναχές, με καλό κόσμο. Μία μοναχή, στο μοναστήρι της οποίας σύχναζε η Παπαδιά, τη βλέπει στον ύπνο της πως ήρθε στο μοναστήρι, μέσα στα λευκά ντυμένη, με φωτισμένο πρόσωπο πολύ, και της λέει η μοναχή:

«Καλά, Θεοδώρα μου», λέει, «δεν πέθανες, δεν σκοτώθηκες;» «Δεν πέθανα», λέει, «η ζωή συνεχίζεται. Μόνο, σε παρακαλώ, πες στον παππούλη να μου κάνει τα νόμιμα».

Ανάληψη, Ευαγγελισμός,

Μας λείπει η βία, μας λείπει η προσπάθεια η καλή, να αγωνιστούμε, να φυλάξουμε τον νόμο του Θεού.

Πάντα να βάζετε στο μυαλό σας και να λέτε ότι με τον θάνατο δεν υπάρχει τέρμα ζωής.

Εάν δεν σωθώ, τι θα γίνει; Πώς θα κάνω στην κόλαση με τους δαίμονες; Εδώ έχουμε έναν λογισμό δύσκολο, δαιμονικό, και μας πνίγει, μας στεναχωρεί, μας κάνει μέσα μας τη ζωή αφόρητη. Και δεν είναι τίποτε αυτό, διότι πάλι έχει τη γνώση ο άνθρωπος ότι θα υποχωρήσει αυτό και θα έρθει μια άλλη κατάσταση.

Και έτσι είναι πολύ παρήγορο αυτό. Αλλά το να ξέρει ότι με τον θάνατο, σε μια αποτυχία, θα χάσει τελείως τον Θεό από μέσα του και ότι δεν θα δει φως αιώνια πλέον, όχι απλώς σκότος και να έχει κάποια ανάπαυση στον εαυτό του, αλλά να ζει σε μια αδιανόητη δυστυχία σε αυτή την αιώνια ζωή.

Και με τον λογισμό ότι ποτέ, ποτέ δεν θα δει φως και δεν θα ξεφύγει από αυτή την κατάσταση, είναι απελπιστική η περίπτωση.

Ευχαριστώ.

Μέχρι προχθές μαζί μας ήταν ο Γέροντας Ευλόγιος. Τώρα έφυγε από τη συνοδεία μας, από το μοναστήρι που έζησε 50 χρόνια, και τώρα βαδίζει, περνάει τα τελώνια, ίσως και να έχει κριθεί. Εάν βιάστηκε στον εαυτό του και διόρθωσε την ψυχή του, έφυγε ετοιμασμένος.

Αν όχι, πόση δυσκολία, σε πόση δυσκολία θα βρίσκεται.

Αυτό θα συμβεί, βέβαια, και στον καθένα μας ξεχωριστά. Κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από τον θάνατο. Βέβαια, ο κάθε θάνατος είναι και διαφορετικός και στον καθένα μας δεν ξέρουμε πώς θα μας συμβεί. Οι Πατέρες μνημόνευαν συνεχώς τον θάνατο και γι' αυτό βρισκόντουσαν πάντα σε πνευματική βία.

Ο Μέγας Αντώνιος το είπε στους μαθητάς, όταν πληροφορήθηκε ότι πρόκειται να φύγει. Τα μάτια του τρέχανε δάκρυα. Του λένε τα καλογέρια του: «Γέροντα, κι εσύ φοβάσαι τον θάνατο;» Καλά εμείς που είμαστε ανέτοιμοι, αδιόρθωτοι και λοιπά.

«Μα εσύ που είσαι τόσο μεγάλος άνθρωπος». «Παιδιά μου», λέει, «από την ώρα που φόρεσα το σχήμα και ήρθα εδώ στην έρημο, αυτή η μνήμη του θανάτου ποτέ δεν μου έφυγε, ποτέ δεν την ξέχασα και γι' αυτό πάντα βιαζόμουν στα καθήκοντά μου».

Τη μνήμη του θανάτου δεν πρέπει να την αποχωριζόμεθα ούτε στιγμή και θα έχουμε πολύ μεγάλη ωφέλεια.

Τουλάχιστον θα αναστενάζουμε, θα κάνουμε προσευχές, θα λέμε δύο λόγια στον Θεό, σαν τον Ληστή, σαν τον Τελώνη, σαν την Πόρνη, θα φωνάζουμε. Ευχαριστούμε. Τα έργα μας είναι ευτελή, ταπεινά, τιποτένια είναι τα έργα μας απέναντι στα έργα των Πατέρων μας.

