The Inner Work of the Monk

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A Talk on the Monk’s Inner Spiritual Work, given at the Holy Monastery of Philotheou.

Prayer, nepsis—watchfulness—and the touch of God: everything else is of secondary importance. But for a person to turn inward, to see the inner person and tend to him—this is everything; this is the very essence of spiritual struggle.

In a word, a person’s salvation

depends on this inward turning. For unless we examine ourselves in this way—unless we scrutinize our reasoning and imagination and bring these things into order—our outward life cannot go rightly either.

That's right.

First and foremost, of course, the chief concern of the monk—and, by extension, of the Orthodox Christian living in the world—must be his salvation, and therefore never, under any circumstances, to forget God.

The more a person calls God to mind, the more he shows and bears witness that he remembers Him. And when a person remembers God and believes in Him, the fear of God naturally follows. We do not fear God because He will cast us into Hell, or because He is harsh, or because He is a lawgiver bent on vengeance, ready mercilessly to punish the transgressor. No.

We should fear Him because of His majesty; we should fear Him because He is infinite, because of the awe-inspiring things He has created for mankind,

because of His awesome love, His compassion, His fatherly care, and His providence.

And then the fear of God becomes light. It becomes light within a person, and it lights up the road ahead of him. Go this way; keep clear of those places, the dangerous ones, the filthy ones, the guilty ones. It shows him, like a compass, how the monk is to steer himself. It shows him his sins, it shows him his falls, it shows him that something somewhere is not going well, that he is not walking as he once did. And this light that comes out of the fear of God is spiritually very precious indeed.

God calls blessed those who possess the fear of Him: “Blessed are all who fear the Lord.” They will walk rightly in His commandments and upon His path. If we forget God, we have neither the fear of God nor spiritual concern. Then the carelessness born of godlessness causes us to walk astray and lose our way.

And the threat that may come at any moment—death—accompanies us. Yet God, in His compassion, does not abandon us or decide to take us from this life, because His love is boundless and beyond resistance. He grants us time, overlooks our failings, admonishes us, and gives us opportunities, so that He may be shown righteous when He judges us.

For the opportunities He gives us will leave us without excuse at the hour of judgment. He will say to us, “Did I not give you that opportunity, there or there, through your conscience?” Yes. That same conscience, freed from every darkness because it will have cast off this present life, will then be so free and so pure that it will strike the soul like another judge.

“Yes, I was given those opportunities, but I did not seize them. I did not make use of them; I did not put them into action in my life. And now, in truth and justice, I am guilty.”

The soul confesses this with its lips, but gains no benefit from it. Instead, it becomes torment, suffering, and Hell, because the soul cannot return to this life so that remorse may lead to metanoia—true repentance—and salvation.

Remorse is worth nothing then.

As I said, it becomes a cause of Hell even before the soul is finally condemned. This is why Saint Nektarios urged his nuns to direct their whole spiritual effort toward the inner person. Our concern, our struggle, our fear, our anguish, our logismoi—our intrusive thoughts—and our imagination must all turn inward, so that we may examine ourselves and see whether we are as we should be. None of us is.

None of us is as we should be. I am the first who is not. Only the angels stand rightly before God. What, then, must we do? We know that we are still in this present life and that we have time—an opportunity, as we have said—to make good use of it and strive: to practice nepsis, to remain watchful, and continually to apply ourselves to spiritual reflection.

Continually and without ceasing, we must consider how we may be saved: “How can I be saved?” For I alone will answer before my God, and I will have no advocate. I will have an accuser, but no advocate. And what will become of me then? We used to say that we do not know what tomorrow will bring. Now we must say: we do not know what the next moment will bring.

We do not know what the next moment will bring, yet we go on so unconcernedly. Suddenly, while you are perfectly healthy and saying, “Everything is going well; I have my health, I have this and I have that,” a traffic accident or some other incident occurs, and you fall dead.

How many dangers surround us: heart disease, strokes, traffic accidents, and so many other things that take us from this life. That is why our God, Christ Himself, cries out to us: “Watch therefore, for you know neither the day nor the hour in which the Son of Man is coming.” He foretold everything, taught us everything, reminds us of everything, and brings it all back to our memory. Within us we have our first judge, our conscience, which continually scourges us. This is what is called the testimony of conscience.

First of all, we too must be watchful—not watchful in the full and exact sense of the Neptic Fathers, who were formidable in all the things we have spoken about here, but at least somewhat awake. We must fulfill our duties and keep the Jesus Prayer, that great and perfect instrument, that divine breath, that beautiful life, that saving power which, wherever it is applied like medicine, brings healing.

When a person comes into contact with God, he will not find misery. He will find blessedness, redemption, deliverance, illumination, and peace. Are these not what we need? They are precisely what we need. And since there is a medicine we can take at any moment, why should we not take it? Why should we let it slip away from us?

We busy ourselves with so many things, when this should come first. Our fathers taught it to us so richly, so blessedly, and there are laypeople who pray the Jesus Prayer and have their whole life ordered around it.

As a confessor, I see that they possess so much grace from God. God does not look at what their past was; He looks at their present. He sees their metanoia, their repentance; He sees their pure life and that they have changed. Is it not in His power to give them grace?

What does it matter if we began at the first hour and that person began at the eleventh? Does God not have the right to give him the same reward? He has that right absolutely, for it belongs to Him, and He makes the man rich. He fills him with so much grace that many times I myself am left wondering and marveling. I say, “Look at this man’s effort and love! God does not count what he did before”—things that I, as his confessor, have heard in Holy Confession.

And I say to myself: others do not have such a past; they have worn themselves out in the cassock, and yet we do not possess the grace this man has. Will this man, once stained by sin, become our judge? May God have mercy on us. We all bear responsibility according to the position we have been given. As we know, from the one who has received much, much will be required.

From the one who has received little, little will be required. Night and day, our striving must be directed toward how we may be saved. The moment we open our eyes after sleep, we should cry out with the Jesus Prayer. The first breath we take upon waking should bear the name of the Lord.

“My Jesus, help me! Most Holy Theotokos, help me! Lord Jesus Christ, have mercy on me!” When a person begins his vigil and his morning work in this way, how can he fail to receive a blessing?

And not only when we awaken: until sleep overtakes us, the Jesus Prayer should be at work within us.

We lie down to sleep, and we don't know whether we'll wake up. Isn't sleep an image of death? While we're asleep we can't even be aware of ourselves. No, we understand nothing. And if someone came to kill us, we wouldn't know it. So God gave us this state, so that a person can rest both bodily and spiritually.

Then, when he rises, his mind should be free of imagination and his body rested. He should make his prostrations, make the sign of the Cross, and walk while saying the Jesus Prayer. The nous, the spiritual intellect, should be ready for nepsis, for watchfulness—especially in the stillness of the night, which offers such abundant opportunity.

What a sacred time it is to commune with divine things! What can a person not enjoy spiritually during the night? Saint Irene Chrysovalantou and so many others would look at all God’s creation in the night and enter into communion with Him. How were these things made? How are they sustained, held together, and preserved through countless ages? What do we see above us? A great wonder.

As it is also written in Job, when the stars were made, the angels cried aloud in wonder at the creation, at the wisdom of God, and at His grace, which He pours out everywhere.

