Remembrance of Death

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A talk on the remembrance of death was given abroad.

Our subject will concern the vanity of human affairs and of this present, fleeting life, and the great struggle that every soul faces when it departs from this world for the next. The troparia of the funeral service and the memorial service are filled with truth.

It is a truth that is not touched in the least by the falsehood of materialist theory. Let us hear a few lines from some of these troparia.

It says here: “Everything passes away and dissolves.”

It says here:

Like a flower, and especially a flower of the field. And why does the prophet-king David write so poignantly of the flower of the field?

For what we plant, of course, we preserve only for a time. The flower of the field easily withers in a drought or a natural disaster; its life is very short. Man withers like a flower, it says, and like a dream he is forgotten; he passes away, dissolves, and dies, returning to the elements from which he was formed. And again it says here: “When the trumpet sounds”—when, at God’s command, the trumpet of the angels sounds.

The dead will rise as though at the shaking of an earthquake, and they will stand before the dread judgment seat of our Christ.

We all believe that life withers and passes away like a dream. Suppose, for example, that in waking life I am poor. I am a poor day laborer, yet in my dream I see myself as a king: I have authority, wealth, glory, subjects, an army, and a whole people; I give orders for us to advance, and so much more.

Then, when I wake up, I see that I was deluded:

I am neither a king nor anything of the kind, but only a poor day laborer, and I say to myself, “Get up and go find a day’s work.” What you saw was something completely out of the blue.

So too the whole life of every person passes away, and in the end the person is broken apart: the body returns to the earth, while the soul departs for heaven. In this way the human being is dissolved and ceases to exist in this earthly form.

But the truth of the Gospel tells us that the matter does not end here. One aspect of human nature—the bodily and material aspect—does indeed come to an end. The body is buried, returns to the elements from which it was formed, and in the end only a handful of bones remains.

But the human soul departs to give an account, to answer for itself, and to be judged according to Divine Law and conscience. The judgment awaiting us is dreadful—utterly, utterly terrifying. It cannot be grasped by human reason or by the nous, the spiritual intellect.

Here, if we have committed a crime and must appear before a human court, we tremble at the thought of the trial. Often, when the time comes, we lose our composure—even though we might escape punishment through a lawyer or, at worst, spend some time in prison and then be released. But in the judgment to come, the matter is entirely different.

For that court will be incorruptible and impartial. Lawyers will be of no avail, nor will any of the excuses we might offer. Christ the Master will pronounce the sentence at once, and it will immediately be carried out.

Either we will follow the angels to temporary rest until the Second Coming, or we will go to temporary condemnation until the great and final Judgment at the Second Coming. As we have said, that judgment is utterly terrifying, because there is no way for us to deceive God.

His judgment is perfectly exact and true. Here, in this present life, He is all mercy and love; but there, there will be absolute justice. Here, because of His mercy, His love, and His tender fatherly care, we went astray and, in a sense, took advantage of the boundless love of God the Father, and we sinned.

And because justice is not carried out, we are not afraid.

But when that dreadful hour of judgment comes for each soul, then we will see exactly what has befallen us—how we deceived ourselves and how ungrateful we proved to be before God’s boundless love and patient endurance.

Then comes another troparion, which speaks plainly about the soul’s departure. “Woe is me,” it says, “alas, woe is me! What a struggle the soul endures as it is separated from the body!”

“Alas,” it says, “oh, what a struggle! Oh, what danger, trembling, fear, and anguish! What anguish the soul endures as it is separated from the body.”

The agony does not arise only because the soul is being separated from the body. There is also the dreadful fear caused by the presence of the demons and their terrifying appearance. The Fathers say that if a person saw the demons beside a great precipice, he would rather cast himself into the abyss than endure the sight of them.

So, on the one hand, there is the anguish of departure, and on the other, the judgment of God. At that moment a person begins to reflect deeply. All the false notions—that there is no God and no life beyond this one—vanish into nothing, because he can no longer escape the reality and truth unfolding before him.

All that he used to say—that he was not afraid of death, that everything ends there, and that Paradise is here on earth; “Let us eat and drink, for tomorrow we die”—has no force at that moment, because now he has entered into the truth of the matter.

Deceptions, being nothing but deceptions, fall away, and the soul is discharged from the body and sees everything in the light of truth. Then the anxious thoughts begin: What is going to happen, and how are we to face it now? On the one hand, as we have said, the sight of the demons is terrifying; on the other hand, there is the judgment to come, for the conscience accuses the person of being guilty of many different offenses.

Then comes the thought of eternal Hell, and the realization that there is no longer any escape. The soul has been caught in the net and is about to be drawn out. At that hour, all its former ideas are overturned, and it finds itself in a tremendous struggle.

That is why the Hymnographer of our Church writes these beautiful words here, words that say so much — as I read out to you — and then I move on. "Alas, how the soul will weep in that hour, as it is parted from the body! How it will weep in that hour, and there is no one to show it mercy! It turns its eyes toward the angels and begs them, and its pleading accomplishes nothing."

“Stretching out its hands toward other people, it finds no one able to help.”

How many tears a person sheds at that moment! If you have ever watched people departing at that fearful hour, you may have seen two tears rolling down, one from each eye. Someone who does not understand may explain them in some other way, but those tears arise from an immense struggle—from fear, entreaty, and supplication.

For how the soul weeps then, when there is no one to show it mercy! It sees that help comes from nowhere, because everyone withdraws: relatives and friends, those who love the person and those who hate him.

Everyone steps aside and leaves the person utterly alone to face the struggle unfolding before him. The soul, feeling all this and seeing for the first time what is taking place, turns its eyes imploringly toward the angels and pleads with its gaze: “Help me! The demons have surrounded me and are about to seize me. Have mercy on me!”

The angels look upon that person and want to help him, but justice restrains them.

They search for the soul’s good works, so that these may be placed in the balance.

They are weighed against everything the demons bring forward and blow out of all proportion at that hour. They make them enormous, they make them terrifying, they make them out to be more than the debt actually is. All of it to drive the person to despair, to break their spirit, to throw them into shock, so that they cannot even react. And what good is reacting at that hour? And then, when they see that…

But the angels can do nothing, because the person’s deeds give them no grounds to act in a brotherly way on his behalf. It is as though the angels themselves are bound, for the burden of his deeds is far too heavy. They say, “The debt is great, and this soul is poor. How can we set things right? What can we do?” And since the soul receives no practical aid, it “pleads to no avail”; that is, it begs, but the angels can no longer offer it any effective help.

Then the person raises his hands and asks the relatives standing nearby, and the others present, to help him. But no help comes from them either. He remains completely without hope, entirely abandoned to the mercy of God.

At that moment a person is left wholly to the mercy of God. I have witnessed this very scene many times. Only a few days ago, I saw it in a man of God who was in danger from a terrible illness. He suffered so dreadfully that it was horrifying, until his mind ceased to function and he no longer recognized the people around him.

I visited him, read the appointed prayers over him, and made the sign of the Cross over him. And I continued reflecting on how completely a person is abandoned by every form of human help. I saw his own people, those who loved him, grieving and deeply moved; yet they could only look at him with sympathy and compassion, unable to give him any help at all.

He suffered alone, and alone he wondered what was going to happen: How will the demons approach me? How will I depart for Heaven? What will God’s judgment be?—and all the rest. He was, of course, a man of God and spiritually well grounded. Even so, the whole scene stood before me in all its truth and fullness.

And the hymnographer, illumined by the Holy Spirit and by the truth, continues, saying: “All human things are vanity, all that do not remain after death.”

All human things are without lasting worth; they are hollow, without true substance or reality. They appear good, they appear beautiful, and they appear true. But if you look more deeply, you will see that they are vanity and deception, and nothing more.

Whatever exists, if it does not continue beyond death, is utterly disconnected from what truly matters, powerless to help us, and therefore vain. We have just chanted this troparion, and it goes on to say: “Wealth does not endure, nor does glory accompany us; for when death comes, all these things vanish.”

Even if you possess wealth, houses, fields, and businesses, none of them follows you when you depart from this life for the next. They all remain here. And think of all the toil spent acquiring degrees, positions, and marks of worldly greatness. In the end, these things prove not only vain, empty, and powerless to help, but they may also become a stumbling block and a cause of much sin and condemnation in Hell.

For wealth gathered unlawfully leads to Hell; wealth hoarded out of love of money leads to Hell. But when God blesses a person with wealth, that wealth is not a sin. Abraham was rich, as were many other Saints.

Job too was rich. They are not condemned for being wealthy, because they used their wealth for almsgiving, for active brotherly love, and for giving to others. Whatever God had given them, they shared with the poor.

Wealth is not evil, but the use a person makes of wealth is what makes him a sinner. And wealth becomes a cause of damnation. Glory does not travel with us, glory does not follow after a person. Someone can be full of glory here on earth, because of his gifts, because of his wealth, because of the honors he receives, because of his positions and the high places he holds.

He may possess great glory here below, have many servants, be a general commanding armies, or be a king ruling an entire realm. He may be honored and reverenced by everyone; his word may carry authority, and he may be able to do whatever he wishes.