Αλλά τουλάχιστον με πολλή ταπείνωση ας παρακαλούμε τον Θεό να μας συγχωρεί, να μην αφήνουμε την προσευχή. Η προσευχή είναι αυτή που δίνει την επικοινωνία με τον Θεό. Ο Θεός είναι τόσο κοντά μας όσο κανείς άλλος.

Μέσα μας έχουμε Θεό, βρισκόμαστε στην αγκαλιά του Θεού, μπορούμε κάθε στιγμή να Του μιλάμε, να Του λέμε λόγια, να Τον παρακαλούμε. Είναι ο Πατέρας μας, είναι Αυτός που μας αγαπάει τόσο πολύ όσο κανείς άλλος μας προτρέπει και μας λέει ότι: «Προσευχήσου, παιδί μου, κάνε μου αίτηση, παρακάλεσέ με, χτύπησε την πόρτα, εγώ θα σου ανοίξω, θα σε ακούσω, θα σου κάνω αυτό που θέλεις, εάν είναι προς το συμφέρον σου».

Ποια δικαιολογία θα έχουμε, όταν έχουμε ένα τόσο μεγάλο μέσο, ας πούμε, για να επικοινωνήσουμε με τον Θεό και να ζητήσουμε το έλεος;

Εκείνο, βέβαια, που σώζει τον άνθρωπο έτσι με μεγάλη επιτυχία είναι να μην κρύβει τίποτε, σαν αμάρτημα, σαν σκέψη αμαρτωλή, κατά την εξομολόγηση. Να μην τον βάζει ο διάβολος σε ντροπή ή να μεταθέτει σε άλλο χρόνο να πει ό,τι έχει να πει σαν άνθρωπος.

Γιατί τον χρόνο δεν τον έχουμε στο χέρι μας. Ενδεχομένως ξαφνικά να τον χάσουμε τελείως και να βρεθούμε ανέτοιμοι σε αυτή τη φοβερή ώρα. Να παρακαλούμε τον Θεό και να Του κάνουμε εξομολόγηση, να Του λέμε ό,τι μας βασανίζει, ό,τι μας ελέγχει, ό,τι νιώθουμε ότι δεν πάει καλά.

Και μετά τα αμαρτήματά μας να τα μεταφέρουμε στην εξομολόγηση.

Γιατί ο διάβολος είναι ένας σπάνιος τεχνίτης στο να υποσκελίζει τον άνθρωπο.

Γιατί από την πείρα μου έχω να σας πω ότι ανθρώπους έτσι γερασμένους, γερασμένους και σε κακά χάλια, ας πούμε, κατά την τελευταία ώρα, ας πούμε, του θανάτου, που ακόμα λίγο ήθελε να βγει η ψυχή τους, να σου λένε φοβερά αμαρτήματα, θανάσιμα αμαρτήματα.

Λίγες στιγμές χρειαζόταν να φύγουν έτσι και να τα πάρουν μαζί τους. Ο διάβολος τους έφερνε ντροπή να μην τα πουν. Ο Θεός από ευσπλαχνία δεν τους άφησε. Εάν όμως, για κάποιο λόγο, τους άφηνε, τι θα γινόταν;

Τα υγιεινότατα.

Ας φοβηθούμε αυτή την ώρα και ας προσέχουμε τη ζωή μας, όσον είναι δυνατόν, και καλύτερα. Τις εντολές και τις παραγγελίες μου θέτω και σας διδάσκω· σας παρακαλώ, μη τις παραμελείτε, γιατί θα έρθει η ώρα που θα δυσκολευτείτε.

Διότι αυτές οι συμβουλές, παραινέσεις, οι προτροπές, οι υποδείξεις μάς καθιστούν περισσότερον υπευθύνους.

Διότι ακούμε τον Λόγο του Θεού, μας ανοίγεται ο δρόμος να περπατήσουμε σωστά. Όταν εμείς, όμως, δεν προσέχουμε και δεν δίνουμε καμιά προσοχή και επιμέλεια, μετά, όμως, θα μετανοήσουμε, θα βρεθούμε σε δύσκολη στιγμή και ώρα.

Έχουμε τόσα πνευματικά μέσα να βοηθήσουμε την ψυχή. Όλα μας τα έδωσε ο Θεός.

Και τα υλικά αγαθά και κυρίως τα πνευματικά.