God made all these things and did not leave Himself without witness, so that no one could claim as an excuse that he had not seen God. God cannot be seen—not in that manner—but He is perceived mystically within the human heart and soul.

But if you do not attend to this inner work and labor at it, how can your life change and become spiritual? Unless during the night we receive these spiritual provisions through communion with God, we will not be able to stand upright during the day or respond properly in every circumstance.

We must awaken; we must not remain asleep. The devil attacks us through negligence and sloth, and we squander our time on so many other things. We do not attend to the “one thing needful.” And this is the terrible question: what account will we give to God? For we know many things.

We have heard; here on the Holy Mountain we have seen Fathers; we have heard their stories and continue to hear them—and these things will happen to us as well. They too heard these teachings, but they also lived them. They were counted worthy of the great honor granted by God: to repose within the boundlessness of His love, as one soars in an airplane.

As I was making this journey from America, we were flying so high above the clouds. I thought: you can see nothing through the clouds, yet you say, “Below us is the earth; people are there.” Can you see anything? No. Above the heavens is the Kingdom of Heaven. Can you see anything? No. Does it exist? Yes. And you are there between heaven and earth.

In other words, from a material point of view, you imagine that you are somehow closer to God, and this becomes the subject of spiritual contemplation.

It is an opportunity for contemplation. You say, “Look, the earth is below, though no one can see it; and so it is from elsewhere as well. Do these things exist? Can I see them? No, but I believe.” Looking downward, I believe that the earth and its people are there.

The world is there upon the earth. You cannot see the globe, but it exists. You will either descend back down to it or be taken up above—one of the two.

And this becomes an occasion to extend our contemplation for the benefit of the soul. In every circumstance, nothing need be wasted. This is what nepsis means: I pay attention, I keep watch, I guard, I stay awake, and so much more. This is what our Fathers have taught us.

But now, in this life and in the times in which we live, we concern ourselves with everything else and give our soul only a few crumbs. We give it a little water so that it will not die, and a few crumbs to keep its stomach working.

We do not nourish our inner self properly. We do not give the soul what it needs, so that it may show vitality in its inner life, experience this reality, sense God, and come into communion with Him—with thanksgiving that knows neither measure nor limit.

When the human soul gives thanks to God—not merely conventional thanks, but thanksgiving in its highest sense—this is evidence of the soul’s corresponding spiritual health in its relationship with God. Divine providence and God’s watchful care provide us with countless opportunities for this. We must not neglect them or let them pass us by.

Time passes; the days, months, and years roll on and disappear. We came here as children, so to speak, with hardly a beard, and now our hair has turned white. We know the years are passing, yet you see the demon bringing a kind of drowsiness upon you, as though you were insensible. Despite your age, you feel strong and vigorous—as we say in Greece, still rosy-cheeked.

You stand there rigid and say, “What kind of insensibility is this?” Do you not groan? If God abandons me, what might I do? A person becomes hardened; the nous, the spiritual intellect, no longer works, and he has no spiritual perception within him. He imagines whatever he wishes, and you say to him, “Where do you think you are going—to one place or another?” You cannot bring him to understand.

I do not know. A person is heading toward an eternal life without end, yet how will he pass through it? We tremble before a worldly court. We hire lawyers, devise every possible means, and anxiously await the verdict, even though the punishment can only be material and bodily. But where is our concern, our longing, and our struggle regarding eternal punishment?

Where are the unceasing effort and the spiritual anxiety? We behave like puppies, without a care. Then someone says, “When God abandons a person, see how he falls from such a height to such depths.” Or else a person is already sunk low, but then he awakens, begins to pray, and says, “What has happened to me now?” Therefore, I must be wholly concerned for my soul and for the fearful changes that follow one after another within it.

As Abba Isaiah says in his writings, change takes place within a person at every moment—and indeed it does. A person reflects and says, “How will I be found at the hour of death? Will I be in a good state? Will I be ready?” No one is truly ready, but let us at least say that we are ready as sick people can be.

How will I pass through the aerial toll-houses? How will I face those terrifying countenances of which our Fathers speak? How will I face this or that? What state am I in? At one point, God granted me a certain spiritual perception. I said, “Look, how will this be? Now I am here with the fathers; I am here in the monastery.”

We have seen and experienced all this. But afterward I shall find myself journeying spiritually, with my soul, through another world that I do not know. What will I be like? Where will I be? Where will this journey lead me, and what happens in that world?

...world and above. What it was like! And such a feeling came over me that I shuddered. It wasn't that I shuddered the way I would have wanted to; it simply happened to me. And now I can't put it into words, there are no words for it. And yet I lived through something real, and it came, and it raised a problem for me, and I say, God help me, I say, what if I really do see it, and my conscience says to me, yes, this will become reality. At least here I know where I am: I walk, I have this, I have that, I see people, I see all of it. And yes, Jesus, all right, I have lived through these things. But at some point all of this will be taken away, and I will find myself up there. Will I go up, will I go down, I will set out to come to this place, in my final sleep. Somewhere around that point, I saw again as if they were now planting, planting, showing themselves like angels, as if they were setting one down here and one down there, at the monastery, all around it, and then they found themselves in another world. They were afraid, huddled together, afraid of being handed back, behind, at the end of the world.

And I found myself standing before that world. Someone was ready to accuse and condemn those people—a demon, a demonic figure—acting as their accuser at a judgment and seeking their condemnation. “You have no right to do this.”

I wanted to defend those people, because they could not speak in their own defense, and I waited to see what would happen. When I look at the life described by those towering Fathers of nepsis, I also see my own wretched, impoverished, and condemnable life—my foolishness and so many other things.

What will happen now? Who will save us? And as time passes, my soul’s esteem for those people whom we knew and saw—people very close to us—only increases. I cannot surpass them. I hold them so highly within myself and esteem them so greatly.

By their very presence, they spoke with God.

God truly warmed the heart through them—through their lives, their prayer, their holiness, and the gifts of grace they possessed. And an inner assurance comes to us that this is no ordinary person, no one like me.

This man speaks with God, and so forth. These are messages from God. That is why such people exist. Is holiness not evident in him? Within myself, I have confidence in this saint. And, of course, when I read the newer books about their lives, I rejoice. This may be the last generation of such people we have known, though there will certainly be others, because holiness remains hidden.

Play-acting and nonsense! Perhaps things were different at another time. In any case, little by little, this is how it is. On the Holy Mountain, a person continually immerses himself in this life, is sanctified, and contemplates.

and he asks me which one of all these things comes first, and so on.

There are so many other things beyond measure. We must bring ourselves into harmony and call these things back to mind. Above all, to put it simply, we must return to the beginning. The Fathers always said this both to themselves and to us: “What was I like when I first came? What happened to my first zeal? How diligently I cared for this and that—for prayer and purity, for not wasting time, for avoiding idle talk, and for not occupying myself with all the many things that consume me now.”

Back then I did not occupy myself with such things. I cared about how to become a good monk—or, for someone else, a good Christian. Look how far I have strayed! We are reminded of this in many ways, and our conscience tells us as well. Is this not the voice of God calling you to make an effort now, to return to that former way of life and live it again, as though you were beginning today?