Yet all of this is merely human glory, and that glory does not follow him, because he departs utterly naked and exposed. There was once a ruler, a king who lived before Christ, who won many victories.

He conquered kingdoms and fortresses, subdued kings, and accomplished many other things. But in the end he fell ill, and in the depths of his soul he realized that he was departing this life. His conscience would not let him keep this knowledge hidden and barren within himself.

He felt compelled to proclaim it, so that people might know the truth: everything is vanity. He summoned one of his soldiers and said to him, “My child, take a spear and hang my burial shroud upon it. Go through every street of the capital and proclaim with a loud voice: ‘The ruler Simon, king and general, who won victories, conquered fortresses, subdued kings, and enlarged his realm, is dying. Of all these things he takes absolutely nothing with him—only this burial shroud.’”

He felt the need to say this because the truth now stood before him—a truth he had not known before, because he had no faith. He had received no illumination from whatever faith he may have had. We, however, possess our radiant faith in all its fullness.

We possess the beauty of the truth, which assures us, teaches us, shows us the right and true path, and warns us: “Do not go this way. Here there is a precipice; there are robbers over there; elsewhere there is deception,” and so on.

Walk this way — and if we follow what our Church, what our Christ, points out to us, we will find the road to redemption. And the next troparion goes on: «Truly the mystery of death is most fearful: how the soul is violently torn away from the body, parted from that harmony, and how the most natural bond of their union, of their growing together as one, is severed by the will of God.»

Here the hymn confirms it: truly, indeed, in all truth, the Mystery of death is most fearful. How violently and forcibly the soul is separated from the body! They are parted from their harmony, for the soul permeates the whole human body, the person’s entire hypostasis; yet by divine decree, by the divine will, the bond is severed. Life is cut off, and soul and body are separated.

I will give you a very vivid image of precisely this: how the soul leaves the body, while the body remains below. We see it dead, utterly motionless and completely bereft of the soul.

The soul has departed. Once, many years ago, while I was living in the wilderness, I took my prayer rope one afternoon, when there was no work, and went outside my cell. I sat beneath an almond tree and began praying with the prayer rope.

And as I was sitting there working the prayer rope, all by myself — it was desert, there wasn't another house anywhere, only my own little cell stood there — I was looking down at the ground, and I see that something under the earth is trying to come out.

The earth and soil were moving. Something was rising upward, and the ground began to open. I said to myself, “What is going to come out now?” Then I saw something emerge that looked like an astronaut.

It looked just like those motorcyclists with their helmets and those eye openings. That is exactly how this creature emerged, like an insect with a shell, eyes, a head, a body, and legs. For a moment I watched it walking along like this; then its back opened and split in two, and at once the cicada sprang out, flew up into the tree, and began to chirp and sing. The shell was left there on the ground, now completely useless.

It was a perfect image of how the soul departs from the body. The body, heavy like a piece of wood, cannot fly up to Heaven. But the soul, being spiritual by nature, departs for Heaven at the divine command and by the divine will, just as that creature flew away by the power of its wings and began its song.

And so the saved soul leaves below the body in which it suffered, in which it practiced ascesis, and with which it struggled to conquer sin and evil and attain this great spiritual worth. Leaving the body behind, the person departs, flying like an angel, with the help of the Angels, to meet God the Father, from whom he came forth, and will remain with Him unto the ages of ages.

Do you see how much truth there is, and how beautiful the truth is? Who can assail the truth? Consider Pilate when he questioned the Lord of Glory, while the Jews, the scribes, and the Pharisees brought so many vehement accusations against Him, calling Him a deceiver and much else besides.

They said that He had claimed He could destroy the Temple of God and raise it again in three days. “He is a deceiver,” they said. “He leads the people astray. He wants to make Himself king and overthrow Caesar,” along with many other accusations.

And Pilate was listening to all this, and he began to question Him, and he said to Him: “Are you the King of the Jews?” And the Lord answers him and says: “You have said it.” You are the one saying that this is what I am; I never told you any such thing.

Then Pilate said to Him, “Will You not speak to me? Do You not know that I have the power to crucify You, and the power to release You?” And the Lord answered, “You would have no power over Me unless it had been given to you from above.” And Christ told him, “I have come to bear witness to the truth.”

Pilate said, “What is truth?” And because he was not worthy to hear what the truth is, he went outside.

So too, people who are in no condition to hear the truth become foolish and perish. But here, through the Church, we have come to know the truth. We believe unwaveringly in our Triune God, and we believe in the mystery of human life and of life after death.

And by divine decree, the human person is divided: life is cut short, and the two are separated—the body remains below, while the soul rises above. And we depart into eternity. Eternity, as you know, has no end.

Once, before Christ, the philosophers—those who concerned themselves with the spirit and with various phenomena—reflected on these things. They were among the most cultivated people, occupying themselves with imagination and reasoning.

At one point they wanted, if possible, to explain the meaning of eternity. What does eternity mean? They said, “Let us make it concrete; let us form some image of it, so that we may grasp some truth. We speak of ‘eternity,’ certainly—but what is it, and how can we explain it?”

And they came to this conclusion, as the sum of everything that was said there: "Let's suppose we have a mountain so vast and so high that it reaches all the way to the sky. How can we even hold such a thing in our minds? Now, let the mountain itself be made of granite, the hardest kind of stone there is.

And let us suppose,” they said, “that once every thousand years a little bird, a tiny sparrow, comes and perches on its summit, rubbing its beak against the mountaintop for a short while. When that mountain has been worn down into a plain by the rubbing of the bird’s beak, though it comes for only a little while every thousand years, then we may begin to grasp something of the meaning of eternity.”

So the philosophers grasped it; they entered into its meaning. From that moment they were terrified. It shook them like a great earthquake, and they dispersed in silence.

They could no longer even look at one another. They went away deep in thought, saying, “Eternity has no end.” And just as our God is immortal by nature, so too is the human soul. Think, then, how terrible it is—what we may suffer through a moment of carelessness, through something we fail to guard against, through some mistake or sin. Death may overtake us, and we may be sent into eternity bearing the weight of that sin, lose eternal life, and go into that dreadful Hell, never to see light, not even a single ray of light, throughout the boundless ages of ages.

Just to be in the darkness — just that alone. Just to be in that bodiless, immaterial state, living alongside the demons, when the very thought of them terrifies us today; and then to be sharing the same dwelling with them. But worse still is this: that God will not shine His light upon that soul, nor let fall so much as a single drop of cooling dew upon it — the soul of the one being punished.

It is dreadful, truly dreadful. We cannot fully grasp it. However well we may know the truth in theory, in reality we are unable to comprehend it, because it has no end. We reach a certain point and say, “Yes, I understand.”

But in truth we have not reached its furthest extent, because we cannot. The capacity of our nous, our spiritual intellect, does not allow us to grasp and experience in reality this great event, this great truth of Christ.

And all this may follow from a single moment of carelessness concerning some sin. That is why metanoia—repentance—is of immeasurable value: returning to God, laying down our sins, and shedding burning tears over them so that they may be wiped away.

There were once two brothers, young men, who became monks.

These two young men lived the ascetic life together in a cell. One day a holy elder visited them and received hospitality there. He was himself a very great ascetic. The two young men were so fervent in their ascesis that they kept silence even with each other; they put to sleep the words they might otherwise have spoken.

When the elder arrived, they received him in silence, served him food, washed his feet, and prepared a place for him to sleep. The elder marveled at them. “Now sleep, Geronta,” they told him. “You are weary from your journey,” and so forth.

They settled him down to sleep, but something within the soul of this venerable father told him that these young men were practicing some hidden spiritual labor. So he pretended to be asleep. They too lay down as though they were going to sleep, but after a while they rose.

The two of them stood in prayer and raised their hands, and he saw them like two pillars of fire. One wept, and the other wept, each shedding tears. Then, in a vision, he saw before them the written record of their sins, the account of their debt. As the tears of the younger brother fell upon his record, they easily erased the writing that set forth the charges against him.

The other monk’s sins, however, were erased only with difficulty.

After seeing all this, the holy man pretended that he had been asleep and then rose in the morning as usual. When the young monks bade him farewell, he greeted them in return. As he was leaving, he greeted the elder brother and said to him, “Brother, labor with pain; yours are deeply engraved—deeply engraved.” What he meant was: “Your sins are serious and require great effort, so weep more.”

“Grieve more deeply, my brother, because your sins are deeply engraved.” The younger brother was more innocent and pure, and so his sins were lighter and were easily erased. Yet both brothers pursued their ascesis with such intensity that there could be no doubt that they would attain holiness. Their example can also edify us and lead us to ask: What are my own sins like? Are they light?

Or are they burning and grievous sins that require many tears? Do they not require many tears, as I often tell with love and tenderness those women who have had an abortion? Let us take this one matter alone as an example.

These poor women believe that it is a great sin, and indeed it is. But do they understand just how great it is? Consider what happens in an abortion. Perhaps you have seen the film made during an actual abortion by a prominent doctor abroad. He had performed ten thousand abortions, but afterward he received illumination and said, “What am I doing?” Then, hoping to counteract the scandal he had caused and the crimes he had committed, he made this film and began, in a sense, a missionary campaign against abortion, so that he might begin to repay his great debt.