Δεν μας λείπει τίποτε. Και υλική τροφή και πνευματική. Μας έβγαλε ο Θεός από τον κόσμο. Από μεγάλη ευσπλαχνία. Και από μια ιδιαίτερη αγάπη.

Ας μην φανούμε αχάριστοι. Ας Τον ευχαριστήσουμε κι εμείς. Με προσεκτική ζωή. Οι άγγελοι αοράτως μας προστατεύουν.

Ας βοηθούν, γι' αυτό το σκοπό το στέλνει ο Θεός, αλλά και οι δαίμονες παράλληλα και αυτοί εργάζονται με μεγάλη προσπάθεια να μας ξεβγάλουν από τον τρόμο του Θεού, για να μας δυσκολεύσουν στην ώρα του θανάτου, και περισσότερο όταν θα ανεβαίνει η ψυχή μας προς τα άνω. Οι πατέρες μας συμβουλεύουν να είμαι όλο μάτια σαν τα Χερουβείμ, πολυόμματα.

Μας λέγουν οι Πατέρες, γιατί ο διάβολος έρχεται με κάθε τρόπο και από κάθε μέρος στον εαυτό μας να μας υποσκελίσει.

Τον έναν τον πιάνει από εδώ, τον άλλον από εκεί.

Όπου βρουν αδυναμία στον άνθρωπο, ιδιαίτερα στον μοναχό, εκεί ποντάρουν, να δημιουργήσουν υποσκελισμό. Τον άλλον στη γλώσσα, τον άλλον στον λογισμό, τον άλλον σε άλλη πράξη.

Τον καθένα, όπου τον βρούνε αδύνατο, εκεί και τον προσβάλλουν. Γι' αυτό πρέπει να επισημάνουμε πού είμεθα αδύνατοι, πού είμαι θα σε κάποιο μέρος που δυσκολευόμαι. Εκεί να δώσουμε όλοι μας την προσπάθεια.

Έφερνε την ημέρα σε αυτή. Έβαζε προσπάθεια να διορθώσει εκείνο το μέρος. Το βράδυ ξανά πάλι έρευνα, και έτσι σιγά σιγά σιγά απαλλάχτηκε τελείως από τα πάντα.

Όχι κάθε βράδυ, αλλά, ει δυνατόν, κάθε στιγμή να κάνουμε αυτή την έρευνα στον εαυτό μας. Και τότε να δείτε πόσο προσεκτικά θα ζούμε και με πόση ακρίβεια θα φυλάγουμε το καθετί. Να μη φοβόμαστε τον Γέροντα, αλλά τον Θεό να φοβόμαστε.

Ο Γέροντας δεν είναι τίποτα. Ο Γέροντας είναι ένας άνθρωπος, ένας άνθρωπος τον οποίο ο Θεός χρησιμοποιεί σαν όργανο να βοηθήσει τους ανθρώπους που έφερε κοντά Του.

Ο Γέροντας πλησιάζει τον κάθε αδελφό για να τον βοηθήσει.

Τον προτρέπει να του δώσει το χέρι του, να τον πιάσει, να τον τραβήξει. Τον παρακαλάει, τον βιάζει, τον προτρέπει: «Δώσ' μου το χέρι σου, δώσ' μου το χέρι σου». Όταν ο αδερφός τραβάει το χέρι του, το αποσύρει και δεν του το δίνει,

αυτός φέρει την ευθύνη επάνω του.

Επομένως να μην φοβάται κανείς τον Ιησού, το Θεό ο οποίος βλέπει τις πράξεις Βλέπει τα διανοήματα, ακούει τα όσα με το στόμα κανείς εκφράζει. Βλέπει τα έργα, τα φανερά, τα κρυφά. Ο Θεός θα κρίνει τον άνθρωπο, ο Θεός ή θα ανταμείψει ή θα ζημιώσει.

Ο Θεός θα επαινέσει τον άνθρωπο, εάν βιαστεί, ή από τον Θεό θα δεχτεί πάλι την τιμωρία και την κόλαση. Ο Γέροντας τι να προσθέσει; Ο Γέροντας δεν είναι κριτής, ούτε, εάν κανείς βιαστεί, πρόκειται να ωφεληθεί ο Γέροντας από τον αγώνα, τέλος πάντων, από το κέρδος που θα βγάλει με τη βία του.

Ή πάλι όταν ζημιώσει τον εαυτό του με την απροσεξία του, θα ζημιώσει πάλι τον Γέροντα; Ό,τι και αν κάνουμε, τον Θεό να σκεφτόμαστε και να λέμε: «Ο Θεός με βλέπει». Ο Θεός είναι ένα μάτι που δεν του ξεφεύγει τίποτα.

Όταν είμαι στο κελί μας, να είμαι προσεκτική, δηλαδή να σκεφτόμαστε επίσης ότι κανείς δεν με βλέπει πλήν του Θεού, δηλαδή βρίσκομαι εγώ και ο Θεός μόνος στο κελί. Επομένως πρέπει ό,τι και αν κάνω να είμαι αρεστό σε Αυτόν που με βλέπει, γιατί Αυτός είναι Εκείνος που θα με κρίνει κάποια μέρα. Ο οποίος όπως τα βλέπει, έρθει και θα μου τα παρουσιάζει σε εκείνη τη μέρα.

Καθόλου πρέπει να είμαι σεμνή και προσεκτική. Να μην κάνουμε κάτι που δεν αρέσει στον Θεό, που δεν αρέσει στον Άγγελο που μας φυλάει. Ο Άγγελος διατάχθηκε να μένει πλησίον των ανθρώπων.

Ο άνθρωπος με τα έργα του τον κρατάει κοντά του και με τα έργα του τον απομακρύνει.

Εάν είναι βιαστής, ο Άγγελος είναι κοντά του και χαίρεται κιόλας και προσεύχεται στον Θεό να τον βοηθήσει να γίνει ακόμα καλύτερη αυτή η ψυχή. Αν πάλι δεν πηγαίνει καλά, και πάλι προσεύχεται, αλλά στέκει μακριά.

Όπως κάποιος γέροντας, ένας Άγιος ασκητής, κατέβηκε κάποτε σε κάποια πόλη και έξω από ένα σπίτι είδε έναν άγγελο να κλαίει

Κατάλαβε ο ασκητής ότι είναι Άγγελος Θεού και τον πλησίασε και του είπε: Άγγελε το Θεό γιατί κάθεσαι εδώ και κλαίς, τι σου συμβαίνει, τι να σου πω Άγιε Πάτερ; Εδώ μέσα, σε αυτό το σπίτι, έχει πάει αυτός ο άνθρωπος στον οποίο εγώ ετάχθηκα φύλακας. Τον παρέσυρε η αμαρτία και τώρα μέσα αμαρτάνει, και στέκω απ' έξω και λυπούμαι και κλαίω για την αμαρτία που κάνει και ότι με την πράξη του αυτή λυπεί πολύ τον Θεό, και παρακαλώ επίσης να τον φωτίσει ο Θεός, να απαλλαγεί και να σωθεί».

Αναρίθμητα είναι τα παραδείγματα αυτά, που οι Άγγελοι της κάθε ψυχής φροντίζουν. Φροντίζουν με μεγάλη μέριμνα αδελφική το να μας βοηθήσουν να μην κολαστούμε. Ας λάβουμε μια μέριμνα μεγαλύτερη πλέον, ας σοβαρευτούμε. Όχι τώρα να μας συνέχει ένας φόβος, μια συστολή, ένα πένθος, μια μέριμνα καλύτερη, και μετά από λίγο να ξεχαστούμε πάλι και να αρχίσουν πάλι τα ίδια.

Όχι, να μας γίνει αυτή η περίπτωση μια καλή αρχή, να βάλουμε καλά τα πράγματα στη θέση τους.

Πολλές φορές ο Θεός επιτρέπει ορισμένα γεγονότα να συμβαίνουν, και όχι μόνο γιατί αποφάσισε έτσι να πάρει ορισμένους ανθρώπους, αλλά για να τους καταστήσει πιο αναπολόγητους, με το ότι συνέβηκαν αυτά, έγινε αυτή η αλλαγή μέσα, έγινε υπόθεσις για μια καλύτερη αρχή και δεν μένουμε.

Ας ευχόμεθα και για τον Γέροντα Ευδόκιμο, τον αδερφό μας, στο κομποσκοίνι μας, στην ευχή μας, Να τον αναπαύσει ο Θεός και να τον κατατάξει με τους σωζομένους μοναχούς. Και εμάς να μας γίνει, όπως είπαμε, μια αιτία να βιαστούμε περισσότερο, να αγωνιστούμε περισσότερο και να προσέχουμε καθόλου, διότι και εμείς θα βρεθούμε σε αυτή την κατάσταση, να βρεθούμε εκεί που τώρα βρίσκεται ο Γέρων.