Now, God never stops a person and says to him, "I condemn you, it's over." For the very life He gives me is a guarantee that He is waiting for me. Because if He were not waiting for me, if He had already condemned me, He would have taken me. The fact that He still keeps me alive means that He is waiting for me and giving me the opportunity, so that I may be left without excuse and may win when He comes to judge me; because He will set all these things before me and I will have nothing to say in my defence, and so He will come out the victor, He who knows

Of course, we are earthly people, absorbed in temporary things; we are nothing. But if we make an effort, show some metanoia—some repentance—and so much as move our foot forward, God is near us.

Voudomastro

Years ago—and perhaps I have told you this before—God showed me how fiercely the devil pursues me in order to win my soul, just as he pursues every human soul. On one occasion, while I was outside myself, I found myself in a jungle.

It was a terrifying jungle. What was I doing there? I was holding an infant in my arms, wrapped in a cloth, and I was trying to save it while passing through that dreadful jungle. There were robbers and wild beasts, pools covered with leaves that would swallow you if you stepped into them, steep descents and climbs, thorns, and one danger after another—a jungle.

As I walked, I saw a band of robbers discussing how they could steal what I was carrying. Then there was a wild beast seeking to devour it. I kept my nous—my spiritual intellect—utterly alert, and every so often I checked whether I was still holding the infant, or only the cloth because they had taken the child from me.

I went on in fear and trembling, and suddenly, a few yards ahead of me, I saw a beast. It was like the creature Saint George slew: a great winged dragon, with a head and mouth like a crocodile’s.

As soon as it saw me, it fixed its bulging eyes upon me and prepared to attack. It took its position and projected something from its mouth, something like an arrow, intending to strike me with it. I was terrified and said, ‘Now there is no escape for me.’

It was looking at the infant, seeking to kill it while it was in my arms. I turned my back and raised my hand like this, so that the blow would strike my back or my hand. And just then that arrow came toward me, filled with poison.

Then, to my right, I saw a blessed, bare arm appear, holding a sword—I cannot describe exactly what it looked like. I saw only the arm from the elbow down and the sword, and it struck the beast once, driving the sword into its mouth.

It knocked the dragon down, and the creature began vomiting poison until it formed a stream. ‘How terrifying!’ I said. ‘What a mass of poison this dragon carried, and it was about to strike me with all of it!’ In the midst of that anguish I came to myself and asked, ‘What was that infant I was holding?’ And a voice said, ‘It is your soul, which you are striving to save. At every moment it is in danger.’

This gave me a powerful awakening. I said, ‘Look at how many snares we pass through, and how watchful I must be.’ It helped me grow in the fear of God and in attentiveness toward my poor, defiled, and wretched soul.

And I say to myself, ‘I must be watchful.’ See what happens when I am not attentive: I fall flat on my face, cause harm, and heap sins upon myself. But I want to repeat what Saint Nektarios told the little community of nuns: all our effort must be directed toward how we may be saved, how we may struggle, how we may correct ourselves, our faults, and our weaknesses. We must live with nepsis—watchfulness—and prayer, with prayer and humility.

Ah, that blessed humility! It is of tremendous value, and it is not easily acquired. You may shed blood and receive only a single drop of it. The late Elder Ephraim of Katounakia used to tell me, ‘My priest, my dear little one, what a thing this is! You spit blood merely to taste one tiny drop, one little taste of Paradise—to become humble, for your whole way of thinking to be brought low.’ Yet we do not bow down at all. We demand vindication; we protest that they have wronged us, spat upon us, and ruined us. First see to it that you do not wrong yourself. If you do not wrong yourself by turning away from Christ, no one can truly wrong you.

And no one can take away your faith or your Orthodoxy, he says, unless you yourself surrender them.

This is the reality for every mortal person on earth, without exception. Position, rank, and age mean nothing. What matters is the person.

The humbling of oneself is found in prayer. When a person truly comes to pray, humility is present within him, because prayer bears no fruit without humility. A person must bow himself down, cast himself low, and utterly break his self-will there before God.

When Patriarch Theophilus of Alexandria visited Scetis, he went to the foremost elder there, the greatest and most spiritual man of the skete, and asked him, ‘Tell me, Father, what have you found in this life you have chosen? Which virtue and which spiritual struggle stand above all the others?’ The elder answered, ‘To blame myself.’ This, he said, was what he had learned to be of the greatest value.

And the Patriarch said, ‘Yes, this and nothing else.’ What I mean is that all the Fathers rested their spiritual life upon this. Of course, it is humility, as we have said. Yet Anthony the Great also taught that humility, love, ascesis—ascetic discipline—tears, and all the other virtues are saving virtues.

But if discernment is absent from these virtues, they cannot bring the benefit that virtue should produce. It is as though someone said to you, ‘The car is good, the steering wheel is good, and everything is in order.’ If you know how to steer it, it will carry you well.

It has four wheels, it has nice equipment, yes. But it's only if the driver has attentiveness and discernment about how to steer it that things will go well. If instead he floors it and so on, then however fine the car is, I'm telling you, he'll run it off the road.

What good was it that the engine was sound and the tires were good, if the driver went so fast that he lost control? He lost control, and it ended in death. The same principle applies to what we have received from our Fathers. They possessed illumination in the Holy Spirit, for they all had the Holy Spirit; they were Spirit-bearing men.

And everything they left us was inspired by the Holy Spirit. Through them, the Holy Spirit spoke, admonished, defined doctrine, laid down the Canons, and did all things. Yet now, as we can all see, we imagine that we have greater love for God and greater discernment, and so we do things differently from what the Fathers handed down to us.

Ομιλία περί εσωτερικής εργασίας του μοναχού. Έγινε στην Ιερά Μονή Φιλοθέου.

Την προσευχή, την νύψη και το άγγιγμα του Θεού, όλα τα άλλα είναι δευτερευούσης σημασίας, αλλά το να στραφεί κανείς να δει τον εσωτερικό του άνθρωπο και να τον επιμεληθεί είναι το παν, είναι η ουσία της πνευματικής προσπάθειας.

Με μια λέξη, η σωτηρία του ανθρώπου

εξαρτάται από αυτή την επιστροφή προς τα μέσα. Διότι, αν δεν κάνουμε αυτή την ενδοσκόπηση, να ελέγχουμε τα διανοήματα, το φανταστικό, εάν δεν μπουν αυτά τα πράγματα σε μια σειρά, δεν μπορούν και τα έξω να πάνε σωστά.

Σωστά.

Πρωτίστως, βέβαια, και το πρώτο μέλημα που πρέπει να έχει ο μοναχός και, κατ' επέκταση, και ο λαϊκός άνθρωπος, χριστιανός ορθόδοξος, για τη σωτηρία του, είναι να μην λησμονεί τον Θεό σε καμιά περίπτωση.

Όσο μνημονεύει κανείς τον Θεό, τόσο και εκφράζεται και μαρτυρεί πως Τον θυμάται. Και όταν θυμάται κανείς τον Θεό και Τον πιστεύει, κατ' ακολουθία ακολουθεί ο θείος φόβος. Θα φοβηθεί κανείς τον Θεό, όχι γιατί θα τον κολάσει ή γιατί είναι αυστηρός ή γιατί είναι νομοθέτης και είναι εκδικητικός, να τιμωρήσει αμείλικτα τον παραβάτη. Όχι.