The film shows the obstetrician inserting an instrument into the womb. He explains that when the instrument enters the unborn child’s space, the child instinctively senses that something harmful has entered and is approaching. The child’s heartbeat then begins to rise at a terrifying rate.

Then the doctor, whoever he may be, grips the unborn child’s little head as though with pincers and crushes it, so that he can remove the child. The blood shed in this terrible act is innocent blood, like the blood of the innocent infants whom Herod put to death.

Now, this blood too must be washed away. And how will it be washed? Only by a penance of abstaining from Holy Communion, or by prostrations, or by almsgiving? Blood needs washing, and everything that has been stained needs washing.

The cleansing of this kind of sin comes through many tears. That is why I place the whole weight of correcting this crime upon tears, because they bear abundant fruit.

The truth is that every person’s life comes to an end here. Here the separation takes place, and the soul departs: tribunal, judgment, sentence—either above or below. There is no other outcome. There is no other path by which a person can escape and avoid meeting all these things, because they lie before us.

It cannot be otherwise. We must struggle to escape from sin, strike it down by the grace of God, and purify ourselves from every kind of sin committed and cultivated through the five senses, affecting both soul and body.

And here is another short troparion that also speaks to our theme. It says: “Where is the striving of this world? Where is the illusion of temporal things? Where are the gold and silver? Where are the throngs and clamor of servants? All is dust, all is ashes, all is shadow.”

How beautifully this blessed hymnographer speaks: “Where,” he asks, “are all the striving and struggle of the life we live here below? What good has all this toil of life done us now? If we had devoted even a portion of that toil to our soul, how greatly it would have benefited us!”

“Where is the illusion of temporal things?” he asks. It is an illusion to have a great house, an important occupation, and a famous name—to imagine for oneself many grand and impressive things. Yet at this hour I finally see that none of these things has benefited me.

Where, he asks, is the help of gold and silver, to deliver me from the sufferings I now see unfolding before me? Where is the service of all the servants we had in our homes, fields, and factories? Where are the relatives who surrounded us, our glory, and our good name?

There is so much commotion over all these things, yet in the end the hymn concludes: “All is dust, all is ashes, all is shadow, all is a dream.” Every person is dissolved into the elements from which he was formed, and then departs. This is the truth concerning every person upon the earth.

And after all this, we ascend on high and meet God.

That meeting is the fearful one—the reckoning, or rather, the sentence. Upon the sentence that is pronounced, our eternity will depend: either in the Kingdom of Heaven or—let us not even name it—down below.

Our struggle must now be resolute. We must stand upon the truth and plant our feet on solid ground. The truth does not waver. What does waver? Falsehood and deception. Whatever lacks truth cannot stand; it is not solid ground. The truth alone is firm.

The truth will set us free from some sin, and we'll hold firmly to that truth, and say that this is how things are, and there's no other way. And from now on we have to set our path in order, seriously, and say that we're going to lay it all out on the table for discussion and see what we need to do. Each of us should lay it all out and say: 'This is what I've got, I have to put it in order, these are my sins, these are my passions, this is how old I am.' I have to lay it all out and set my life in order, and consider that everything has to be brought into some kind of order.

Where there is order, there is peace; and where there is peace, there is God. Where there is disorder, there is confusion; and where there is confusion, there is Hell. If our soul is in disorder, confusion will follow us when we come to that fearful hour. And after confusion comes the devil, as the saying goes. What does “devil” mean here? Temptation. And what does temptation mean? Danger.

The danger is that our soul will then be at risk if we have not set our life in order. All these things are true, and we must take the salvation of our soul very seriously. We must pray with heartfelt sorrow, kneel down, and reflect upon our sins.

But we must be very careful not to call to mind images of our sins. When these are what we call sins of the flesh, we must not bring their images before our imagination; we should recall only the fact that we committed those sins.

For Satan can revive what is past and make it new again within the soul’s perception. Only sins that are not of the flesh may be mentally recalled and pictured.

In any case, what matters is that we have a general awareness of our sinfulness: that our sins are many, grave, deadly, and so forth, and that they require metanoia—repentance—and must be destroyed before that fearful hour comes. Do I know when it will be? No, I do not know the hour, and therefore I cannot calculate how much time I have.

And since you cannot count on having time, what does the truth counsel you to do? Do not delay at all. Do not say, “What I can do today, I will leave until tomorrow,” because tomorrow is neither in your hands nor under your authority. Therefore, today is precious.

And if a person seizes the moment, even before you reach…

Until he can reach his spiritual father, he can go on repenting without ceasing — repenting continually, repenting within his own soul, lifting himself up to God in repentance, lying at the feet of Christ, before the divine throne, rolling on the ground and weeping. And God takes that repentance as a down payment, as a pledge, and He will never allow him to be deprived of the forgiveness that comes according to the law of the Church, the canonical absolution, which is the forgiveness that is proper and fitting for him.

He is there under the epitrachelion, the stole of His representative here on earth.

Let us pray, as we have said, that our whole life may be set in order; and let us always pray for our brothers and sisters as well,

who are living in ignorance, because they too are immortal souls, and because we are not the only ones here. Let us not think only of ourselves, because, as he says, our love has to reach out to our neighbor as well. Through prayer, let us touch even the person who does not know the truth, because they truly do not know it. Out of the billions of people in the world, those who know the truth are only a tiny fraction.

All the rest live in ignorance. And where there is ignorance, there is spiritual death. It is this spiritual death that should fill us with fear. So let us beseech Christ our Master, who loves us so greatly, who was crucified for us and stretched out His immaculate palms, His immaculate hands,

The Lord stretched out His hands upon the Cross for no other purpose than to embrace us all and to bring us into His arms, granting us forgiveness and giving us His Body and His Blood as our food and as eternal life. That is all; and let us pray for our own correction and for the correction of our brothers and sisters who are living in ignorance. Amen. Through the prayers of our holy Fathers, Lord Jesus Christ our God, have mercy on us and save us.

Ομιλία μνήμης θανάτου έγινε στο εξωτερικό.

Το θέμα μας θα είναι γύρω από τη ματαιότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων, της ματαίας ζωής της παρούσης, και για τον μεγάλο αγώνα που έχει η κάθε ψυχή στην έξοδό της από αυτόν τον κόσμο στον άλλον. Τα τροπάρια της νεκρώσιμης ακολουθίας, καθώς και του μνημοσύνου, είναι γεμάτα αλήθεια.

Αλήθεια που δεν προσβάλλεται διόλου από το ψεύδος της υλιστικής θεωρίας. Και μερικές γραμμές από τα μερικά εδώ τροπάρια.

Γράφει εδώ: «Όλο παρέρχεται και διαλύεται».

Γράφει εδώ:

Όπως το άνθος, και μάλιστα του αγρού. Και γιατί γράφει ο προφητάναξ Δαβίδ ότι διατραγωδεί το άνθος του αγρού;

Διότι αυτό που φυτεύουμε εμείς το διατηρούμε προσωρινά, βέβαια. Το άνθος, βέβαια, του αγρού ξηραίνεται εύκολα με μία ξηρασία και μία φυσική καταστροφή· ο χρόνος του είναι πάρα πολύ λίγος. Ως άνθος μαραίνεται, λέει, και σαν όνειρο ξεχνιέται και φεύγει και διαλύεται και πεθαίνει, και εις τα εξ ων συνετέθη ο άνθρωπος διαλύεται. Και γράφει εδώ και πάλι, λέει, ηχούσης της σάλπιγγος, όταν η σάλπιγγα των αγγέλων, διά προστάγματος Θεού, θα σαλπίσει.

Οι νεκροί, σαν να γίνει ένας σεισμός, θα αναστηθούν και θα παραστούν στο φοβερό βήμα του Χριστού μας.

Όλοι μας πιστεύουμε ότι η ζωή μαραίνεται και ότι παρέρχεται σαν όνειρο. Βέβαια, ας υποθέσουμε ότι βλέπουμε στο όνειρό μας ότι είμαστε φτωχοί. Είμαι φτωχός και μεροκαματιάρης και βλέπω στο όνειρό μου πως είμαι βασιλιάς, έχω εξουσία, έχω πλούτο, έχω δόξα, έχω υπηκόους, στράτευμα και κόσμο, διατάζω να προχωρούμε και τόσα άλλα.

Και μετά, αφού ξυπνήσω, βλέπω ότι πλανέθηκα,

ότι δεν είμαι μήτε βασιλιάς μήτε τίποτε, αλλά είμαι ένας φτωχός μεροκαματιάρης και λέω στον εαυτό μου: «Σήκω να πας για μεροκάματο». Και αυτά που είδες ήταν κάτι ξεκάρφωτο.

Έτσι παρέρχεται και όλη η ζωή κάθε ανθρώπου και στο τέλος καταλήγει να αποσυντεθεί, το μεν σώμα να πάει στη γη, η δε ψυχή να φύγει για τον ουρανό. Κι έτσι διαλύεται ο άνθρωπος, παύει να υπάρχει.

Αλλά η αλήθεια του Ευαγγελίου μας λέει ότι δεν τελειώνει εδώ η περίπτωση. Αλλά η μία φύση του ανθρώπου, η ανθρώπινη, η σωματική, η υλική, ναι, τελειώνει· θάπτεται το σώμα, διαλύεται εις τα εξ ων συνετέθη και μένει στο τέλος μία χούφτα οστά.

Η δε ψυχή του ανθρώπου αναχωρεί για να δώσει απολογία, να δώσει λογαριασμό, να δικαστεί βάσει του Θείου Νόμου και της Συνειδήσεως. Και εκείνο το δικαστήριο, το οποίο μας αναμένει, είναι φοβερό. Είναι πάρα πάρα πολύ τρομερό. Δεν συλλαμβάνεται με τη διάνοια και τον νου του ανθρώπου.

Αν εδώ σε κάποιο δικαστήριο ανθρώπινο, ας υποθέσουμε ότι έχουμε κάνει το εγκληματικό και το τρέμουμε το δικαστήριο, και πολλές φορές τα χάνουμε εκείνη την ώρα που υποτίθεται ότι θα ενδεχομένως να γλιτώσουμε βάσει ενός δικηγόρου ή, τέλος πάντων, να πάμε σε κάποια φυλακή και μετά από λίγο να βγούμε πάλι. Αλλά εδώ δεν είναι η ίδια η υφή του θέματος.

Διότι εδώ το δικαστήριο θα είναι αδέκαστο, θα είναι απροσωπόληπτο· δεν περνούν οι δικηγόροι, δεν περνούν οι δικαιολογίες που μπορούμε να προφασιστούμε, αλλά ευθύς αμέσως ο Δεσπότης Χριστός βγάζει την απόφαση και αμέσως γίνεται έργο.

Ή να ακολουθήσουμε τους αγγέλους για την προσωρινή ανάπαυση μέχρι της Δευτέρας Παρουσίας ή να πάμε στην προσωρινή καταδίκη, έως ότου γίνει η Μεγάλη, μετά από τη λήξη της Δευτέρας Παρουσίας. Το δικαστήριο, όπως είπαμε, είναι πάρα πολύ τρομερό, διότι τον Θεό δεν μπορούμε να τον ξεγελάσουμε με τίποτε.

Είναι τόσον ακριβής και αληθής. Εδώ, στην παρούσα ζωή, είναι όλος ευσπλαχνία και αγάπη, αλλά εκεί θα είναι μια απόλυτη δικαιοσύνη. Εδώ, βάσει της ευσπλαχνίας Του, της αγάπης Του, της στοργικής πατρότητός Του, εμείς πλανώμενοι, κατά κάποιο τρόπο, εκμεταλλευόμεθα όλη αυτή την άπειρη αγάπη του Θεού Πατέρα και αμαρτάναμε.

Και επειδή δεν εφαρμόζεται η δικαιοσύνη, δεν φοβόμαστε.

Αλλά όταν θα έρθει όμως αυτή η φοβερή ώρα της κρίσεως εκάστης ψυχής, τότε θα δούμε ακριβώς το τι πάθαμε, πώς ξεγελαστήκαμε και πώς φανήκαμε αγνώμονες σε αυτή την απέραντη αγάπη και μακροθυμία του Θεού.

Και έρχεται κατόπιν το άλλο τροπάριο και λέει, αναφέρεται καθαρώς στην έξοδο της ψυχής. Οίμοι, λέει, αλίμονο, οίμοι, πόσον αγώνα έχει η ψυχή χωριζομένη του σώματος.

«Αλίμονο», λέει, «ω, ποίον αγώνα, ω, ποίον κίνδυνο, τρόμο και φόβο και αγωνία! Τι αγωνία έχει η ψυχή, χωριζομένη του σώματος.»

Όχι αγωνία μόνο που θα αποχωριστεί η ψυχή, αλλά είναι και ο φόβος, ο τρομερός, που προκαλεί η παρουσία των δαιμόνων με τη φοβερή τους θέα, την τρομακτική, που, λέγουν οι Πατέρες, ότι αν δίπλα από τη θέα των δαιμόνων υπήρχε ένας μεγάλος γκρεμός, θα προτιμούσε αυτός να πέσει στον γκρεμό παρά να ιδεί τη θέα των δαιμόνων.

Λοιπόν, από τη μία η αγωνία της αναχωρήσεως, από την άλλη το δικαστήριο του Θεού. Φιλοσοφεί εκείνη την ώρα, που παύουν οι ψευτολογισμοί ότι δεν υπάρχει Θεός, δεν υπάρχει άλλη ζωή, εκεί να εξανεμίζονται στο μηδέν, διότι δεν λανθάνει αυτόν τον άνθρωπο η πραγματικότητα και η αλήθεια η οποία παίρνει χώρα εκείνη τη στιγμή.

Διότι αυτά τα οποία έλεγε προηγουμένως, και ότι δεν φοβάμαι τον θάνατο και ότι τελειώνει εκεί και εδώ είναι ο παράδεισος, φάγωμεν και πίωμεν και αύριο αποθνήσκομεν, τότε δεν έχουν καμία ισχύ, διότι μπαίνει στην αλήθεια το θέμα.

Οι απάτες, σαν απάτες, αναχωρούν και η ψυχή παίρνει εξιτήριο και βλέπει τα πάντα στην αλήθεια και τότε αρχίζουν οι συλλογισμοί: το τι μέλλει γενέσθαι και πώς θα τα βγάλουμε πέρα τώρα. Και από τη μια, όπως είπαμε, η θέα των δαιμόνων είναι φοβερή, από την άλλη το δικαστήριο που μέλλει, διότι η συνείδηση τον κατηγορεί ότι είναι διάφορος εγκληματίας σε πολλά.

Αλλά μετά η σκέψη γύρω από την αιώνια κόλαση και ότι δεν πρόκειται να ξεφύγουμε τίποτε πλέον· μπήκε μέσα στο δίχτυ και θα τραβηχτεί προς τα έξω, και τόσα άλλα τα οποία εκείνη την ώρα γίνεται η ανασκευή και βρίσκεται σε μεγάλο αγώνα.

Γι’ αυτό εδώ ο Υμνογράφος της Εκκλησίας μας γράφει αυτά τα ωραία, που λένε πάρα πολλά, όπως διάβασα, και προχωρώ. «Οίμοι, πώς θα δακρύει τότε η ψυχή, χωριζομένη του σώματος! Πώς θα δακρύει τότε, και ουχ υπάρχει ο ελεών αυτήν! Προς τους Αγγέλους τα όμματα ρέπουσα, άπρακτα καθικετεύει».

Προς τους ανθρώπους τα σχήρα σε εκτείνουσα, ούκια έχει τον βοηθούντα

Πόσα δάκρυα τότε χύνει ο άνθρωπος, αν έχετε παρατηρήσει, αν έχετε ιδεί. ανθρώπους που αναχωρούν την ώρα αυτήν τη φοβερή, πώς κυλούνε δύο δάκρυα από το ένα και από το άλλο μάτι. Και όποιος δεν ξέρει μπορεί να το αποδώσει από οτιδήποτε, αλλά αυτά τα δάκρυα εκείνα βγαίνουν από πάρα πολύ αγώνα και φόβο και ικεσία και παράκληση.

Διότι πώς θα δακρύει τότε, και δεν υπάρχει κανένας να ελεήσει αυτή την ψυχή. Και το βλέπει ότι δεν υπάρχει από πουθενά, διότι όλοι παραιτούνται. Παραιτούνται και οι συγγενείς και οι φίλοι και οι αγαπώντες και οι μισούντες.

Όλοι παραμερίζουν και αφήνουν μονότατο τον άνθρωπο να αντεπεξέλθει σε αυτόν τον αγώνα που μπροστά του εκτυλίσσεται. Και αμέσως αυτός ο άνθρωπος, η ψυχή, νιώθοντας όλα αυτά και βλέποντας ό,τι συμβαίνει, τα οποία τα βλέπει για πρώτη φορά, στρέφει τα μάτια προς τους Αγγέλους ικετευτικά και τους παρακαλεί με τα μάτια, με το βλέμμα: «Βοηθήστε με, με περικύκλωσαν οι δαίμονες, θα με αρπάξουν, λυπηθείτε με».

Οι άγγελοι κοιτάζουν αυτόν τον άνθρωπο, θέλουν να τον βοηθήσουν, αλλά τους σταματά η δικαιοσύνη.

Ψάχνουν να βρούνε τα καλά έργα της ψυχής, να τα αντισταθμίσουν.

Ζυγίζονται με όσα οι δαίμονες παρουσιάζουν και μεγαλοποιούν εκείνη την ώρα. Τα κάνουν πολύ μεγάλα, τα κάνουν τρομακτικά, τα κάνουν περισσότερα από ό,τι είναι το χρέος. Για να φέρουν σε απόγνωση τον άνθρωπο, να του σπάσουν το ηθικό, να του δημιουργήσουν σοκ, για να μην μπορέσει καν να αντιδράσει. Και τι ωφελεί η αντίδραση σε εκείνη την ώρα; Μετά που βλέπει ότι...