Να Τον φοβούμεθα για τη μεγαλωσύνη Του, να Τον φοβούμεθα για το άπειρόν Του, για τα φοβερά τα οποία έχει δημιουργήσει για τον άνθρωπο,

για τη φοβερή Του αγάπη, για την ευσπλαχνία Του, για την πατρότητά Του, για την πρόνοιά Του.

Και ο θείος φόβος μετά είναι φως. Γίνεται φως στον άνθρωπο και φωτίζει τον δρόμο του. Από εδώ θα πας, θα αποφύγεις τούτα τα κατατόπια, τα επικίνδυνα, τα βρώμικα, τα ένοχα. Τον δείχνει σαν πυξίδα το πώς να κυβερνηθεί ο μοναχός, τον δείχνει τις αμαρτίες του, τον δείχνει τις πτώσεις, τον δείχνει ότι κάπου δεν πάει καλά, δεν πηγαίνει όπως πρώτα. Και αυτό το φως που βγαίνει από τον θείο φόβο είναι πάρα πολύ πολύτιμο πνευματικά.

Μακαρίζει ο Θεός τους έχοντας τον θείο Του φόβο. Μακάριοι οι φοβούμενοι τον Κύριον. Μέσα στις εντολές Του και στον δρόμο Του θα βαδίσουν σωστά. Αν ξεχνούμε τον Θεό, ούτε φόβο Θεού έχουμε ούτε μέριμνα, και η απροσεξία της αθεοφοβίας γίνεται αποτέλεσμα να μην περπατούμε σωστά και να έχουμε χαμένο τον δρόμο.

Και η απειλή ανά πάσα στιγμή, ο θάνατος, μας συνοδεύει. Και η ευσπλαχνία του Θεού δεν μας αφήνει, δεν επιτρέπει, δεν αποφασίζει να μας πάρει, γιατί η αγάπη του είναι απέραντη ως αντιφίστητο και παραχωρεί χρόνο και παραβλέπει και νουθετεί και δίνει ευκαιρίες να δικαιωθεί όταν θα μας κρίνει,

διότι οι ευκαιρίες που μας δίνει θα μας κάνουν αναπολόγητους την ώρα της κρίσης. Και θα μας πει: «Δεν σας έδωσα, δεν σου έδωσα εκείνη την ευκαιρία, εκεί ή εκεί, διά της συνειδήσεως;» Ναι, η ίδια συνείδηση, που θα είναι απαλλαγμένη από κάθε σκοτισμό, διότι θα έχει αποβάλει την παρούσα ζωή, και έτσι θα είναι τόσο ελεύθερη και τόσο καθαρή, που θα τον χτυπάει σαν ένας άλλος κριτής.

Ναι, δόθηκαν οι ευκαιρίες, αλλά εγώ δεν τις άρπαξα, δεν τις εκμεταλλεύτηκα, δεν έκανα πράξεις στη ζωή μου και τώρα, εν αληθεία και δικαιοσύνη, είμαι ένοχος.

Το ομολογεί με τα χείλη, αλλά δεν έχει καμία ωφέλεια. Μάλλον, τυραννία και βάσανα και κόλασή του γίνεται, διότι δεν μπορεί να επιστρέψει στη ζωή και η μεταμέλεια να επιφέρει τη μετάνοια και τη σωτηρία.

Η μεταμέλεια δεν αξίζει τότε.

Όπως είπα, γίνεται αιτία κολάσεως πριν καταδικαστεί και οριστικά. Γι' αυτό ο Άγιος Μεκτάριος παρότρωνε τις μοναχές του, η όλη προσπάθεια λέει στραφεί το λέει στον έσω άνθρωπο, η μέρη μου να στραφεί, η βία, ο φόβος, η μέρη μου, η αγωνία, οι λογισμοί, η φαντασία να στραφεί μέσα και να δει ο άνθρωπος είναι εντάξει, κανένας δεν μάζει.

Κανένας μας δεν είναι εντάξει. Πρώτος εγώ δεν είμαι εντάξει. Μόνο οι άγγελοι είναι εντάξει μπροστά στο Θεό. Αλλά τι πρέπει να κάνουμε, όταν ξέρουμε ότι είμαστε στην παρούσα ζωή και έχουμε χρόνο, όπως είπαμε, ευκαιρία να την εκμεταλλευτούμε και να κάνουμε προσπάθεια, να νήφωμεν, να μελετούμε πνευματικά συνεχώς.

Συνεχώς, αδιάλειπτα, το πώς σωθήναι, πώς να σωθώ, διότι μόνος μου θα απολογηθώ στο Θεό μου, ούτε κανένα συνήγορο θα έχω. Κατήγορο θα έχω, αλλά συνήγορο δεν θα έχω, και τι μου γίνεται ύστερα; Πρώτα λέγαμε ότι δεν ξέρουμε η αύριο τι θα φέρει. Τώρα πρέπει να λέμε: η στιγμή.

Η στιγμή, δεν ξέρουμε τι πρόκειται να φέρει, και προχωρούμε τόσο μέσα, και ξαφνικά, εκεί που είσαι κατά πάντα υγιής και λες ότι όλα βαίνουν εντάξει, έχω την υγεία μου, έχω εκείνο, έχω εκείνο, και ξαφνικά γίνεται ένα τροχαίο ή ένα άλλο επεισόδιο και πέφτεις νεκρός.

Πόσα έχουμε: τα καρδιακά νοσήματα, τα εγκεφαλικά, τα τροχαία και τόσα άλλα που μας παίρνουν από τη ζωή. Γι' αυτό μας φωνάζει και ο Θεός μας και ο Χριστός μας: «γρηγορειτε ουν, οτι ουκ οιδατε την ημεραν ουδε την ωραν εν η ο υιος του ανθρωπου ερχεται.» Όλα μας τα προείπε, όλα μας τα εδίδαξε, όλα μας τα υπενθυμίζει, όλα μας τα φέρνει στη μνήμη. Έχουμε τον πρωτοκριτή μας μέσα, τη συνείδηση, που συνεχώς μας μαστίζει, και λέγεται τούτο, λέγεται μαρτύριον συνειδήσεως.

και εμάς πρώτα επί να είμεθα νυπτικοί, όχι δεν ήμαθα νυπτικοί από την έννοια, την καθαρώς έννοια των Νηπτικών Πατέρων, που ήταν φοβεροί σε ό,τι είπαμε εδώ, αλλά τουλάχιστον να είμαστε λίγο ξύπνιοι, να εκτελούμε τα καθήκοντά μας, να έχουμε την προσευχή, αυτό το μεγάλο εργαλείο, αυτό το τέλειο εργαλείο, αυτή τη θεία πνοή, αυτή την όμορφη ζωή, αυτή τη σωτήρια ενέργεια, που όπου και να την βάλεις σαν φάρμακο, θεραπεύει.

Όταν έρθει ο άνθρωπος σε επαφή με το Θεό, δεν θα βρει δυστυχία. Ευτυχία θα βρει, λύτρωση θα βρει, απαλλαγή, φώτιση, ειρήνη. Αυτά δεν έχουμε ανάγκη; Αυτά έχουμε ανάγκη. Και εφόσον υπάρχει φάρμακο που μπορούμε να το πάρουμε ανά πάσα στιγμή, γιατί όχι; Γιατί να μας διαφεύγει;

Για τόσα όλα μεριμνούμε που έπρεπε να είναι το πρώτο σε αυτό. Οι πατέρες μας μας τον δίδαξαν τόσο πλούσια, τόσο ευλογημένα και υπάρχουν λαϊκοί που προσεύχονται με την ευχή και έχουν όλη την πρώτη ζωή τους.