Διότι τίποτε δεν γίνεται από τους Αγγέλους, γιατί δεν βοηθούν τα έργα του τους Αγγέλους να ενεργήσουν κάπως αδελφικά. Δηλαδή, σαν να δένονται οι Άγγελοι, διότι τα έργα είναι πάρα πολύ βαριά και λένε: «Το χρέος είναι μεγάλο, αυτός φτωχός στην ψυχή, πώς να διορθώσουμε, τι μπορούμε να κάνουμε εμείς;» Μετά, αφού δεν παίρνει τίποτε στην πράξη, άπρακτα καθικετεύει, δηλαδή παρακαλεί χωρίς να του γίνεται καμία βοήθεια πλέον πρακτική από τους Αγγέλους.

Τότε σηκώνει τα χέρια και ζητάει από τους παρισταμένους συγγενείς και λοιπά βοήθεια, αλλά και από εκεί καμία βοήθεια δεν παρέχεται και μένει τελείως απελπισμένος, τελείως αφημένος στο έλεος του Θεού.

Πολύ στο έλεος του Θεού μένει τότε ο άνθρωπος. Και την εικόνα αυτή ακριβώς, βέβαια, πολλάκις την έχω συναντήσει, και προ ημερών σε κάποιον άνθρωπο του Θεού, ο οποίος ήταν σε αυτόν τον κίνδυνο από την κακή αρρώστια, οδυνόμενος τρομερά από την ασθένεια μέχρι φρίκης, μέχρι να σταματήσει το μυαλό, να μην γνωρίζει τους ανθρώπους.

Τον επισκέφθηκα βέβαια, τον διάβασα, τον σταύρωσα τον άνθρωπο και συνέχιζα τη φιλοσοφία εις το πώς ο άνθρωπος εγκαταλείπεται εντελώς από κάθε ανθρώπινη βοήθεια. Είδα τους ανθρώπους τους δικούς του, αυτοί που τον αγαπούσανε, να τον συλλυπούνται, να συγκινούνται, αλλά μόνο τον κοιτούσαν με συμπάθεια και συμπόνια, χωρίς καμία να του παρέχουν βοήθεια.

Και μόνος του οδυνόταν και μόνος του σκεφτόταν τώρα το τι μέλλει γενέσθαι, πώς θα με πλησιάσουν οι δαίμονες, Πώς θα φύγω για τον ουρανό, ποια θα είναι η απόφαση του Θεού και όλα αυτά. Βέβαια, ήταν άνθρωπος του Θεού και αρκετά συγκροτημένος, ωστόσο όμως η εικόνα ήταν σε όλη της την αλήθεια και την έκταση μπροστά μου.

Και συνεχίζει ο υμνογράφος, ο φωτισμένος από το Άγιο Πνεύμα και την αλήθεια, και λέει: «Πάντα ματαιότης τὰ ἀνθρώπινα, ὅσα οὐχ ὑπάρχει μετὰ θάνατον.»

Όλα είναι χωρίς καμία αξία, όλα είναι κούφια τα ανθρώπινα, με καμιά αλήθεια, με καμιά πραγματικότητα. Φαίνονται ότι είναι καλά, φαίνονται ότι είναι ωραία, φαίνονται ότι είναι αλήθεια. Αλλά, αν τα σκαλίσεις παραμέσα, θα δεις ότι είναι ματαιότης, πλάνη και τίποτε περισσότερο.

Ό,τι υπάρχει, τη στιγμή που δεν συνεχίζει μετά θάνατον, είναι τελείως ξεκάρφωτο, ανίκανο να βοηθήσει και, επομένως, είναι κάτι το μάταιο. Τώρα το ψάλαμε αυτό το τροπάριο και συνεχίζω και λέει ότι «οὐ παραμένει ὁ πλοῦτος, οὐ συνοδεύει ἡ δόξα· ἐπελθὼν γὰρ ὁ θάνατος, ταῦτα πάντα ἐξαφάνισται».

Κι αν έχεις πλούτο, κι αν έχεις σπίτια, κι αν έχεις χωράφια, κι αν έχεις επιχειρήσεις, δεν σε ακολουθούν, αναχωρώντας από αυτή τη ζωή στην άλλη. Παραμένουν εδώ αυτά. Ακόμα και πόσος μόχθος γίνεται για πτυχία και για θέσεις και για μεγαλομανίες, και στο τέλος όλα αυτά που βαίνουν όχι μόνο ματαιότης, ανύπαρκτα και χωρίς καμιά βοήθεια, αλλά και σκάνδαλο και αιτία πολλής αμαρτίας και κολάσεως.

Διότι ένας πλούτος, ο οποίος έχει μαζευθεί παράνομα, κόλαση· πλούτος ο οποίος κρατείται από φιλαργυρία, κόλαση. Ο πλούτος, όταν ευλογεί σε έναν άνθρωπο ο Θεός, δεν είναι αμαρτία. Πλούσιος ήταν και ο Αβραάμ και τόσοι άλλοι Άγιοι.

Και ο Ιώβ ήταν πλούσιος. Δεν κατακρίνονται γιατί ήταν πλούσιοι. Διότι ο πλούτος ήταν και στην ελεημοσύνη και στην έμπρακτη αγάπη της φιλαδελφίας, και να προσφέρουν. Τα όσα από αυτά που τους έδωσε ο Θεός, τα μοιραζόντουσαν με τους φτωχούς.

Ο πλούτος δεν είναι κακός, αλλά η χρήση του πλούτου κάνει τον άνθρωπο αμαρτωλό. Και ο πλούτος γίνεται αιτία κολάσεως. Οὐ συνοδεύει ἡ δόξα, δεν ακολουθεί η δόξα. Μπορεί ένας άνθρωπος να είναι δοξασμένος εδώ στη γη, από χαρίσματα, από πλούτο, από τιμές, από θέσεις και υψηλά πράγματα.

Αλλά αυτή η δόξα, την οποία να έχει εδώ κάτω, και να έχει και πολλούς υπηρέτες, να είναι στρατηγός, να έχει στρατεύματα, να είναι βασιλεύς και να έχει ολόκληρο κράτος, να τιμάται από κάθε άνθρωπο, να προσκυνείται, να περνάει ο λόγος του, μπορεί τα πάντα να κάνει.

Και όλα αυτά είναι μια ανθρώπινη δόξα. Η δόξα όμως αυτή δεν τον ακολουθεί, γιατί φεύγει εντελώς γυμνός και τετραχηλισμένος. Ένας άρχοντας, ένας βασιλεύς τον καιρό εκείνο προ Χριστού, έκανε πολλές νίκες.

κυρίευσε κράτη, κυρίευσε κάστρα, υπέταξε βασιλείς και πολλά. Και τελικά αρρώστησε ο άνθρωπος και γνώρισε με αίσθηση της ψυχής ότι φεύγει και δεν μπορούσε από τη συνείδησή του να το κρατήσει κρυφό και στείρο.

Μέσα του επροκαλείτο η ανάγκη να το ανακοινώσει, να το γνωρίσουν οι άνθρωποι ότι είναι αλήθεια, ότι όλα είναι μάταια. Και καλεί ένα στρατιώτη του και του λέει ότι, παιδί μου, πάρε ένα κοντάρι και κρέμασε επάνω το σάββανό μου και γύρισε σε όλους τους δρόμους της πρωτεύουσας και κήρυξε μεγάλῃ τῇ φωνῇ ότι ο άρχοντας Σιμών και βασιλεύς και στρατηγός, ο οποίος έκανε νίκες, κυρίευσε κάστρα, υπέταξε βασιλείς, μεγάλυνε το κράτος, αποθνήσκει και δεν παίρνει μαζί του απολύτως τίποτε από όλα αυτά, είναι μόνο αυτό το σάββανο.

Το ένιωθε ανάγκη να το πει αυτό, γιατί έβλεπε μπροστά του την αλήθεια, την οποία προηγουμένως δεν την γνώρισε, διότι δεν είχε πίστη. Δεν είχε φωτισμό από την πίστη του, όποια αν ήταν κι αυτή. Ενώ εμείς έχουμε την ολόφωτη πίστη μας.

Έχουμε την ομορφιά της αλήθειας, η οποία μας πληροφορεί και μας διδάσκει και μας δείχνει τον σωστό και της αληθείας δρόμον και μας λέει: όχι από εδώ. Από εδώ είναι γκρεμός, από εκεί είναι ληστές, από εκεί είναι απάτη, από εδώ είναι το ένα, το άλλο.

Από εδώ βάδισε και, αν ακολουθήσουμε τις υποδείξεις της Εκκλησίας μας, του Χριστού μας, θα βρούμε το δρόμο για τη λύτρωση. Και συνεχίζει το άλλο τροπάριο: «Όντως φοβερότατον το του θανάτου μυστήριο, πώς η ψυχή εκ του σώματος βιαίως χωρίζεται εκ της αρμονίας, και της συμφυΐας ο φυσικότατος δεσμός θείῳ βουλήματι αποτέμνεται.»

Το επιβεβαιώνει εδώ και λέει: όντως, πράγματι, αλήθεια, είναι φοβερότατον, λέει, το μυστήριο του θανάτου. Πώς η ψυχή εκ του σώματος με βία, με δυναστεία χωρίζεται. Χωρίζεται, χωρίζεται εκ της αρμονίας, διότι η ψυχή είναι σε όλο το σώμα του ανθρώπου, σε όλη την υπόστασή του, και με θείο βουλήματι, με θείο δηλαδή διάταγμα, με θείο θέλημα αποτέμνεται, κόβεται η ζωή, χωρίζεται.

Και θα σας πω ένα πολύ παραστατικό, ακριβώς αυτού του πράγματος. Δηλαδή πώς η ψυχή εξέρχεται από το σώμα και το σώμα μένει κάτω, το βλέπουμε νεκρό, το βλέπουμε εντελώς να μην έχει μία κίνηση, απαλλαγμένο από την ψυχή τελείως.

Και η ψυχή να έχει φύγει. Κάποτε, κάποια μέρα, πριν από χρόνια, όταν ήμουνα στην έρημο. Και κάποια μέρα, ένα μεσημέρι, ήταν σχόλη, πήρα το κομποσχοινάκι και βγήκα έξω από το κελάκι μου και κάθισα κάτω από κάποια αμυγδαλιά και τραβούσα κομποσχοίνι.

Και έτσι που καθόμουν κάτω και τραβούσα κομποσχοίνι, μόνος μου, ερημιά, δεν υπήρχε κανένα άλλο σπίτι, μόνο το δικό μου κελάκι υπήρχε εκεί, και κοιτούσα κάτω και βλέπω ότι κάτω από τη γη κάτι θέλει να βγει.

Εσαλεύετο η γη, το χώμα, κάτι έβγαινε προς τα πάνω και το χώμα άνοιγε. Και λέω, μα τι θα βγει τώρα; Και βλέπω και βγαίνει ένα πράγμα όπως είναι ο αστροναύτης.

Όπως είναι αυτοί που είναι απ' τις μοτοσυκλέτες και έχουν το κράνος και κάτι μάτια έτσι. Έτσι ακριβώς βγήκε ένα πράγμα, ένα σαν έτσι, σαν ένα ζωύφιο με κέλυφος, με μάτια, με κεφάλι, με σώμα και πόδια και για μια στιγμή βλέπω, περπατούσε κάπως έτσι, και ανοίγεται η πλάτη, σχίζεται στα δύο και αμέσως πετάχθηκε ο τζίτζικας απάνω και ανέβηκε πάνω στο δέντρο και άρχισε να τσιρίζει και να κελαηδάει και αυτό έμεινε κάτω έτσι, άχρηστο πλέον.

Εικόνα ακριβέστατη το πώς αναχωρεί η ψυχή από το σώμα και το σώμα, σαν ξύλο και βαρύ, δεν μπορεί να πετάξει στον ουρανό. Η ψυχή με τη φύση του πνεύματος αναχωρεί θείω κελεύματι και θεία βουλήσει προς τον ουρανό, όπως ακριβώς αυτό το ζωύφιο με τη δύναμη των φτερών του πέταξε και άρχισε το κελάηδημα.

Λοιπόν, έτσι και η ψυχή η σωσμένη αφήνει το σώμα κάτω, με το οποίο ταλαιπωρήθηκε, με το οποίο ασκήθηκε, με το οποίο αγωνίστηκε να νικήσει την αμαρτία, να νικήσει τα κακά και να φτάσει σε αυτή τη μεγάλη πνευματική αξία, εγκαταλείποντας το σώμα, ο άνθρωπος να αναχωρήσει πετώντας σαν άγγελος, υπό τη βοηθεία των Αγγέλων, στη συνάντηση του Θεού Πατέρα, εκ του οποίου εξήλθε, και θα παραμείνει μαζί Του εις τους αιώνας των αιώνων.

Βλέπετε πόση είναι η αλήθεια, πόση ομορφιά που έχει η αλήθεια; Ποιος μπορεί να προσβάλλει την αλήθεια; Όπως και ο Πιλάτος, όταν ανέκρινε τον Κύριο της Δόξης και του έλεγε τόσα και τόσα, και οι Εβραίοι, οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι εντόνως τον κατηγορούσαν ως πλάνον και λοιπά.

Ως είπε ότι σε τρεις μέρες μπορεί να καταλύσει τον Ναό του Θεού και να τον ξαναφέρει. Είναι πλάνος, πλανάει τον κόσμο και ότι θέλει να κάνει τον εαυτό του βασιλέα και να ρίξει τον Καίσαρα και τόσα άλλα.

Και τα άκουγε αυτά ο Πιλάτος και έκαμε ερωτήσεις και του είπε: «Εσύ είσαι ο βασιλεύς των Ιουδαίων;» Και απαντά ο Κύριος και του λέει: «Συ λέγεις». Συ το λες ότι εγώ είμαι έτσι, εγώ δεν σου είπα κάτι τέτοιο.

Και ύστερα έρχεται ο Πιλάτος και του λέει: «Εμοι ου λαλεις; Ουκ οιδας οτι εξουσιαν εχω σταυρωσαι σε και εξουσιαν εχω απολυσαι σε;» Και απαντά ο Κύριος: «Δεν έχεις καμία εξουσία κατ' εμού άνωθεν». Και είπε ο Χριστός, του λέγει, ότι εγώ ήρθα να μαρτυρήσω την αλήθεια.

Και λέει ο Πιλάτος: «Τι έστιν αλήθεια;» Και επειδή δεν ήταν άξιος να ακούσει ποια είναι η αλήθεια, βγήκε έξω.

Έτσι και οι άνθρωποι που δεν είναι σε θέση να ακούσουν την αλήθεια μωραίνονται και απόλλυνται. Ενώ εμείς εδώ, δια της Εκκλησίας, έχουμε γνωρίσει την αλήθεια. Πιστεύουμε ακράδαντα στην τριαδική μας Θεότητα, πιστεύουμε στο μυστήριο της ανθρώπινης ζωής και της μετά θάνατον.

και ότι ο άνθρωπος θείω βουλήματι αποτέμνεται. Χωρίζεται, κόβεται η ζωή, χωρίζονται στα δύο: το σώμα κάτω, η ψυχή επάνω. Και φεύγουμε για την αιωνιότητα. Η αιωνιότητα, όπως γνωρίζετε, δεν υπάρχει τέλος.

Και κάποτε οι φιλόσοφοι προ Χριστού, αυτοί που ασχολούνται με το πνεύμα, με τα διάφορα φαινόμενα, φιλοσοφούσαν και ήταν οι πιο εξευγενισμένοι άνθρωποι, ασχολούνται με τη φαντασία και με τους λόγους.

Κάποτε θέλησαν να ερμηνεύσουν, ει δυνατόν, την έννοια της αιωνιότητας. Τι θα πει η αιωνιότητα; Θα το κάνουμε πράξη, θα το κάνουμε κάποιο σχέδιο, να μπούμε σε κάποια αλήθεια. Λέμε «η αιωνιότης», οκ. Αλλά πώς γίνεται, πώς μπορούμε να το εξηγήσουμε;

Και φτάσαν στο συμπέρασμα και είπαν, σαν πόρισμα των όσων εκεί ελέχθησαν: «Ας υποθέσουμε ότι έχουμε ένα βουνό τόσο μεγάλο και υψηλό, ίσαμε τον ουρανό. Πώς μπορούμε να βάλουμε στο νου μας ότι υπάρχει; Λοιπόν, και η ύλη του βουνού να είναι από γρανίτη, από την πιο σκληρή φύση της πέτρας.

Και κάθε χίλια χρόνια, να υποθέσουμε, λένε, ότι έρχεται ένα πουλάκι, ένα σπουργιτάκι. Και κάθεται στην κορυφή και τρίβει για λίγη ώρα το ράμφος του επάνω στην κορυφή του βουνού. Και όταν το βουνό αυτό γίνει πεδιάδα από την προστριβή του ράμφους, ανά χίλια χρόνια ερχόμενο το πουλάκι για λίγη ώρα, τότε μπορούμε κάτι να συλλάβουμε στην έννοια της αιωνιότητας».

Οι φιλόσοφοι το πιάσανε, λοιπόν μπήκαν στην έννοια. Και από τότε τρομοκρατηθήκανε, τους έγινε σεισμός μεγάλος και διαλυθήκανε εν σιωπή.

Δεν μπορούσαν πια να κοιταχτούν, παραφύγανε σκεπτικοί και λένε: «Αιωνιότης, δεν υπάρχει τέλος». Λοιπόν, και όπως ο Θεός μας στη φύση του είναι αθάνατος, ούτω πως και η ψυχή του ανθρώπου. Και σκεφτείτε τι τρομερό, τι μπορούμε να υποστούμε, δηλαδή, από μια απροσεξία μας, από κάτι που δεν θα προσέξουμε, για κάποιο λάθος, για κάποιο αμάρτημα, να πιαστούμε στον θάνατο και να παραπεμφθούμε στην αιωνιότητα με το βάρος της αμαρτίας και να χάσουμε την αιώνια ζωή και να πάμε σε αυτή τη φοβερή κόλαση και να μην δούμε φως, είτε αχτίδα φωτός, εις τους απεράντους αιώνας των αιώνων και πάλι.