Εγώ σαν εξομολόγος που βλέπω, έχουν τόση χάρη Θεού, και δεν κοιτάζει ο Θεός τι ήταν το παρελθόν, αλλά κοιτάζει και βλέπει το παρόν. Βλέπει τη μετάνοιά του, βλέπει την καθαρή ζωή του, βλέπει ότι άλλαξε, και στο χέρι Του δεν είναι να δώσει χάρη;

Τι κι αν εμείς από την πρώτη ώρα ξεκινήσαμε και εκείνος στην ενδεκάτη; Δεν έχει το δικαίωμα ο Θεός να του δώσει τον ίδιο μισθό; Έχει το δικαίωμα απόλυτα, από τον εαυτό Του. Και τον κάνει πλούσιο. Και τον κάνει με τόση χάρη που έχουμε πολλές φορές κι εγώ ίδιος και προβληματίζομαι και θαυμάζω και λέω: κοίταξε του πατέρα την προσπάθεια, την αγάπη που δε λογίζεται το τι έκανε πιο μπροστά, που εγώ σαν εξομολόγος τα έχω ακούσει στην εξομολόγηση.

Και λέω, ενώ άλλοι δεν έχουν τέτοιο παρελθόν και είναι λιωμένοι στο ράσο και λοιπά, και δεν έχουμε αυτή τη χάρη που έχει αυτός, και να μας κρίνει αυτός ο λερωμένος; Ο Θεός να μας λυπηθεί. Όλοι έχουμε ευθύνες ανάλογα τη θέση που έχει Και όπως ξέρουμε, πολλά του έδωσε, πολλά θα ζητήσει.

Λίγα έδωσε, λίγα θα ζητήσει. Θα πρέπει να έχουμε νύχτα μέρα την προσπάθεια, το πώς να σωθούμε. Μόλις ανοίγουμε τα μάτια από τον ύπνο, την ευχή να φωνάζουμε. Η πρώτη αναπνοή που θα πάρουμε με το ξύπνημα να είναι του Κυρίου το όνομα.

Ιησού μου βοήθεια, Παναγία βοήθεια, Κύριε Ιησού Χριστέ, Βέσου. Και όταν ξεκινάει έτσι και η αγρυπνία και η πρωινή εργασία, πώς να μην έχει ευλογία αυτός ο άνθρωπος;

Όχι μόνο όταν ξυπνούμε, αλλά και μέχρι να μας πάρει ο ύπνος, θα πρέπει η ευχή να δουλεύει.

Πέφτουμε να κοιμηθούμε, δεν ξέρουμε αν θα ξυπνήσουμε. Δεν είναι μια εικόνα θανάτου ο ύπνος; Τον εαυτό μας δεν μπορούμε να θυμηθούμε ότι είμαστε στον ύπνο. Όχι, δεν καταλαβαίνουμε τίποτε. Και αν κάποιος θα έρθει να μας σκοτώσει, δεν το καταλαβαίνουμε. Έτσι ο Θεός έδωσε την περίπτωση αυτή, να ξεκουράζεται ο άνθρωπος σωματικά, πνευματικά.

Και όταν σηκωθεί να είναι αφάνταστο το μυαλό Ξεκούραστο το σώμα, να κάνει τις μετάνοιές του, να κάνει τα σταυρωτά του, να κάνει το περπάτημά του, λέγοντας την ευχή. Ο νους να είναι έτοιμος για νήψη και ιδιαίτερα το ήσυχο της νυχτός, που προσφέρεται τόσο πλούσια.

Αγία, να αδολεσχήσει κανείς με το Θείο, και τι δεν μπορεί τη νύχτα να απολαύσει ο άνθρωπος! Και η Αγία Ειρήνη Χρυσοβαλάντου και τόσοι άλλοι, βλέποντας όλα τη νύχτα, τα δημιουργήματα του Θεού, αν μπαίνεις στην επαφή με τον Θεό, αυτά πώς έγιναν, πώς συντηρούνται, πώς συγκρατούνται, πώς διατηρούνται εδώ και αμνημονεύτους αιώνες, τι βλέπουμε εκεί απάνω, το μέγα θαύμα.

Και όπως αναφέρεται και στον Ιώβ, και όταν λέει «έγιναν τα άστρα», είναι σαν να λέει οι άγγελοι, μεγάλη τη φωνή κράζοντας από τον θαυμασμό της δημιουργίας, της σοφίας, της χάριτος του Θεού που σκορπάει παντού.

Του, τα οποία ο Θεός έφτιαξε, και δεν έμεινε αμάρτυρος, για να μην έχει κανείς δικαιολογία ότι δεν είδε τον Θεό. Δεν βλέπεται ο Θεός, δεν βλέπεται έτσι, αλλά νιώθεται όμως εν μυστηρίω μέσα στην καρδιά και την ψυχή των ανθρώπων.

Αλλά εάν δεν τη μελετάτε και τη δουλεύετε, την εργασία αυτή, πώς μπορεί η ζωή μας να αλλάξει, να γίνει πνευματική; Αν δεν πάρουμε τη νύχτα αυτά τα πνευματικά εφόδια με την επαφή με τον Θεό, δεν μπορούμε να σταθούμε την ημέρα ορθοί σε οποιαδήποτε περίπτωση σωστά.

Πρέπει να ξυπνήσουμε, δεν πρέπει να κοιμόμαστε. Ο διάβολος της αμέλειας, της ραθυμίας, μας προσβάλλει και σπαταλούμε τον χρόνο. Σε τόσα άλλα πράγματα, και δεν φροντίζουμε το «ἑνὸς ἐστὶ χρεία». Το κακό είναι: τι απολογία θα δώσουμε στον Θεό; Γιατί εμείς γνωρίζουμε πολλά πράγματα.

Έχουμε ακούσει, έχουμε δει εδώ στο Άγιον Όρος Πατέρες, ακούσαμε ιστορίες και ακούμε, και αυτά θα συμβούν και σε εμάς. Και εκείνοι τα άκουγαν, αλλά δηλαδή τα ζούσανε, αξιωθήκανε της μεγάλης τιμής από τον Θεό να αναπαυθούν και μέσα στην απεραντοσύνη της αγάπης Του, όπως πετάει κανείς με το αεροπλάνο.

Και όπως ερχόμουν στο ταξίδι αυτό από την Αμερική και ήμασταν τόσο ψηλά και ήμασταν πάνω από τα σύννεφα, και έλεγα: δεν βλέπεις τίποτε από τα σύννεφα και λες, τώρα κάτω από εδώ υπάρχει η γη, υπάρχουν οι άνθρωποι. Βλέπεις τίποτε; Όχι. Πάνω από τον ουρανό υπάρχει η Βασιλεία των Ουρανών. Βλέπεις τίποτε; Όχι. Υπάρχουν; Ναι. Και εσύ είσαι μεταξύ ουρανού και γης.

Δηλαδή είσαι πιο κοντά στον Θεό, υποτίθεται, από υλικής πλευράς, έτσι φανταζόμενος και μελετώντας.

Που όμως είναι μία ευκαιρία μελέτης και λες: κοίταξε, είναι κάτω η γη, δεν βλέπει κανείς, έτσι και απ’ αλλού. Υπάρχουν αυτά, λέτε; Τα βλέπω; Μα πιστεύω. Μα προς τα κάτω πιστεύω ότι υπάρχουν οι άνθρωποι, υπάρχουν.

Ο κόσμος πάνω στη γη, την βλέπεις τη σφαίρα όχι, ενός υπάρχει, θα κατέβεις κάτω ή κάτω θα κατέβεις ή επάνω θα πάρεις, ένα από τα δύο.

Και αυτό γίνεται μια αφορμή να γίνει μια προέκταση μελέτης προς ψυχική ωφέλεια. Δεν χάνει κανείς σε κάθε περίπτωση. Αυτό θα πει νήφω: προσέχω, επισκοπώ, φρουρώ, αγρυπνώ και τόσα άλλα. Αυτά μας τα έχουν διδάξει Πατέλη μου.

Τώρα, σε αυτή τη ζωή, σε αυτά τα χρόνια που ζούμε εμείς, για όλα τα άλλα μεριμνούμε και μόνο για την ψυχή μας δίνουμε λίγα ψίχουλα. Δίνουμε και λίγο νερό να μην πεθάνει και λίγα ψίχουλα να δουλέψει το στομάχι.

Δεν τρέφουμε καλά τον εαυτό μας, δεν δίνουμε τα απαιτούμενα, τα χρειώδη, ας πούμε, για να μπορέσει η ψυχή να παρουσιάσει ζωντάνια στη ζωή μέσα της, να το νιώθει αυτό το πράγμα, να αισθάνεται τον Θεό, να έρχεται μαζί Του σε επαφή και οι ευχαριστίες να μην έχουν μέτρο και όρια.

Αυτό που ευχαριστεί η ψυχή του ανθρώπου τον Θεό, όχι απλώς μια ευχαριστία, αλλά με την υψηλότερη έννοια, είναι μια απόδειξη της ψυχικής ανάλογης υγείας που έχει με τον Θεό. Εδώ είναι πάρα πολλές, αμέτρητες οι ευκαιρίες που μας παρέχει η πρόνοια του Θεού και η παρακολούθηση, και θα πρέπει να μην το αμελήσουμε αυτό, να μη μας ξεφεύγει.

Ο χρόνος περνάει, οι μέρες, οι μήνες, τα χρόνια κυλούν, φεύγουν. Ήρθαμε παιδιά, κατά κάποιο τρόπο αγένειοι, εδώ και φτάσαμε και ασπρίσαμε, και το ξέρουμε ότι φεύγουν, και βλέπεις τον δαίμονα να σου δημιουργεί έναν νυσταγμό, σαν να είσαι αναίσθητος. Παρ’ όλη την ηλικία, να νιώθεις, να δεις, όπως λέμε εδώ στην Ελλάδα, να είσαι κόκκινος.

Είσαι και καρφί και λες: «Τι αναισθησία είναι αυτή;» Δεν εστέναζε; Αν με εγκαταλείψει ο Θεός, τι μπορεί να κάνω; Έχει πετρώσει ο άνθρωπος και δεν δουλεύει το μυαλό, δεν έχει αίσθηση, δεν έχει μέσα του, ξέρω, νομίζει για το τι θέλει και λες: «Σαν πού θα φύγεις; Στη Λίγη, στη Λουές ή αλλού;» Δεν φέρνεις, καταλαβαίνεις.

Δεν ξέρω, τι πάει για μια αιώνια, ατελεύτητη ζωή και πώς θα περάσει. Θα τρέμουμε ένα κοσμικό δικαστήριο και βάζουμε δικηγόρους, σκευάζουμε μέσα και όλα αυτά, και αγωνιούμε για την απόφαση που είναι τι θα είναι μια έστω και μια τιμωρία υλική, σωματική Για την αιώνια τιμωρία, πού είναι η μέριμνα, ο πόθος, ο αγώνας,

το αδιάστακτο, ρε, προσπάθεια, η ανησυχία; Σαν να ήμεθα κουτάβια, καμία μέριμνα. Και έρχεται και λέει: «Άμα εγκαταλείψει ο Θεός τον άνθρωπο, από τόσο ύψος πέφτει τόσο χαμηλά». Ή όταν είναι χαμηλά και μετά ξυπνάει, λέει την προσευχή και λέει: «Καλά, τι έγινε τώρα;» Άρα και είναι όλο μέριμνα για την ψυχή μου, τις αλλαγές, τις φοβερές αλλαγές που διαδέχεται η μία την άλλη.

Και όπως μιλάει στα γραμμένα του ο αββάς Ησαΐας, ότι αλλοίωσις γίνεται εν τω ανθρώπω σε κάθε στιγμή, και πράγματι γίνεται αλλοίωσις. Και σκέφτεται κανείς και λέει: «Ε, πώς θα βρεθώ εγώ την ώρα εκείνη του θανάτου; Θα είμαι εντάξει; Θα είμαι έτοιμος;» Κανένας δεν είναι, αλλά ας το πούμε έτσι, αρρωστημένα, έτοιμος κλπ.

Πώς θα περάσω τα τελώνια, πώς θα αντιμετωπίσω τις όψεις, όπως μιλούν οι πατέρες μας, στην αλήθεια; Πώς εκείνο, πώς το άλλο; Είμαι αυτόν, είμαι το φρυν. Ο Θεός σε κάποια στιγμή μού έδωσε μια αίσθηση. «Πώς, κοιτάξτε», λέω, «πώς θα... Τώρα είμαι εδώ και είμαι με τους πατέρες, είμαι με το μοναστήρι».

Είδαμε, γίναμε. Μετά θα βρίσκομαι και θα περπατώ πνευματικά με την ψυχή μου σε άλλον κόσμο, που δεν τον ξέρω. Μα πώς θα είμαι, πού θα βρίσκομαι, πού θα με οδηγήσει αυτό και τι γίνεται με αυτόν τον κόσμο;

...κόσμο και πάνω. Πώς ήταν! Και μου ήρθε τέτοια αίσθηση που έφριξα. Δεν είναι τόσο έφριξα όπως εγώ το ήθελα, αλλά μου έγινε. Και τώρα δεν μπορώ να το εκφράσω, δεν υπάρχουν λόγια. Κι όμως έζησα μία πραγματικότητα, και ήρθε Έφερσε πρόβλημα και λέω τρομάρα μου, λέω ότι είναι που το δω και οι συνείδητοι μου λένε, ναι, θα γίνει πραγματικότητα, είμαι αρτωνέω. Τουλάχιστον εδώ ξέρω, περπατάω, έχω εκείνο, έχω το άλλο, βλέπω τους ανθρώπους, βλέπω εκείνο, όχι ο Ιησούς, εντάξει, τα έχω ζήσει αυτά. Μα κάποια στιγμή αυτά θα φύγουν και θα βρεθώ εκεί ψηλά. Αλλά θα πάω ψηλά, θα πάω κάτω, θα ξεκινήσω για να έρθω εδώ, στον τελευταίο ύπνο μου. Κάπου, κάπου περίπου εκεί, είδα πάλι πως σαν να τώρα φύτευαν, φύτευαν, φανερώνουν σαν άγγελ που σαν να έβαζαν έναν εδώ, έναν εκεί, στο μοναστήρι, γύρω, γύρω, και μετά βρέθηκαν σε έναν κόσμο. Φοβούνταν κουλημένες να δεδοθούν πίσω από το πέρατος κόσμος.

Και εγώ βρέθηκα μπροστά σε αυτόν τον κόσμο. Ένας άλλος ήταν έτοιμος να κατηγορήσει, να καταδικάσει αυτούς τους ανθρώπους, δηλαδή δαιμόνιο, δαιμονικός άνθρωπος, έναν απολόγη και όλοι, σε μια κρίση, να τους καταδικάσει τους ανθρώπους. Δεν έχεις κανένα δικαίωμα εσύ να το κάνεις αυτό.

Θα με πειρασπιζόμουν αυτούς τους ανθρώπους, δεν μπορούσε να απολογηθούν και περιμένα και θα είχε να ζούμε. Αυτή τη ζωή που παρουσιάζουν οι νήψιοι ογκόλιθοι, εκεί βλέπω και τη δική μου την αθλία ζωή, τη φτηνή και την καταδικασμένη, τη βλακεία μου και τόσα άλλα.

Τώρα τι θα γίνει, ποιος θα μας σώσει; Και όσο περνάει ο καιρός, και η εκτίμηση της ψυχής μου έναντι αυτών των ανθρώπων που ζήσαμε και είδαμε, τελείως κοντινούς βέβαια, αλλά δεν τους περνάω. Τόσο μέσα μου τους έχω ψηλά, τόσο τους εκτιμώ.

Με την παρουσία τους μιλούσαν με τον Θεό.

Μα θερμήνε πάντως ο Θεός. Με τη ζωή τους, με την προσευχή τους, με την αγιότητα, με τα χαρίσματα που είχαν. Και έρχεται να μας δίνει την πληροφορία ότι τούτος ο άνθρωπος δεν είναι ο τυχαίος, σαν και εμένα.

Αυτός μιλάει με τον Θεό και λοιπά. Είναι τα μηνύματα του Θεού. Και γι’ αυτό είναι. Δεν έχει αγιότητα πάνω; Μέσα μου έχω εμπιστοσύνη σε αυτόν τον Άγιο. Και όπως διαβάζουμε βέβαια τα νεότερα βιβλία από τη ζωή τους, χαίρομαι. Αυτή θα είναι η τελευταία που έχουμε και θα έχουμε βέβαια, διότι η αγιότητα κρύβεται.

Θεατρινισμός και κολοκύθια. Ίσως έναν καιρό και άλλα. Σε κάθε περίπτωση, σιγά-σιγά, τόσο ναι. Άγιον Όρος συνέχεια. Στη ζωή του βουλιάζει και αγιάζει και μελετάει.

και με ρωτήσει ποιο είναι πάνω σε αυτά όλα και τόσο

Τόσα άλλα που δεν έχουν μέτρο. Πρέπει να εναρμονίσουμε τον εαυτό μας, να ανακαλέσουμε αυτά τα οποία, προ πάντων, πρέπει πιο απλά να γυρίσουμε προς τα πίσω. Πάντα οι πατέρες το λέγανε και στον εαυτό τους και για μας, ότι πώς έκανα όταν ήρθα, πώς είχα τον πρώτο ζήλο μου, πώς φρόντιζα για εκείνο, για το άλλο, για την προσευχή, για την καθαρότητα, να μην χάνω χρόνο, να μην αργολογώ, να μην ασχολούμαι με τόσα και τόσα που κάνω τώρα.

Τότε δεν ασχολούμουνα, αλλά φρόντιζα για το πώς να γίνω καλός μοναχός ή ο άλλος καλός χριστιανός. Κοίταξε πόσο ξέφυγα! Να, μας το λένε και λοιπά, και η συνείδηση. Δεν είναι αυτό μια φωνή του Θεού που σε καλεί να κάνεις κάποιον αγώνα τώρα, να 'ρθείς πίσω σ' εκείνη τη ζωή, να την κάνεις τώρα, σαν να ξεκινάς τώρα;

Τώρα, ο Θεός ποτέ δεν σταματά τον άνθρωπο και του λέει «Σε καταδικάζω, πάει». Μα αφού η ζωή που μου δίνει είναι μια εγγύηση, ότι με περιμένει. Διότι άμα δεν με περίμενε και με καταδικάζει, θα με έφερνε. Το ότι ακόμα με κρατάει στη ζωή, σημαίνει ότι με περιμένει και μου δίνει την ευκαιρία, για να με κάνει αναπολόγητο και να νικήσω όταν θα με κρίνει, διότι θα μου παραθέσει όλα αυτά και δεν θα έχω να απολογηθώ, οπότε θα βγει νικητής που ξέρει

Εμείς βέβαια είμαστε γήινοι, αυτοποίημα στα προσωρινά, είμαστε τίποτα. Αλλά κάνουμε μία προσπάθεια, δείξουμε μία μετάνοια, κουνήσουμε το πόδι μας, ο Θεός είναι κοντά μας.

Βουδόμαστρο

Εδώ και βέβαια χρόνια, και ίσως σας το έχω πει βέβαια, για να μου δείξει ο Θεός το πόσο με κυνηγάει ο διάβολος. Για να μου κερδίσει την ψυχή μου, όπως και κάθε ανθρώπου, σε μια περίπτωση που ήμουν έξω από τον εαυτό μου, βρέθηκα σε μια ζούγκλα.

Μα η ζούγκλα ήταν φοβερή. Τι έκανα εκεί; Βρισκόμουνα και είχα στην αγκαλιά μου ένα νήπιο τυλιγμένο σε μια πάνα. Και προσπαθούσα να το διασώσω, περνώντας από μία φοβερή ζούγκλα: ληστές, θηρία, νερά σκεπασμένα με φύλλα, να πατήσεις μέσα και να βουλιάξεις, κατηφοριές, ανηφοριές, αγκάθια, το ένα το άλλο, ζούγκλα.

Περπατούσα και έβλεπα μια λησταριά εκεί να συζητάει πώς θα μου κλέψουν αυτό που κρατούσα. Το άλλο, το θηρίο, πώς να μου το φάει. Εγώ είχα τετρακόσια τον νου μου και κάθε τόσο έκανα έλεγχο αν το κρατώ αυτό ή κρατώ μόνο την πάνα και μου έχουν πάρει το νήπιο, αυτό που κρατούσα.

Και φόβος και τρόμος, και περπατούσα, και σε μια στιγμή βλέπω λίγα μέτρα μπροστά μου ένα θηρίο. Σαν αυτό που σκότωσε ο Άγιος Γεώργιος, ένα μεγάλο δράκοντα με φτεράκια, με ένα κεφάλι και στόμα σαν να είναι κροκόδειλος.

Και μόλις με βλέπει, στυλώνει τα μάτια και τα βουρλώνει πάνω μου και ετοιμαζότανε. Και έβγαζε, πήρε θέση και έβγαζε αυτό που βγάζει από το στόμα του. Που είναι σαν βέλος, να μου το χτυπήσει. Και εγώ τρόμαξα και λέω: «Τώρα δεν γλιτώνω».

Και κοιτούσε το νήπιο, πώς να το σκοτώσει απάνω μου. Και εγώ γύρισα την πλάτη και έβαλα το χέρι μου έτσι μπροστά, να χτυπήσει. Την πλάτη μου, το χέρι. Και εκείνη την ώρα που ερχόταν αυτό το βέλος, ήταν γεμάτο φαρμάκι κι αυτό.

Λοιπόν, βλέπω δεξιά μου και βγαίνει ένα ευλογημένο χέρι, γυμνό, με ένα σπαθί, δεν ξέρω πώς ήταν. Με ένα σπαθί, μόνο από τον αγκώνα και κάτω το είδα, και το σπαθί, και του δίνει μία με το σπαθί μέσα στο στόμα.

Το πέταξε κάτω και άρχισε και ξερνούσε το δηλητήριο, που γινόταν αυλάκι. Τρομάρα μου λέω, πόρε φαρμάκι που είχε τούτος ο Δράκοντας, όλα και με χτυπούσε Και πάνω σε αυτή την αγωνία ήρθα στον εαυτό μου και έλεγα: «Ποιο είναι αυτό που κρατούσα, αυτό το νήπιο;» και ακόμη φωνή αυτή είναι η ψυχή σου που με ρημνάς να σωθεί και να πάρεις τα στιγμή κινδυνεύει.

Και αυτό μου έδωσε βέβαια ένα ξύπνημα καλό και γερό και λέω, κοίταξε, διαμέσου παγίδων πολλών διερχόμεθα. Και πώς πρέπει να προσέχω, δηλαδή με βοήθησε στον θείο φόβο και στην προσοχή της ταλαίπωρης και βρώμικης και ελεεινής ψυχής μου.

Και λέω, πρέπει να προσέχω. Να, πότε προσέχω και σπάζω τα μούτρα μου και κάνω ζημιές και κάνω αμαρτίες επάνω μου. Αλλά θέλω να πω αυτό που είπε ο Άγιος Νεκτάριος, ότι πρέπει να στραφεί όλη η προσπάθειά μας, έλεγε στις μοναχούλες, στο πώς να σωθούμε, στο πώς να αγωνιστούμε, στο πώς να διορθώσουμε τον εαυτό μας, τα λάθη μας, τις αδυναμίες μας, και να είμεθα με νήψη και προσευχή, προσευχή και ταπείνωση.

Αχ, αυτή η ευλογημένη η ταπείνωση, που έχει τρομερή αξία και δεν αγοράζεται εύκολα! Μπορεί να δώσεις αίμα και να πάρεις μια σταγόνα. Ταπίρους όπως ο Μακαριστός, ο Γέρος Εφραίμ, τα κατονάκια μου λέγε, βρε παπα, βρε κουτσικομέ, τι πράγμα είναι τούτο εδώ, αίμα φτύνεις, να ζω μια σταλιάλε, μια σταλιάλε γεύση Παραδείσου μια γεύση, ταπεινός, το φρόνημα να ταπεινωθεί κάτω. Δεν σκύβουμε κάτι, ζητάμε δικαίωση, ζητάμε ότι μας αδίκησαν, μας φτύσαν, μας ρήμαξαν. Θα κοίταζες πρώτα να μην αδικήσεις εσύ τον εαυτό σου. Αν ο πρωτοχωρήσας Χριστός, αν μην αδικήσεις εσύ τον εαυτό σου, κανείς δεν μπορεί να σε αδικήσει.

Και την πίστη σου, λέει, και την Ορθοδοξία σου κανείς δεν σου την παίρνει, αν δεν την παραδώσεις εσύ, λέει.

Αυτή είναι η πραγματικότητα για κάθε θνητό άνθρωπο πάνω στη γη, μηδενός εξαιρουμένου. Ούτε οι θέσεις, ούτε τα αξιώματα, ούτε οι ηλικίες δεν έχουν καμία σημασία. Σημασία έχει ο άνθρωπος.

Τα πείνωση των εαυτών του βρίσκεται εν προσευχή. Βρίσκεται να προσευχηθεί· την ταπείνωση έχει μέσα του. Διότι η προσευχή δεν καρποφορεί χωρίς ταπείνωση. Πρέπει ο άνθρωπος να σκύψει τον εαυτό, να τον ρίξει, να τον ρημάξει εκεί.

Και όταν εκείνος ο Πατριάχης, ο Θεόφιλος, ο Πατριάχης Αλεξανδρίας τον πλησιάθηκε την ΙΣΤΡΗΑ και πήγε στον πρώτον, τον μεγαλύτερο, τον πνευματικότερο άνθρωπο της Σκήτης του, «Τι βρήκες, πάτερ μου», λέει, «μα σε αυτή τη ζωή που διάλεξες; Τι, ποια αρετή, ποιος αγώνας είναι πάνω από όλους τους άλλους;» Και αυτός απήντησε: «Το μέμφεσθαι εαυτόν». Αυτό γνώρισα ότι έχει τη μεγαλύτερη αξία.

Και λέει και ο Πατριάρχης: «Ναι, αυτό είναι και όχι άλλο». Και θέλω να πω ότι οι Πατέρες όλοι εκεί στήριξαν. Βέβαια είναι η ταπείνωση, όπως είπαμε, και λοιπά, αλλά ο Μέγας Αντώνιος είπε ότι ναι, και η ταπείνωση και η αγάπη και η ασκητικότητα και το δάκρυ και το ένα και το άλλο είναι αρετές που σώζουν.

Αλλά εάν λείψει η διάκριση πάνω σ’ αυτές τις αρετές, δεν είναι η ωφέλεια που μπορεί να προέρχεται από την αρετή. Σαν να σου λέει: καλό είναι το αυτοκίνητο, καλό είναι το τιμόνι, όλα είναι εντάξει. Άμα ξέρεις και τιμονιάρεις, ωραία σε πάει.

Έχει τέσσερις ρόδες, έχει εξοπλισμό ωραίο, ναι. Αλλά εάν ο οδηγός έχει προσοχή και διάκριση πώς να το τιμονιάρει, θα πάει καλά. Αν όμως δίνει μία φόρα και λοιπά, παρότι είναι ωραίο αυτό, το λέω, θα το ρίξει έξω.

Τι ωφελεί που ήταν καλή η μηχανή, τα λάστιχα ήταν, εφόσον του έδωσε τόση ταχύτητα, έχασε τον έλεγχο; Έχασε τον έλεγχο και ήρθε σκότωση, πέφτει και στον πατέρα από τα νόγια, είναι τον πατέρα μας υπαρχωθεί, Η φώτιση στο Άγιο Πνεύμα, διότι όλοι είχαν Άγιο Πνεύμα, ήταν αγιοπνευματικοί.

Και εκείνα που μας άφησαν ήταν όλα αγιοπνευματικά. Δι' αυτών το Άγιο Πνεύμα μιλούσε, νουθετούσε, εδογμάτιζε, νομοθετούσε και όλα τα έκανε. Λοιπόν, εμείς τώρα βέβαια, όπως όλοι βλέπουμε τα πράγματα, νομίζουμε ότι έχουμε περισσότερη αγάπη Θεού, έχουμε περισσότερη διάκριση και κάνουμε πράγματα από εκείνα που μας παρέδωσαν οι Πατέρες.