Μόνο το ότι θα είμεθα στο σκοτάδι, μόνο το ότι θα είμεθα στην αϋλία και θα συζούμε με τα δαιμόνια, που σήμερα και η ιδέα μας τρομάζει, μετά να συγκατοικούμε μαζί τους. Μα και το χειρότερο ακόμη είναι ότι ο Θεός δεν θα επιλάμψει ούτε θα ρίξει κάποια σταγόνα δροσιάς στην ψυχή του ανθρώπου, του κολαζομένου.

Είναι φοβερό, φοβερό. Δεν μπορούμε να το πιάσουμε το θέμα, όσο και να γνωρίζουμε την αλήθεια θεωρητικά· στην πράξη αδυνατούμε, διότι δεν έχει τέλος. Πάμε μέχρι ενός σημείου και λέμε, «Ναι, το γνωρίζω».

Αλλά στην ουσία δεν έχουμε πάει στο τέρμα του, διότι δεν το φτάνουμε. Η λειτουργικότητα του νοός μας δεν επιτρέπει να συλλάβει εν πράξει και να ζήσει το μεγάλο αυτό γεγονός, τη μεγάλη αυτή αλήθεια του Χριστού.

Δηλαδή, μία απροσεξία μας σε κάποιο αμάρτημα. Γι’ αυτό έχει σημασία απεράντου αξίας η μετάνοια. Η μετάνοια, το να επιστρέψουμε στον Θεό, να αποθέσουμε τα αμαρτήματα, να ρίξουμε δάκρυα καυτά πάνω στα αμαρτήματά μας, ώστε να σβήσουν.

Ήτανε δύο αδέρφια, νέα παιδιά, τα οποία έγιναν μοναχοί.

Αυτά τα δύο παιδιά ασκητεύανε σε ένα κελάκι. Και κάποτε ένας Άγιος Γέροντας τα επισκέφθηκε, αυτά τα παιδιά· υπερασκητικός ήταν και φιλοξενήθηκε εκεί. Ήταν τόσο βιαστικά παιδιά, που κρατούσαν και μεταξύ τους τη σιωπή, κοίμιζαν τις λέξεις που θα λέγανε.

Ήρθε ο Γέροντας, τον φιλοξενήσανε με σιωπή, του βάλανε φαγητό, του πλύνανε τα πόδια και τον βάλανε να κοιμηθεί. Τα θαύμαζε ο Γέροντας. «Λοιπόν, κοιμηθείτε, Γέροντα», του είπανε, «είστε από κόπο» και λοιπά.

Τον βάλανε να κοιμηθεί, αλλά αυτού του Οσίου Πατέρα κάτι του μίλησε η ψυχή του, ότι εδώ κάποιο μυστήριο κάνουν αυτά τα παιδιά. Έκανε πως κοιμάται. Πέσανε κι αυτά να κοιμηθούνε δήθεν και μετά σηκώνονται.

Και σταθήκανε και τα δύο εν προσευχή. Σήκωσαν τα χέρια και έβλεπε ότι και τα δύο ήταν σαν δύο στύλοι πυρός. Και ο ένας έκλαιγε και ο άλλος έκλαιγε και είχαν τα κλάματά τους. Έβλεπε σε οπτασία αυτά τώρα, τα βλέπει, ότι είχαν μπροστά τους το χαρτί των αμαρτιών, το χρέος, και πέφταν τα δάκρυα επάνω του ενός, του μικροτέρου, έσβηναν εύκολα τα γράμματα που παρουσίαζαν το ποινικό.

Του άλλου μετά δυσκολίας σβήνανε τα αμαρτήματα.

Αφού τα είδε αυτά, αυτός ο Άγιος άνθρωπος έκανε πως κοιμήθηκε και ότι σηκώθηκε το πρωί και όλα αυτά. Και όταν τον χαιρέτησαν, χαιρέτησε τους μοναχούς, τους νέους. Για να φύγει, χαιρετάει τον μεγαλύτερο και του λέει: Αδελφέ πόνιζον, έγκαφτα, έγκαφτα εσύ λέει τα πράγματα Ότι ήθελε να του πει ότι τα αμαρτήματά σου είναι σοβαρά και θέλουν πολύ κόπο, και κλάψε περισσότερο.

Πόνεσε περισσότερο, αδελφέ μου, διότι είναι έγκαυστα τα δικά σου. Ο μικρότερος ήταν πιο αγνός, πιο καθαρό παιδί και επομένως ήταν ελαφρά τα αμαρτήματα και σβήναν εύκολα. Αλλά ήταν η βία τους τόσο πολύ μεγάλη, που δεν υπήρχε καμία αμφιβολία ότι αυτοί οπωσδήποτε θα αγίαζαν. Και αυτό μας δίνει τη δυνατότητα να ωφεληθούμε κι εμείς και να πούμε: τα δικά μου τι είναι; Είναι απλά;

Είναι καυτερά ή είναι βαριά αμαρτήματα, τα οποία θέλουν πολλά δάκρυα; Δεν θέλουν πολλά δάκρυα, όπως συνήθως συμβουλεύομαι με αγάπη και στοργή τις γυναίκες οι οποίες έχουν κάνει την έκτρωση; Έτσι, ας υποθέσουμε αυτό το θέμα μόνο.

Πιστεύουν οι φτωχές ότι είναι μεγάλο το αμάρτημα, ναι. Αλλά το πόσο είναι όμως; Και φέρνουμε μια περίπτωση και λέμε να γίνει μια έκτρωση. Αν έχετε δει κάποια μαγνητοσκοπημένη ταινία, η οποία έχει γίνει επάνω στην πράξη της εκτρώσεως, από κάποιον μεγάλο γιατρό του εξωτερικού, ο οποίος έκανε 10.000 εκτρώσεις και μετά φωτίστηκε και λέει: «Τι πάω και κάνω;» Και τελικά, για να ωφελήσει τώρα αντίστροφα το σκάνδαλο που δημιούργησε και τα εγκλήματα που έφτιαξε, έκανε αυτή την ταινία και κάνει μία, κατά κάποιο τρόπο, ιεραποστολική εκστρατεία εναντίον της εκτρώσεως, να μπορέσει έτσι να καλύψει το μεγάλο του χρέος.

Λοιπόν, αυτή η ταινία δείχνει ότι ο ιατρός, ο μαιευτήρ, με ένα εργαλείο το οποίο βάζει μέσα στη μήτρα, πιάνει και λέει: όταν μπαίνει αυτό το εργαλείο στον χώρο του εμβρύου, το έμβρυο από μόνο του διαισθάνεται ότι κάτι κακό μπήκε στην περιοχή του και ότι το πλησιάζει και αρχίζουν οι σφυγμοί του εμβρύου να ανεβαίνουν τρομακτικά.

Και στη συνέχεια, αυτός ο γιατρός, όποιος και να είναι, σφίγγει σαν με τανάλια το κεφαλάκι αυτού του εμβρύου και το σπάει και έτσι μπορεί και το βγάζει. Λοιπόν, αυτό το αίμα που χύνεται σε αυτή την τρομερή πράξη είναι αίμα αθώο, όπως και τα αθώα βρέφη, τα οποία ο Ηρώδης τα υπέβαλε στον θάνατο.

Λοιπόν, και αυτό το αίμα πρέπει να πλυθεί. Πώς θα πλυθεί; Μόνο με τον κανόνα της αποχής από τη Θεία Κοινωνία ή με τις μετάνοιες ή με την ελεημοσύνη; Το αίμα θέλει πλύσιμο και κάθε τι λερωμένο θέλει πλύσιμο.

Και το πλύσιμο αυτού του είδους της αμαρτίας θα το κάνουν τα πολλά δάκρυα. Γι' αυτό το όλο βάρος της διορθώσεως αυτού του εγκλήματος το ρίχνω στα δάκρυα, διότι φέρνουν πολύ αποτέλεσμα.

Γι' αυτό, επειδή είναι αλήθεια ότι πας άνθρωπος και λιώνει η ζωή του εδώ, εδώ χωρίζεται, αναχωρεί: δικαστήριο, κρίση, απόφαση, ή επάνω ή κάτω. Δεν υπάρχει άλλη λύση. Δηλαδή, άλλος δρόμος ο άνθρωπος να ξεφύγει και να μην συναντήσει όλα αυτά διότι είναι μπροστά μας.

Δεν γίνεται διαφορετικά. Και θα πρέπει να αγωνιστούμε, να ξεφύγουμε από την αμαρτία, με τη χάρη του Θεού να τη χτυπήσουμε, να αγνίσουμε τους εαυτούς μας, να τους κάνουμε καθαρούς από την ποικίλη αμαρτία, η οποία διαπράττεται και επεξεργάζεται δια των πέντε αισθήσεων, τόσο της ψυχής όσο και του σώματος.

Και ένα ακόμη τροπαράκι, το οποίο λέει επίσης γύρω από το θέμα μας, και λέει εδώ: «Πού έστιν η του κόσμου προσπάθεια; Πού έστιν η των προσκαίρων φαντασία; Πού έστιν ο χρυσός και ο άργυρος; Πού έστιν των οικετών η πλημμύρα και ο θόρυβος; Πάντα κόνις, πάντα τέφρα, πάντα σκιά».

Λέει εδώ τι όμορφα ο ευλογημένος αυτός υμνογράφος: «Πού είναι», λέει, «η προσπάθεια και ο αγώνας της ζωής που κάνουμε εδώ κάτω; Τι ωφέλησε τώρα όλος αυτός ο μόχθος της ζωής, που εάν ένα μέρος αυτού του μόχθου το διαθέταμε για την ψυχή μας, πόση ωφέλεια θα της είχε παρέξει;

Πού έστι, λέει, η των προσκαίρων φαντασία; Φαντασία είναι να έχω μεγάλο σπίτι, να έχω μεγάλη δουλειά, να έχω μεγάλο όνομα, να φαντάζομαι πολλά και πολλά και τρανά. Και τελικά αυτή την ώρα βλέπω ότι δεν ωφέλησαν όλα αυτά τα πράγματα.

Πού είναι, λέει, του χρυσού και του αργύρου η βοήθεια, να απαλλαγώ από τα δεινά που βλέπω τώρα που εκτελίσσονται μπροστά μου; Πού είναι των δούλων η υπηρεσία που, τέλος πάντων, είχαμε στο σπίτι, στα χωράφια, στα εργοστάσιά μας, που μας περιβάλλανε οι συγγενείς, η δόξα και το καλό όνομα;

Πολύς θόρυβος γύρω από αυτά και τελικά καταλήγει και λέει: «Όλα είναι σκόνη, είναι στάχτη, είναι σκιά, είναι όνειρο». Πας άνθρωπος διαλύεται, εις τα εξ ων συνετέθη, και αναχωρεί. Αυτή είναι η αλήθεια για κάθε άνθρωπο πάνω στη γη.

Και μετά από όλα αυτά ανεβαίνουμε ψηλά και συναντάμε τον Θεό.

Και εκείνη η συνάντηση είναι η τρομερή, η απολογία, η απόφαση μάλλον. Από την απόφαση που θα βγει, θα εξαρτηθεί η αιωνιότητα, είτε στη Βασιλεία των Ουρανών είτε, να μην την ονομάσουμε κιόλας, εκεί κάτω.

Θα πρέπει ο αγώνας μας να είναι πια θετικός, να πατάμε πάνω στην αλήθεια, να πατάμε πάνω σε στερεό έδαφος. Να μην κλονίζει. Η αλήθεια δεν κλονίζει. Ποια κλονίζει; Το ψέμα, η απάτη. Αυτό που δεν έχει αλήθεια, αυτό δεν στέκει, δεν είναι στερεόν έδαφος. Η αλήθεια είναι και μόνο.

Η αλήθεια θα μας ελευθερώσει από κάποια αμαρτία, θα την κρατήσουμε σταθερά, να πούμε ότι τα πράγματα ούτως έχουν, δεν γίνεται διαφορετικά. Και θα πρέπει να ρυθμίσουμε πλέον έτσι σοβαρά τον δρόμο μας και να πούμε ότι θα τα βάλουμε κάτω στο τραπέζι της συζητήσεως και να δούμε τι πρέπει να κάνουμε. Ο καθένας να τα βάλει κάτω και να πει: «Αυτά έχω, πρέπει να τα τακτοποιήσω, αυτές είναι οι αμαρτίες μου, αυτά είναι τα πάθη μου, αυτή είναι η ηλικία μου». Πρέπει να τα βάλω όλα κάτω και να ρυθμίσω τη ζωή μου και να σκεφτώ ότι πρέπει όλα να μπουν σε κάποια τάξη.

Και όπου υπάρχει τάξη, εκεί και ειρήνη· όπου ειρήνη, εκεί και Θεός. Όπου αταξία, εκεί και σύγχυση· όπου σύγχυση, εκεί και κόλαση. Όταν έχουμε αταξία εις τα της ψυχής μας, θα μας ακολουθήσει σύγχυση όταν θα φτάσουμε σε αυτή τη φοβερή ώρα. Και μετά τη σύγχυση, μετά διάβολος, λέει. Τι θα πει διάβολος; Πειρασμός. Τι λέει πειρασμός; Κίνδυνος.

Και ο κίνδυνος είναι ότι θα διακινδυνεύσει η ψυχή μας τότε, όταν δεν θα είμαστε εντάξει. Όλα αυτά είναι αλήθεια και πρέπει να συνειδητοποιήσουμε πάρα πολύ σοβαρά την υπόθεση της ψυχής μας και να προσευχόμεθα με πόνο ψυχής, να γονατίζουμε, να αναλογιζόμεθα τις αμαρτίες μας.

Μόνο να μην φέρουμε τις εικόνες των αμαρτιών μας, να το προσέξουμε πάρα πολύ, διότι, όταν είναι οι αμαρτίες αυτές που λέγονται σαρκικές, να μην τις φέρουμε, τις εικόνες, στη φαντασία μας· απλώς την έννοια των αμαρτημάτων.

Διότι μπορεί ο σατανάς να ανακυκλώσει τα παλιά και να τα κάνει καινούργια μέσα στην αίσθηση της ψυχής του ανθρώπου. Μόνο τα αμαρτήματα, τα εκτός της σαρκός, μπορεί κανείς να τα συλλάβει, να τα φανταστεί.

Πάντως, το θέμα είναι να έχουμε μια γενική έννοια της αμαρτωλότητός μας, ότι είναι πολλά, μεγάλα, θανάσιμα και λοιπά και ότι χρήζουν μετανοίας, χρήζουν διαλύσεως πριν έρθει αυτή η φοβερά η ώρα. Την ξέρω; Όχι, δεν την ξέρω την ώρα και επομένως δεν μπορώ να υπολογίσω χρόνο.

Και αφού δεν υπολογίζεις χρόνο, η αλήθεια τι σε συμβουλεύει; Μην χασομερήσεις καθόλου, μην πεις ότι αυτό που μπορώ να κάνω σήμερα θα το αφήσω για αύριο, διότι η αύριος δεν είναι στο χέρι σου ούτε στην εξουσία σου και επομένως το σήμερα έχει αξία.

και αν πάρεις τα στιγμή ο άνθρωπος και προτού ακόμα να φτάσεις

Ώσπου να φτάσει στον πνευματικό, μπορεί να μετανοεί αενάως, συνεχώς να μετανοεί, να μετανοεί μέσα στην ψυχή του, να αναφέρεται στον Θεό εν μετανοία, να βρίσκεται στα πόδια του Χριστού, μπροστά στον θείο θρόνο, να κυλιέται και να κλαίει, και ο Θεός παίρνει σαν προκαταβολή αυτή τη μετάνοια και ποτέ δεν θα τον αφήσει να στερηθεί την κατά νόμον συγχώρηση, η οποία είναι κατάλληλη.

Είναι κάτω από το επιτραχήλιο του Αντιπροσώπου Του πάνω στη γη.

Να προσευχόμεθα, όπως είπαμε, για όλη αυτή την τακτοποίησή μας, να προσευχόμεθα πάντοτε και για τους αδελφούς μας,

ζώντας στην άγνοια, διότι είναι ψυχές αθάνατες, διότι δεν είμαστε μόνο εμείς. Να μην σκεφτόμαστε μόνο τον εαυτό μας, διότι, λέει, η αγάπη μας πρέπει να απλώνεται και στον πλησίον μας. Δια της προσευχής να αγγίζουμε και τον άνθρωπο που δεν γνωρίζει την αλήθεια, διότι δεν τη γνωρίζουν την αλήθεια. Μέσα στα δισεκατομμύρια των ανθρώπων, αυτοί που γνωρίζουν την αλήθεια είναι ένα ελάχιστο ποσοστό.

Όλο το άλλο είναι στην άγνοια. Και όπου άγνοια, εκεί ψυχικός θάνατος. Λοιπόν, ο ψυχικός θάνατος είναι που θα πρέπει να μας τρομάζει. Λοιπόν, ας παρακαλάμε τον Δεσπότη Χριστό μας, που μας αγαπάει τόσο πολύ, που έχει σταυρωθεί για μας, έχει απλώσει τας αχράντους παλάμας και τας αχράντους χείρας Του,

Ο Κύριος άπλωσε τα χέρια Του πάνω στον Σταυρό για κανέναν άλλο σκοπό, παρά για να μας αγκαλιάσει όλους και να μας φέρει στην αγκαλιά Του, δίνοντάς μας συγχώρηση και δίνοντάς μας το Σώμα Του και το Αίμα Του ως τροφή μας και ως ζωή αιώνια. Αυτά, και ας ευχηθούμε για τη διόρθωση την προσωπική μας και για τη διόρθωση των αδελφών μας των εν αγνοία. Αμήν. Δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς.