Commentary on the Funeral Service

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We continue from where we left off. Those of us who have been here together will remember that on these evenings we have been speaking about the memorial and funeral services, as we call them, and in particular about the Amomos, the psalm that begins "Blessed are the blameless in the way," which makes up the first part of these two services.

As I see from my notes, we had reached the second verse of the Second Stasis, where it says, “I am Yours; save me, for I have sought Your statutes.”

This evening, let us dwell for a little while on another verse of the Amomos, verse 102. As we have said, the Amomos contains 176 verses in all. This verse says, “I have not turned aside from Your judgments, for You have given me Your law.”

“I have not turned aside from Your judgments, for You have given me Your law.” Here the Psalmist makes a confession: “I have stood firmly upon Your righteousness, which You Yourself have established as law for every human being.”

There is another one, verse 112. There it says: "I have inclined my heart to perform Your statutes forever, for a recompense." "I have inclined," he says, "my heart to perform Your statutes forever, for a recompense." In other words: I persuaded my heart always to want to carry out Your commandments, so that I might receive the blessings and the prizes as my recompense. That is how the Psalmist writes — David, that is — in the Old Testament, speaking in the age of the law, not in the age of grace.

Grace—here we must make a distinction, and you should bear it in mind. For there are people who believe that they can be justified by works alone. This is an error, though it does not mean that good works in general, or acts of kindness toward our fellow human beings, are to be excluded.

Thank you. Good works alone do not save a person.

A person’s salvation does not come from works of righteousness. A person’s salvation comes from the Cross of Christ, from Christ’s sacrifice upon the Cross. That is the source from which our salvation springs.

You will have noticed how beautifully he puts it, even though these are words from the age of the Law. “I inclined my heart,” he tells us—not, “You inclined it for me.” I inclined it. Through my freedom, my free will—that is, through my own willing—I myself turned and inclined my heart “to perform Your statutes,” freely choosing to do what You command.

You teach; You have given the law. And I will obey always, forever—not for one day, not for a few years, not for a few moments, but continually, for as long as I exist—and I will do so for a reward. Not in order to enter the Kingdom of Heaven, and not in order to receive restoration, as the hymn says: “Grant me my homeland; make me once again a citizen of Paradise.” No—not for that, but for a reward.

The way for a person to enter the Kingdom of Heaven, then, is Christ. But the person who enters will also be given a place according to his works.

Imagine a ship making a voyage. How many different places and classes it has on board! Everyone is travelling, and everyone will disembark at the destination. But one travels in luxury or super-luxury class, another in tourist class, first class, second class, third class, on deck, or down in the hold.

Everyone is making the journey; everyone will pass through. But where will they remain in eternity? That also depends on the good they have done. They will be rewarded for their good deeds. To enter, they need Christ’s certificate: that they were baptized, believed in His name, and exchanged their own blood for the blood of the Lord.

His place there, however, and his condition in eternity, depend on his good works, whether in word or in deed. For just as a person can do good through material acts of charity, so there are also spiritual works. Through prayer, counsel, and support, he may help another person more deeply than he could through material assistance.

In a Christian way. Christ has given each person the ability to offer something even without money. It is not always a matter of money, as though we had to hide behind a bag of rusks when visiting someone. We may not be able to buy a bag of rusks or sweets to take with us when we visit someone. But we do have words to offer; we do have consolation.

Thank you. We have the Jesus Prayer, we have love, tears, and countless other things that can take the place of material gifts. Every person possesses such things. Even the poorest person, who, as we say, has nothing at all in this world, can still show mercy to another.

The apolytikion, the dismissal hymn, of Saint Anthony the Great says, among other things: «By your prayers you strengthened the whole inhabited world.» His prayers brought so much mercy upon the whole inhabited world, and in those days it was held firm against the heresies. So every person is able to do works of righteousness, to practice mercy, without waiting on that as the thing that gains him entrance into Paradise.

A person’s entrance is a free gift. “By grace you have been saved”—

“not from yourselves,” and not from our works. As I have said, our works determine the place in which we shall remain. But our entrance, our receiving of that place, depends upon the blood of Christ, upon His sacrifice on the Cross, and upon our keeping what He commanded us.

Those of you who have the Philokalia, which contains the teachings of the Fathers of nepsis—that is, the watchful Fathers who washed away their sins with their tears—should look for an ascetic named Mark. In his 109th response, he says: “In deeds, words, and thoughts, only one is righteous; through faith, grace, and metanoia—repentance—many are made righteous.” One alone, he says, did not sin in word, deed, or thought.

That one is the man Jesus Christ. All the rest of us become righteous through mercy, through repentance. So there is no righteousness of the kind we imagine. Mercy is shown to us, and that is how we become righteous. In another of his answers he says: «Christ died for us according to the Scriptures.» Did Christ not die for us, just as the Scriptures say?

“And we no longer live for ourselves, but for Him who died for us and was raised.” We no longer live for ourselves; we live for Him. This shows that we are under obligation to serve Him even unto death. We are bound to it — since He bought us back, redeeming us from the curse of the law by His own precious blood — bound to serve Him until death.

Since, then, we are already indebted to Him for the sacrifice He made and the price He paid to redeem us, how can we regard adoption as something He owes us? “You owe it to me, because I did this, that, and the other.” It is not so, he says.

Now, some people often flatter and deceive themselves because they have not sinned, as though they had been entitled to sin but chose not to exercise that freedom, that supposed right of theirs. No. Even the fact that you did not sin is not your own achievement; that too does not belong to you.

Listen to what he says.

Do you see what he says? “Abstaining from sin is the work of nature, not something given in exchange for the Kingdom.” For simply because you do not sin, you are not entitled to be given the Kingdom. You refrain from sin for another reason: because you were grafted. You were a wild olive tree, and through Baptism you became a cultivated olive tree. Your salvation lies there, in the graft you received. You were…

You were a bitter-orange tree; you were grafted and became a sweet-orange tree. Now you no longer bear bitter fruit, but sweet oranges. That is not your own doing, and you can claim no merit for it. Yet we still have not taken this to heart.

That is why many people repeatedly deceive themselves and speak even to their spiritual father about their human righteousness: how they did this and that, how they fast, provide for others, give alms, show mercy, pray, and so forth.

And they present all this in order to obtain an indulgence.

Do you understand? We must not put these things forward so that our spiritual father will count them in our favor and give us a prayer of absolution. Otherwise, he should give us a prayer of congratulation instead! He might say, “Congratulations, my child, for doing all these things.”

But Christ, who is above, does not accept such claims. Listen to a few more words on the same subject.

“Those of us who have been counted worthy of the washing of regeneration”—that is, of Baptism—“do not offer good works by way of repayment,” as though saying, “I am paying You back by doing good,” “but in order to preserve the purity that was given to us.” He cleansed you in Baptism.

And now you refrain from sin, remain watchful, and do what is good—not in order to repay Him, but to preserve what He freely gave you. I refrain from sin so that I may not drive away grace. This is the meaning of what Paul says.

“Do not quench the Spirit.” Guard the Spirit that was given to you on the day of your Baptism. Do not let Satan enter through your disobedience to a commandment and extinguish that light within you. There is another objection as well, for some say, “If this is so, then we should not do good works, since we are not going to receive a reward for them.”

The Kingdom. Others, again, keep the commandments while expecting a corresponding reward. Listen to what he says: “Some who do not keep the commandments think that they nevertheless believe rightly.” They think these works are unnecessary.

“Others, who do keep them”—who say, “No, this good work must be done; let us do it,” and so forth—“expect the Kingdom as a reward owed to them.” “I do this, so He will let me in. If He does not let me in, whom will He let in?” Do you understand?

“Both have fallen away from the truth.” Both, he says, are deluded: those who do not do good, and those who do it while imagining that Christ owes them their wages. Both are deluded.

You cannot refuse to do good; nor can you place your hope in it. Your salvation comes from elsewhere: you have been saved freely.

And he continues: “The Lord, wishing to show that every commandment is our duty, granted humanity adoption as sons through His own blood.” That is, the Lord wished to show that we are obliged to fulfill all the commandments.

When we carry them out, He grants us adoption as His children through His blood, not because of our own righteousness. That is why He said, “When you have done everything commanded of you”—when you have done all that you were commanded to do—then say, “We are unprofitable servants; we have done what it was our duty to do.” Does this mean, then, that there is no reward? There is a reward.

The Kingdom of Heaven is not a wage paid for our works; it is the grace of the Master, prepared for His faithful servants.

He strips away every last shred of our claims, as thoroughly as one removes a hair from leaven.

Do you understand the value of these words spoken by these holy men? I say this because many people believe otherwise. Sadder still, some write down their good deeds as though they intended to present the record somewhere and receive the corresponding shares or dividends, so to speak.

A person must do good as much as possible, in word and deed, throughout his whole life, without ever expecting anything in return for it—regardless of whether this determines his place in eternity.

But his entrance, by which he may take his place, comes from elsewhere. So what good is it for you or me to prepare the place if we lack the entrance needed to occupy it? Have you not often seen seats being reserved?

Reserved seats at certain gatherings for dignitaries, officials, and so forth—and yet they are shut outside, unable to enter for one reason or another, while their seats remain empty. Fine seats inside, right at the front—in a box, places of honor—but you could not manage to get in. The seat remained empty. Do you understand? This ought to prick the conscience of each one of us. You will ask me why. Because charitable works...

Doing good is a weighty matter, a very weighty matter. It is not for just anyone, even though it is for everyone. You may ask why. Because many are led astray by it. It is better not to do a good work than to do it and believe that you will be saved because you did it. If you fail to do good, that is part of your own wickedness. But if you believe that you will be saved by it, that is blasphemy against the blood of Christ. It means: He does not save me; I save myself because I deserve it.

And you understand, when all the rest follows—the “well done,” the “bravo, bravo,” the “good for you,” the “God will reward you”—just try to remain steady. And then perhaps they even inscribe your name as a donor on some plaque, on a pillar, or among the great benefactors; or they send some huge certificate to your home, declaring that you are among the great donors and benefactors, and so on.

Let them try to support you.

If I am certain that I will not manage it, then I should not do it. It is better for me not to do it.

That is why people in earlier times, who feared giving charity directly, did not give it with their own hands.

They always gave through their spiritual father, so that they would not know where their gift had gone.

For it is true—and I see this among many people today, among parishioners—they say, “Take care: if they give me something, whether clothing or money, make sure it goes somewhere it will truly do some good.”

Of course, this is a responsibility: not to throw these things away or squander them. If there is a need here, you should not give them somewhere else where they will be wasted. That is true. But your reward does not depend on where I give what you entrusted to me.

It depends on why you gave it — it depends on why you gave it. From that point on, what becomes of it is someone else's business. It's someone else's business — and yet we haven't detached ourselves from it, and we haven't come to believe this.

Here, then, the Prophet writes in verse 112: “I inclined my heart.” Here we see human freedom: a person chooses what he wills.

David does not say, “You inclined me; You forced me; You wore me down, so what else could I do?” No. I did it myself, willingly: “I inclined my heart to perform Your statutes forever, for a recompense.”

The meaning here has to be understood, because even if a person does not grasp it — and I am telling you this, and I repeat it to you, and you will have realized on your own what I am saying — you feel within yourselves that you are standing somewhat well, or rather better, when you do what is good than when you do not do what is good.

Then you feel better; you feel somehow at ease, somehow more secure. But a person should not feel this way, because then, to some degree—whether in part or entirely—we are relying on our own righteousness. And you know that classic verse from Isaiah: “All our righteousness is like a filthy rag.” Do you understand what that means? And how beautifully our Church has taken up this verse.

And the Church has included this in the prayer of Holy Unction, to remind us that, if we are to rise “from a bed of suffering,” and so forth, we will not be saved by our own righteousness, nor because we ourselves are good. No; it is by His will and by His mercy.

We shall therefore do good without placing our hope in the good we have done. We should be the first to forget it, because doing good requires both forgetfulness and remembrance. Remembrance belongs to those who receive.

Those who receive must remember, while those who give must forget. Those who give should remember neither what they gave nor where they gave it. Those who receive should never forget. That is how it should be, so that we may not be among the nine ungrateful ones: “Were not the ten cleansed? But where are the nine?” God does not desire ingratitude.

He wants us always to be grateful toward the people whom God has used as instruments to meet our spiritual or material need.

Even these Saints, if they appear to show us mercy, whether spiritually or materially, do not want the glory for themselves. The Church—at least the Orthodox—denies them that glory: “Glory to Him who glorified you; glory to Him who crowned you; glory to Him who works healings for all through you.”

Nothing belongs to the Saint; everything belongs to Christ. From Him comes “every good gift and every perfect gift, from above, coming down from the Father of lights.” Consider, then: if the Saints renounce such glory, what must we do? Where must we hide ourselves and disappear?

So we will do good. This is why we have that beautiful saying: “Do not let your left hand know what your right hand is doing.” And you must not sit around discussing what you have done and accomplished.

“Even the jacket you are wearing belongs to me, and if you scrape your teeth, you will bring out the bread that I fed you.” Such things are utterly ridiculous—and very dangerous. Besides, what claim do we have to righteousness? When have we ever “performed Your statutes forever, for the sake of recompense”? Have we lived that way throughout our whole life, so that we have the right to hear the chanter proclaim over our remains: “I have inclined my heart, O Lord—I who am coming to You”? For that is what this is about.

“To do Your statutes forever.” But we do not live in accordance with this. For most people these words are untrue. For ninety-nine out of a hundred who die, they are completely untrue. And yet this is how God desires man to be.

This is why I used to tell you that, if only once we carefully read what is said in the funeral or memorial service, we would tremble. We would tremble at the thought of appearing there with a whole series of falsehoods, when our lives have been so inconsistent with the words being spoken.

The other troparion comes from verse 126, and it says: «It is time for the Lord to act; they have made void Your law.» This too is something we hear in our Church, if you have noticed it. You have noticed it — the deacon says to the priest, or to the bishop, «It is time for the Lord to act.» Now here, from some of the things I was reading, this is what it says, this is what it means:

At the very time, he says, when the ungodly and the sinners are setting your law aside and trampling it underfoot — and we are saying this to God — your law, the law of God, then we the faithful, he says, it is time to act for the Lord: it is time to keep your ordinances and to labour, over against them, in contrast to them, in every last detail of your law.

That is what it says here. It is time for each of us to do the works of the Lord. At every moment others scatter Your law and trample it underfoot. They profane Your commandments and trample upon Your Gospel.

But is this true of us now? When others were trampling upon and blaspheming everything—religion, the Gospel, the Sacrifice of the Cross—did we truly strive, in contrast to them, to put the law of God into practice?

We are neither faithful nor consistent in this either. “It is time to act,” then—this is how the Fathers interpret the verse. Didymus the Blind, an interpreter from the early centuries, says: “They scatter the law not by committing one transgression alone, but by committing many different transgressions and inciting everyone to manifold forms of wickedness.” They commit every kind of depravity.

And especially, he says, when it is the rulers of the peoples who do this — especially, he says, when the ones trampling on His law are themselves the rulers. What, then, must the teachers do? They must order their own way of life with earnestness and godliness.

When we see that the rulers, the teachers, and those who have been entrusted with authority—those who above all ought to keep the law of God and serve as examples for ordinary people to imitate—do not do so, then, he says, we must be on our guard and strive all the more to keep the law of God.

That is, it is as if he is saying that there is reason to fear, and that we ought to bring some counterweight, in a way. All right, this one does this, but the others do that — so that we can be spared from the wrath of God. And in this, again, many of us fall short.

At a time when neither those entrusted with responsibility, nor those in higher positions, nor many others do what is right, we look to them and follow them. You say to me, “But that is what everyone does.” Why should you not be among the exceptions?

Why do we follow evil and not follow what is good? Because evil is widespread, let us admit it. But can evil ever overwhelm and assimilate what is good? If we acknowledge that the ruler of evil is Satan, while the ruler of good is Christ, which of the two is stronger?

Satan or Christ? Christ is stronger.

It is Christ. Why, then, should I follow the many out into the open sea, instead of going with the few to Mount Carmel and being saved? Why? Did Elijah go along with all the corruption that existed in his day? “I alone am left,” he says. Did the Precious Forerunner go along with it? He did not. Did the divine Chrysostom go along with it? He did not. Only those who refused to go along were saved, and their names have remained for eternity. All the others were swept along by the majority.

If it came down to an election, and we sided with the majority and took the vote as our guide, we would be lost for all eternity. And you know very well that in many things we come across as clever. All sorts of things go on around us that we ourselves refuse to do — and these are not even matters of salvation, just the usual things, the everyday things, worldly matters and so on.

If someone takes his own life, we say, “Ah, that man was mad.” But when someone commits spiritual suicide, is he not mad? Why do you follow him in his spiritual suicide, when he lives in sin and does so many other things? Why do you imitate him?

And you know how easily people imitate one another. What is difficult is to imitate good people rather than the wicked. That is the point. So some people, seeking to console themselves with the crowd, have coined the saying, “When many die, it is as though no one dies.”

These are jokes. Go and ask Satan what he has to say about it: 'a death everyone shares is no death at all.' Ask Satan, not Christ. Ask Satan what he has to say: 'a death everyone shares is no death at all.' Then a person realizes that this thought counts for nothing and gives no comfort at all.

So, if you read the psalm, the verse I quoted was verse 126. But if you read verse 127, it says the following. It is not included in the psalm text I quoted. I came across it while reading, and now I am sharing it with you.

“Therefore I have loved Your commandments more than gold and topaz.” Do you hear? Gold and topaz—that is, precious stones. Even people with immense fortunes do not possess such riches. Therefore, David says, because others scattered and trampled upon Your law, “I have loved Your commandments more than gold and topaz.”

And we trample Your commandments underfoot for the sake of gold and topaz. Yet we will go to meet Him. And by what will He judge us? By laws we made ourselves, or by the laws He established? Do you understand?

Next comes the third stasis. In the third stasis, the first verse says: “Look upon me and have mercy on me, according to the judgment of those who love Your name.” He even points out to God the way in which He may show him mercy.

I don't know if you're noticing this, if you're going deeper into my words. He is begging God to look upon him. Look upon me — not with a fierce eye, but with a kind eye — and have mercy on me. And take note how You will have mercy on me: according to the judgment, according to the righteousness of those who love Your name. You will judge me by the very same standard by which You will judge those who truly loved Your name.

What boldness! Imagine that I die—you may remain here a little longer—and I say to Him, “Be careful how You judge me.” Of course, the Psalmist says it on my behalf; I have a representative. “You will judge me as You judge those who loved Your name,” while I myself blaspheme His name besides. Just think of it.

Perhaps I never once set foot in His Church, never went to confession, and never listened to anyone about any of these things. What boldness! We ought to tremble. We ought to walk out of the Church.

We hear these things, and many of us know that the person we are accompanying has done none of them. He never even wanted to discuss them. He dismissed them, set them aside, or deliberately cast them away. Think how brazen we are in such a case.

If I may dwell on the words, “Look upon me,” what is expressed here? It is expressed through the eyes: “Look upon me.” Through his eyes, a person shows either kindness toward another person or anger against him. He looks fiercely, becomes angry and threatening; or he smiles at him, gives him a gentle look, and comforts him: “Yes, do not worry; I am here.” What is within us is revealed through the eyes themselves. It is exactly the same in the things of God.

There is a passage that says, “He who looks upon the earth and makes it tremble.”

God need only look sternly upon the earth, and it begins spinning like a top. Can He do that? How could He not? He can. David writes this. But that concerns sinners; toward the devout, His gaze is different.

Toward the devout, He shows a gracious countenance. That is what it says here: “Look upon me and have mercy on me”—with graciousness. And there is another passage as well, if you have ever come across it. It is in Second Chronicles, chapter 16, verse 9.

It says: “The eyes of the Lord look throughout all the earth, to strengthen every heart that is fully devoted to Him.” His eyes range throughout the earth, seeking a heart, a soul, that is turned toward Him, so that God may show His strength in that person.

Think about that. Let me give you an example. When God was about to burn Sodom and Gomorrah because of the grievous sin of sodomy, what did He do first? He looked upon Sodom and Gomorrah and found that there was one man who should not be burned. Did the eye of the Lord find him or not? It found Lot and his family.

When He looked upon the earth before bringing the Flood and leaving nothing alive, He found Noah and his family. Was God unable to make the world anew from the beginning? Some people, when they hear this, say, “But He wanted to preserve them as leaven, so that He could begin again.”

Why? Had He borrowed something from someone when He first made the world?

You see, we have examples. God is the same; He has not changed. He is the same. And if we choose to conduct our lives as we should, we will see in our own lives exactly what we read happened to His various servants.

We will see in our own lives what happened especially in Israel, because He is the same yesterday, today, and unto the ages. Here, then, David asks God to look upon him with kindness and not with a fierce gaze. This is after his metanoia, his repentance; he has been cleansed.

He has repented; he has confessed to Nathan. Nathan rebuked him, and he owned up to it. You know the story, don't you? He admitted it. «I have sinned against the Lord,» he says. It is true, he says — yes, I am the cause. I am the one who did wrong, and that man was killed, and I took his wife.

I am a murderer; I am an adulterer; I have sinned against the Lord. And the answer was: “The Lord also has passed over your sin.” The answer came at once: the moment you acknowledge it and confess it, the Lord has passed over your sin. A prophet hears the confession of a prophet, and a prophet grants forgiveness of sins on God’s behalf.

That is how the first confession and absolution took place, and that is how it is done even now. A clergyman—a spiritual father—hears the confession of another clergyman. Even a Patriarch confesses to a monk.

Woe to those who pour it all out to the Panagia, the All-Holy Theotokos, who tell it to the icon, and to the four winds, and to our lord Saint George. Woe to those who will not humble themselves to do this properly. And so David, at this very moment, has been forgiven; his sin has been taken away.

Every night his bed is drenched with tears. For, as he says elsewhere, not a night passed when he did not weep.

...weep. “And my sin is ever before me.” I will remember what I did until the day I die, so that we may be humbled. We, however, forget, and even ask the priest to give us absolution for our sins at once and permission to go and receive Holy Communion. And if he gives us some canon—a rule of prayer—or something similar, we refuse to accept it. But here the matter is different. Those, then, who receive mercy from God are, first, those who repent and confess their sins.

And secondly, there are those who advance in righteousness, goodness, and love: all who were baptized, kept their Baptism pure, and continue to be watchful in their lives. They receive mercy from God, just as those who repented and returned also receive mercy.

There is therefore a distinction here. I do not know whether you have ever considered it, but it appears further on, and I shall mention it when we come to another verse, verse 149: “Hear my voice, O Lord, according to Your mercy; according to Your judgment, give me life.”

We'll come back to that when we get there. In any case, here too we can ask God for mercy — if we are consistent in keeping Your commandments. The next verse of the third stasis is verse one hundred and forty-one of the Amomos, the psalm of the blameless, Psalm 118, which we chant at funerals.

“I am young and despised, yet I have not forgotten Your ordinances.”

This has two aspects, one moral and one natural. That is, he feels himself young in knowledge: he was ignorant of many things and was therefore looked down upon. So he seeks to learn the ordinances of the Lord, His words, in order to put them into practice.

Which of us truly believes that he knows nothing of the things of God? Even if we admit that someone knows more than another, and the other regards him as wise and advanced, if he wishes to be on safe ground, he must know that he knows nothing.

That is, nothing in comparison with all that we do not know. What a person knows is nothing beside what remains unknown to us. Our wise man Socrates acknowledged this, although he knew neither the Law nor grace.

He humbled himself enough to say, “One thing I know: that I know nothing.” Which of us admits this? We often see the opposite happening among us. Yet, as Peter says, we ought always to be ready to give a defense.

We should know the teachings of our faith so well that at any moment we are ready to give an answer: why we believe in Christ, why we believe in the Holy Trinity—one God in three hypostases—why we believe in Baptism, and why we believe in Holy Communion.

Why do we believe in Confession? Why do we believe in virginity? Why do we believe...? We must be ready to answer about everything. Fish speak more about these matters than we Christians do. That is why professors and heretics come before us.

“Look,” someone says, “how well he knows Holy Scripture!” Yes, because you and I do not know it. That is why such a man seems extraordinary to you. Do you understand? That is how it appears to us. We ought to be ready to give a defense, but we are not. And where is the humility to seek and learn?

What do I know? I say to myself: what do I really know? Wise Solomon left us a beautiful example. You remember it, don't you? "What do you want me to give you?" God says to him. "Riches? Power over your enemies? Glory? What do you want me to give you?" "None of those," he says. "Give me understanding." And that pleased God so much, he says, that God said to him: "Because you did not ask me for riches, you did not ask me for glory, you did not ask me for strength against your enemies…"

Besides this, behold, I am giving you wisdom, so that no one will be able to stand before you; and I am giving you riches as well; and I am giving you glory as well, so that again no one will be able to stand before you. I will give these things myself, of my own accord; I will give them on top of what you asked. But let us not say, "Let's begin from there": let's get the child a diploma so he can make a living, let's put together something material so that we can live. Not spiritual things first — bodily things first. As if God, who feeds the mice...

He even feeds the young ravens; will He leave His own creature hungry and exposed? He is the One who for forty years fed that stiff-necked people of the Hebrews with manna, with the food of angels. For forty years He did not leave them to labor for their food.

This is the One who for forty years covered them with a cloud, so the sun would not scorch them, because they had no camp to shelter in, and at night He gave them light with a pillar of fire. These are the people whose clothes and whose shoes He did not let wear through for forty years. This is God. He has not changed; He is the same. We are the ones who changed, and we abandoned God.

We are the ones who changed, and we abandoned God.

But David also has a natural inferiority, a lowliness that belongs to him by birth. And he feels it. He was the youngest of his brothers. "I am young and counted as nothing." I am the younger one, the smallest of the brothers. And the one thrown away, the one tossed aside.

They had him out tending the sheep; they treated him merely as the shepherd boy. The others, important and educated, were down at the house, while I was up there with the flock. And yet it was I whom they were sent to call down. This is good, and so he acknowledges it now and says, “I am young and despised; yet I have not forgotten Your ordinances.” Although I was out there with the sheep, I never forgot them.

The others down at the house may have forgotten, but I did not; and for this reason God exalted him, as you know, even though his own father regarded him as insignificant, as a secondary member of the family. You will have read this in Judges—forgive me, in the First Book of Kingdoms, chapter 16.

It tells how Samuel was sent to the house of Jesse the Bethlehemite to anoint a king in place of Saul, who had acted impiously. He found all the sons gathered there. The first came forward, but the Spirit did not lead him to anoint that one as king.

Then the second one came, and the third came, and the fourth; there were seven or eight sons in all. And for not one of them did the Spirit give His consent that Samuel should anoint him. So Samuel found himself in a difficult position. And God answers him and says to him: "Pay attention." Because God does not see the way human beings see.

He does not look at stature or outward beauty—whether the crown or the sword would suit a man. God does not look at outward appearance, but at the heart. Samuel showed patient endurance. Yet after they had all passed before him, he was not moved to anoint any of them.

Then he turned to the father and asked him, “Do you have another son?” Poor Jesse answered almost contemptuously, “I have one more, but he is a shepherd.” In other words, “It cannot be him; he is of no account.”

He is fit for coarse bread and rustic sandals, not for finery and a crown. Even his own father regarded him as a secondary member of the family. But God does not see as we do. He sees into hearts. He does not look at what is outward, but at what is within.

Samuel told him, “Bring him here, for we shall not sit down to eat until he comes and I complete my mission.” And indeed, David came. You can imagine how he must have looked, coming in from the sheepfold and the cold outdoors.

That is how he must have arrived. Holy Scripture describes him as ruddy and bright-eyed, as though sparks were flashing from his eyes. At once the Lord said, “This is the one; anoint him king.” And Samuel anointed him king in the presence of his brothers. You can imagine their resentment, and how they must all have swallowed their words when they saw that God raises the poor man from the dunghill and sets him on high.

Perhaps this is the aspect David recalls as he humbles himself and expresses it in his psalm. He says, “I am young and despised; yet I have not forgotten Your ordinances.” I did not forget them. Even though I was over there, I did not forget them.

Something similar happened to Moses, if you remember. Although Moses was a shepherd, God still had a purpose for him. Moses certainly owed much to his mother, who had succeeded in instilling within him his Hebrew identity, faith in the true God, and faith in God’s chosen people.

That is why he was not won over, even though he remained with Pharaoh’s daughter for about forty years, until the age of forty, and was educated there with every means then available, in the wisdom of the Chaldeans and in all such learning.

His mother, however, had planted his Hebrew identity deep within him, so that he loved his brethren who were held captive there. And you remember that later he killed the Egyptian; afterward he became afraid and fled.

Thus he went from being a prince to becoming a shepherd, tending the sheep of his father-in-law Jethro. He did not become some important figure, though one might imagine there was a certain grandeur in holding a shepherd’s crook and whistling while a thousand sheep moved before him.

No, he became a shepherd—a shepherd. This prince was brought very low. And yet, God had not lost sight of him where he was. One day, He brought him out and made him a shepherd of rational sheep, of human souls. He called him, spoke to him from the burning bush, and from that moment on He made use of him. And what great things he was counted worthy of! It is beside the point that, in the end, because he too erred as a human being, he was not counted worthy to enter the Promised Land.

That is a separate matter. The point is that God does not forget. And He does not forget when a person does not forget God. God, of course, always keeps every human being in mind. Yet He gives particular attention to those in whom He finds a heart that responds to Him.

God sees their hearts turned toward Him. A person should be like a sunflower during the day. You know the plant called the sunflower—have you noticed it? It follows the true sun. In the same way, the human heart and soul must look toward the true Sun of Righteousness.

You will have noticed how the sunflower withdraws, how it turns away in the evening. When the sun disappears, it bows its head and sleeps. Then it waits for the sun to rise, so that it may lift itself up again and follow it. And yet this lifeless plant teaches us, who are supposed to be its masters.

You too should live in this way, keeping your eyes on the Sun of Righteousness. When you die, this will no longer be necessary, for your place will have been settled. But as long as you are here, this is what you must do. Sadly, although even this little plant teaches us to look toward God, God alone is the One we fail to look toward.

And you know how many things take place—not among those who, for one reason or another, have been deprived of the knowledge of salvation and happen to live far from understanding the purpose of Christ’s coming and the true destiny of the human person.

But this is exactly what happens among these Christians. Many of the so-called Christians simply do not have God. They have no fear of God. They pay Him no mind. They take no account of God at all. Yet how deeply we ought, day and night, with fear and trembling, to see in everything we do that God is watching us right now.

God is watching us right now. Because if we really believed that, we wouldn't be saying, 'Come on, there's nobody around, turn off the light, as if anyone's going to hear us,' and so on. We wouldn't be saying such things. But we believe with our words, and with our deeds we reject him. Paul says, 'Christianity is not in word,' he says, 'but in power.' It's your life that shows it. A lot of people keep their eyes on the boss, so they can sit down.

Yet people sit down to steal or to do something at another person’s expense. They would not do such things if the property were their own, nor would they do them if Christ were visibly standing before them. I remember the following story.

Once, in a building that housed many offices, there was also the office of a religious organization.

Four members of that religious movement had stayed late one evening, discussing a question that concerned them. It had to do with something Paul had said: What does it mean that God is everywhere? What does it mean to say that God is right before us?

One offered his view, another offered a different one, and so the discussion went on until it grew late. The cleaning woman, who worked there in the evenings, knew them. When they had finished, she said, “You are late tonight.” “Yes,” they replied, “we were discussing something.” “What were you discussing?” she asked. “Tell me, so that I may hear it too.” They explained that Paul says God is always before us, and that we must be careful in everything we do because He sees us, and so forth.

“Well,” she said, “what does that mean? What are you trying to say by that? Haven’t you understood it? I see God; don’t you see Him?” They asked her, “How do you see Him?” “In everything I do,” she said. “I clean here, knowing that the Lord is here and sees me. I clean the window, knowing that the Lord is here and sees me.”

“When the wind blows, I secure the window so that it will not break, because although I will still be paid, and the others will still be paid, this belongs to the Lord. So I have resolved in practice what you are trying to resolve in theory.”

Do you see? Yet we do not act in this way, whether behind closed doors, in secret, or often even openly. We are so shameless and have so little fear of God that this reverent fear is nowhere to be seen. We forget the commandments. Our tongue says far too much; it says indecent things and often even blasphemous things.

We also slander others out of envy and jealousy. Our eyes look where they should not and wander still further, and we do a thousand other things because we forget the Word of God and forget the Law of God.

This is what the words, “I have not forgotten,” mean. Although I had been cast aside in a corner like a servant, God was watching and saw it all; and at the proper time He rewards the person and restores him. One may be a sinner who has sinned but has returned through metanoia—repentance—and confession; another may have remained steadfast in righteousness.

In these matters there is the love of God and the mercy of God. The prayer “At Every Season” expresses it beautifully: “You who love the righteous and show mercy to sinners.” He shows mercy even to the sinner, granting him more time to live, health, and so forth, so that he may return.

But He loves the other and watches over him with particular care. That is how it is. So please allow me to stop here, and, God willing, we shall continue next time. Amen.

Συνέχεια των προηγουμένων. Θα ενθυμείσθε όσοι είμεθα μαζί ότι ομιλούμε τις βραδιές αυτές από την ακολουθία των επιμνημοσύνων και των νεκρωσίμων, όπως λέμε, και συγκεκριμένως από τον Άμωμο, που είναι στο πρώτο μέρος των δύο αυτών ακολουθιών.

Είχαμε φτάσει, όπως βλέπω από τις σημειώσεις μου, στον δεύτερο στίχο της Δευτέρας Στάσεως, εκεί που έλεγε «σός εἰμι ἐγώ, σῶσόν με, ὅτι τὰ δικαιώματά σου ἐξεζήτησα».

Απόψε το βράδυ να σταθούμε για λίγο στον άλλο στίχο του Αμώμου, ο οποίος είναι ο υπ’ αριθμόν 102. 102. Από εκεί έχει σταχυολογηθεί, από τον Άμωμο που είπαμε είναι 176 στίχοι όλοι, και λέγει: «ἀπὸ τῶν κριμάτων σου οὐκ ἐξέκλινα, ὅτι σὺ ἐνομοθέτησάς μοι».

«ἀπὸ τῶν κριμάτων σου οὐκ ἐξέκλινα, ὅτι σὺ ἐνομοθέτησάς μοι». Δηλαδή κάνει μία ομολογία και λέγει ότι εστάθηκα ακριβώς στη δικαιοσύνη σου επάνω, την οποία εσύ έχεις νομοθετήσει για κάθε άνθρωπο.

Έτερον είναι το 112. Εκεί λέγει: «Έκλινα την καρδίαν μου του ποιήσαι τα δικαιώματά σου εις τον αιώνα δι’ αντάμειψιν». «Έκλινα», λέει, «την καρδίαν μου του ποιήσαι τα δικαιώματά σου εις τον αιώνα δι’ αντάμειψιν». Έπεισα δηλαδή την καρδιά μου, ώστε πάντοτε να θέλει να εκτελώ τας εντολάς σου, για να λάβω τας ευλογίας και τα βραβεία ως αντάμειψιν. Έτσι γράφει ο Ψαλμωδός, δηλαδή ο Δαβίδ, στην Παλαιά Διαθήκη, που μιλεί στον αιώνα του νόμου, όχι στον αιώνα της χάριτος.

Χάριτος, εδώ πρέπει να γίνει μία διαστολή, να το έχετε υπόψη σας. Διότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι πιστεύουν ότι μπορούν εξ έργων μόνον να δικαιωθούν. Αυτό είναι ένα λάθος, χωρίς συνάμα να αποκλείεται η αγαθοεργία γενικά, η ευποιία προς τον συνάνθρωπο.

Ευχαριστώ. Μόνον η ευποιία δεν σώζει τον άνθρωπο.

Η σωτηρία του ανθρώπου δεν είναι εξ έργων δικαιοσύνης. Η σωτηρία του ανθρώπου είναι από το Σταυρό του Χριστού, από τη Σταυρική Θυσία του Χριστού. Από εκεί ξεπηγάζει η σωτηρία του ανθρώπου.

Θα έχετε προσέξει πόσο ωραία το τοποθετεί, έστω κι αν είναι λόγια του νόμου. «Ἐγώ», μου λέει, «ἔκλινα», όχι μου έκλινες εσύ. Εγώ έκλινα. Η αυτελευθερία μου, το αυτεξούσιό μου δηλαδή, το θέλω μου, εγώ το εγύρισα, το έκλινα, «τοῦ ποιῆσαι τὰ δικαιώματά σου», θεληματικά να πράξω αυτά τα οποία εσύ λες.

Εσύ διδάσκεις, εσύ έχεις νομοθετήσει, πάντοτε, εις τον αιώνα, όχι μια μέρα, όχι μερικά χρόνια, όχι λίγες στιγμές, συνεχώς όσο υπάρχω, δι’ ανταμοιβή, όχι για είσοδο στη Βασιλεία των Ουρανών, όχι για αποκατάσταση, πώς είναι; «Την πατρίδα παράσχου μοι, Παραδείσου πάλιν ποίει πολίτην με», όχι, δι’ ανταμοιβή.

Ο τρόπος, λοιπόν, να εισέλθει ο άνθρωπος στη Βασιλεία των Ουρανών είναι ο Χριστός. Ο άνθρωπος που θα εισέλθει θα τοποθετηθεί και κατά αναλογίαν των έργων του.

Φανταστείτε ένα καράβι που ταξιδεύει. Πόσες θέσεις, πόσες τάξεις έχει μέσα. Όλοι ταξιδεύουν, όλοι θα αποβιβαστούν στο τέρμα. Άλλος ταξιδεύει λουξ, υπέρ λουξ, τουριστική, πρώτη, δευτέρα, τρίτη, κατάστρωμα, αμπάρι.

Όλοι ταξιδεύουν, όλοι θα περάσουν μέσα. Αλλά πού, όμως, θα μείνουν στην αιωνιότητα; Αυτό εξαρτάται και από την ευποιία του ανθρώπου. Από τας αγαθάς του πράξεις θα αμειφθεί. Για την είσοδό του χρειάζεται πιστοποιητικό Χριστού, ότι εβαπτίσθη, επίστεψε στο όνομά Του και ότι άλλαξε το αίμα του διά του αίματος του Κυρίου.

Διά την τοποθέτησή του, όμως, εκεί και την παραμονή του στην αιωνιότητα, αυτό εξαρτάται από την ευποιία του, είτε εν λόγω είτε εν έργω. Διότι, όπως υπάρχουν υλικά που μπορεί ο άνθρωπος να πράξει αγαθάς υλικάς πράξεις, έτσι υπάρχουν και πράξεις πνευματικές, που μπορεί με προσευχή, με νουθεσία, με συμπαράσταση να βοηθήσει θετικότερα έναν άνθρωπο απ’ ό,τι θα τον βοηθούσε υλικά.

Χριστιανικά. Έχει δώσει δικαίωμα ο Χριστός στον άνθρωπο, ώστε να μπορεί να πει και χωρίς χρήματα. Δεν είναι θέμα πάντοτε χρημάτων, να κρυφτούμε πίσω από μια σακούλα με παξιμάδια για να πάμε σε έναν. Μπορεί να μην έχουμε να πάρουμε μια σακούλα με παξιμάδια ή με γλυκά για να πάμε σε κάποιον να τον επισκεφτούμε. Έχουμε λόγον, όμως, έχουμε παρηγορία.

Ευχαριστώ. Ευχή έχουμε, αγάπη έχουμε, δάκρυα, χίλια δυο άλλα πράγματα μπορούν να αντικαταστήσουν τα υλικά αυτά πράγματα, που τα έχει κάθε άνθρωπος, και ο πιο φτωχός, που δεν έχει στον ήλιο μοίρα, όπως λέμε, μπορεί να ελεήσει τον άλλον.

Το απολυτίκιον του Αγίου Αντωνίου του Μεγάλου, μέσα στα άλλα, λέγει: «Τὴν οἰκουμένην ἐστήριξας εὐχαῖς σου». Οι προσευχές του δώσανε τόσο έλεος στην οικουμένη και εστηρίχθη από τις αιρέσεις τότε. Κάθε άνθρωπος, λοιπόν, θα μπορεί να ποιήσει δικαιοσύνη χωρίς να περιμένει την είσοδό του δι’ αυτής εις τον Παράδεισο.

Η είσοδος του ανθρώπου είναι δωρεάν. Χάριτί εστε σεσωσμένοι,

ουχί εξ υμών, ουχί εκ των έργων μας. Λέγω, τα έργα είναι αυτά που περιποιούνται τη θέση που θα μείνουμε. Αλλά, για να εισέλθουμε, να λάβουμε τη θέση αυτή, αυτό εξαρτάται από το αίμα του Χριστού, από τη σταυρική θυσία και από αυτά που είπε Αυτός για να τηρούμε εμείς.

Όσοι έχετε Φιλοκαλία, που εκεί μέσα υπάρχουν οι γνώμες των νηπτικών Πατέρων, δηλαδή αυτοί που έπλυναν τις αμαρτίες με τα δάκρυά τους, θα πρέπει να βρείτε σε έναν ασκητή, Μάρκο ονόματι, στην εκατοστή ενάτη απάντησή του, που λέγει το εξής: «Εξ έργων και λόγων και εννοιών δίκαιος εις, εκ πίστεως και χάριτος και μετανοίας δίκαιοι πολλοί». Ένας, λέγει, εν λόγω, εν έργω, εν διανοία δεν ημάρτησε.

Ο άνθρωπος Ιησούς ο Χριστός. Όλοι εμείς οι άλλοι δι’ ελέους, δια της μετανοίας, γινόμαστε δίκαιοι. Δεν υπάρχει, λοιπόν, δικαιοσύνη όπως τη φανταζόμαστε εμείς. Έλεος γίνεται και γινόμεθα δίκαιοι. Σε μια άλλη του απάντηση λέγει: «Ο Χριστός υπέρ ημών απέθανε κατά τας Γραφάς. Δεν απέθανε ο Χριστός για μας, όπως λένε οι Γραφές;»

Καὶ οὐ ζῶμεν ἑαυτοῖς, ἀλλὰ τῷ ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντι καὶ ἐγερθέντι. Δεν ζούμε πλέον για τον εαυτό μας, ζούμε για Αυτόν. Δηλοῖ ὅτι δουλεύειν αὐτῷ ἕως θανάτου ἐχρεωστήκαμεν. Είμαστε υποχρεωμένοι, εφόσον μας εξηγόρασε ημάς εκ της κατάρας του νόμου τω τιμίω αυτού αίματι, να δουλεύουμε έως θανάτου.

Εφόσον, λοιπόν, είμεθα υποχρεωμένοι έναντι της θυσίας και της αγοράς που έχει κάνει, πώς ουν οφειλομένην την υιοθεσίαν λογιζόμεθα; «Μου το χρωστάς, γιατί έκαμα αυτό, έκαμα εκείνο, έκαμα το άλλο». Δεν είναι, λέει, έτσι.

Τώρα, ορισμένοι κολακεύονται πολλές φορές και ξεγελιώνται ότι δεν ημάρτησαν, σαν να επιτρέπεται να αμαρτήσουν και αυτοί δεν έκαναν χρήση, να πούμε, αυτού του αυτεξουσίου, του δικαιώματος που είχαν. Όχι, το ότι δεν ημάρτησες πάλι δεν είναι δικό σου, ούτε αυτό είναι δικό σου.

Ακούστε τι λέει.

Βλέπετε τι λέγει: «Αμαρτίας αποχή φύσεως εστίν έργον, ου βασιλείας αντάλλαγμα», διότι, άμα δεν αμαρτάνεις, δεν δικαιούσαι να σου δώσουν τη βασιλεία. Για άλλον λόγο δεν αμαρτάνεις, διότι εκεντρίσθης· ήσουνα αγριελαία και διά του βαπτίσματος έγινες καλλιελαία. Εκεί είναι η σωτηρία σου, στο μπόλι που πήρες. Ήσουνα

Ήσουνα νεραντζιά και εκεντρίστηκες και έγινες πορτοκαλιά. Και δεν κάνεις πικρά νεράντζια, παρά κάνεις πορτοκάλια γλυκά. Δεν είναι δικό σου, δεν δικαιούσαι γι’ αυτό, και εν τούτοις δεν το έχουμε χωνέψει.

Γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι ξεγελιώνται πολλές φορές και μιλούνε και στον πνευματικό τους ακόμη για τη δικαιοσύνη την ανθρώπινη. Και στον πνευματικό τους ακόμη, ότι έκαμαν αυτό, ότι έκαμαν εκείνο, ότι νηστεύουν, ότι φτιάχνουν, ότι δίδουν, ότι είναι ελεήμονες, ότι προσεύχονται και τα τέτοια αυτά.

Και τα παρουσιάζουν για να πάρουν συγχωροχάρτι.

Καταλάβατε; Τότε δεν πρέπει να τα προβάλλουμε αυτά για να τα υπολογίσει ο πνευματικός, για να μας δώσει συγχωρητήριον ευχήν· πρέπει να μας δώσει συγχαρητήριον ευχήν. Θα μας πει: «Τα συγχαρητήριά μου, παιδί μου, που κάνεις αυτά τα πράγματα».

Αλλά ο Χριστός, όμως, που είναι από πάνω, δεν τα δέχεται αυτά. Ακούστε ακόμη επάνω στο ίδιο μερικά.

Όσοι του λουτρού της παλιγγενεσίας ηξιώθημεν. Του βαπτίσματος, δηλαδή. Τα αγαθά έργα. Ού δια ανταπόδοση προσφέρομαι Σε πληρώνω, κάνω το καλό. Αλλά διαφυλακήν της δοθείσης ημίν καθαρότητος. Σε καθάρισε εν τω βαπτίσματι.

Και εσύ δεν αμαρτάνεις τώρα και προσέχεις και πράττεις το αγαθό. Όχι για να τον πληρώσεις. Αλλά για να φυλάξεις εκείνο το οποίο σου έδωσε δωρεάν. Δεν αμαρτάνω για να μην διώξω τη χάρη μου. Αυτή είναι η ερμηνεία εκείνου που λέει ο Παύλος.

Το πνεύμα μη σβέννυτε. Προσέξτε το πνεύμα που σας εδόθη την ημέρα που βαπτιστήκατε· μην αφήσετε, παρακούοντας εντολήν, να εισχωρήσει ο σατανάς μέσα και να σας σβήσει αυτό το φως. Και ακόμη μια άλλη, γιατί λέγουν ορισμένοι ότι τότε, εφόσον είναι έτσι, να μην πράττουμε τα αγαθά, εφόσον δεν πρόκειται να έχουμε αντιμισθία.

Βασιλεία. Άλλοι πάλι που τηρούν τας εντολάς περιμένουνε τον ανάλογον μισθόν. Ακούστε τι λέει. Τινές, μερικοί, μη ποιούντες τας εντολάς, πιστεύειν ορθώς νομίζουσι. Δεν χρειάζονται αυτά τα πράγματα. Έτσι νομίζουν.

Τινές δε ποιούντες, όχι, πρέπει να γίνει αυτό το καλό, να το κάνουμε και λοιπά, ως μισθόν οφειλομένην την Βασιλείαν εκδέχονται. Εγώ κάνω αυτό και θα με βάλει μέσα. Αν δεν με βάλει εμένα, ποιον θα βάλει; Καταλάβατε;

Αμφότεροι δε της αληθείας απεσφάλησαν. Είναι πλανεμένοι, λέει, και οι δύο. Και εκείνοι που δεν πράττουν το αγαθόν και εκείνοι που το πράττουν και νομίζουν τους χρωστάει τα μεροκάματα ο Χριστός. και οι δύο λένε πλανεμένοι.

Και το καλό δεν θα κάνεις. Και δεν θα περιμένεις εξ αυτού. Αλλού είναι· δωρεάν είσαι σεσωσμένος.

Και συνεχίζει και λέει: «Ο Κύριος, πάσαν εντολήν οφειλομένην δείξαι θέλων, την υιοθεσίαν ιδίω αίματι τη ανθρωπότητι δωρησάμενος». Για να δείξει, λέει, ο Κύριος ότι οφείλουμε όλες τις εντολές να τις πράξουμε.

Πράξουμε, την υιοθεσία του μας την έδωσε βάσει του αίματος, όχι της δικαιοσύνης μας. Γι' αυτό είπε: «Όταν πάντα ποιήσετε τα προσταχθέντα υμίν», όταν κάμετε όλα όσα σας έχουν δώσει εντολήν. Τότε είπατε, να πείτε, ότι «δούλοι αχρείοι εσμέν, ὃ οφείλομεν ποιήσαι, πεποιήκαμεν». Δια τούτο ουκ έστι μισθός; Έστι μισθός.

Οὐ μισθὸς ἔργων ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν, ἀλλὰ χάρις Δεσπότου, πιστοῖς δούλοις ἡτοιμασμένη.

Μας βγάζει ρετάλια, σαν την τρίχα απ' το προζύμι.

Καταλαβαίνετε την αξία των λόγων αυτών, των Αγίων αυτών ανθρώπων. Και το λέγω γιατί πολλοί άνθρωποι το πιστεύουν αυτό το πράγμα. Εκτός του θλιβερού, που ορισμένοι τα γράφουν λες και πρόκειται να τα παρουσιάσουν κάπου, να πάρουν τις ανάλογες μετοχές, ξέρω εγώ.

Πόσο ο άνθρωπος πρέπει να πράττει το αγαθόν, όσο του είναι δυνατόν, εν λόγω και εν έργω, σε όλη του τη ζωή, χωρίς να περιμένει ποτέ τίποτα εξ αυτών. Αδιαφόρως αν αυτό του τακτοποιεί τη θέση του στην αιωνιότητα.

Αλλά την είσοδό του, για να λάβει τη θέση του, την έχει από αλλού. Γι' αυτό, τι να σε κάνω ή τι να με κάνεις αν ετοιμάζεις τη θέση, εφόσον λείπει η είσοδος για να καταλάβεις τη θέση; Δεν έχετε δει πολλές φορές που διατηρούν ορισμένες θέσεις;

Θέσεις σε ορισμένες συγκεντρώσεις για μεγάλους, για επισήμους και λοιπά, και αυτοί είναι κλεισμένοι έξω, μη δυνάμενοι να μπουν μέσα για τον άλφα ή βήτα λόγο, και οι θέσεις μένουν κενές. Ωραία, οι θέσεις μέσα μπροστά, θεωρείο, τιμητικές, αλλά δεν θα κατόρθωνες να περάσεις μέσα. Έμεινε η θέση κενή. Καταλάβατε; Αυτό πρέπει να γίνει τύψη στον καθέναν. Θα μου πείτε γιατί. Διότι η ΕΣΠΗ

Ευποιία. Είναι βαριά, πολύ βαριά, και δεν είναι για τον καθέναν, παρότι είναι για όλους. Θα μου πείτε γιατί. Διότι πολλοί παρασύρονται. Είναι προτιμότερο να μην πράξεις παρά να πράξεις και να πιστεύεις ότι, διότι έπραξες, θα σωθείς. Το αν δεν πράξεις είναι μέρος κακίας δικιάς σου. Το αν όμως πιστεύεις ότι απ' αυτό θα σωθείς είναι βλασφημία του αίματος του Χριστού. Δεν με σώζει αυτός, εγώ σώζομαι δικαιωματικά.

Και καταλαβαίνετε, όταν θα έρθουν και τα υπόλοιπα, τα «εύγε», «μπράβο, μπράβο», «χαρά σε σένα», «απ' τον Θεό θα το βρεις», άντε να κρατηθείς. Κι αν τύχει να σε γράψουν και ως δωρητή σε καμιά πλάκα εκεί, σε κάνα στύλο ή μεταξύ των ευεργετών των μεγάλων, ή να σου στείλουν καμιά χαρταπλιάκα μεγάλη στο σπίτι και λοιπά, ότι είσαι μεταξύ των μεγάλων δωρητών και ευεργετών και λοιπά.

Άντε να σε βαστίξουν. Πού να βαστίξεις; Είναι δύσκολο πράγμα. Γι' αυτό ο άνθρωπος χρειάζεται να προσέχει και όταν θα πράξει εν λόγω και όταν θα βοηθήσει εν έργω, και να ζυγίσει τον εαυτόν του. Θα μπορέσω να κρατηθώ σε πειρασμόν εγωισμού; Θα μπορέσω να κρατηθώ;

Εάν δεν το κατορθώσω, 100% να μην πράξω. Είναι προτιμότερο να μην πράξω.

Γι' αυτό και οι άνθρωποι της παλιάς εποχής, που εφοβούντο την ευθείαν αγαθοεργίαν, δεν την κάνανε με τα χέρια τους.

Την κάνανε πάντοτε μέσω του πνευματικού. Ώστε να μην ξέρουνε πού επήγαν.

Διότι εμείς, είναι αλήθεια, και το βλέπω σε πολλούς συγχρόνους, στους ενορίτες, «Πρόσεξε, αν μου δώσουν κάτι, μα ρούχο, μα λεφτά, κάπου που να πιάσει, να πιάσει».

Βέβαια είναι μια ευθύνη αυτή, να μην τα πετάξεις, να μην τα διασπαθίσεις. Όσον υπάρχει ανάγκη εδώ, να μην τα δώσεις εκεί που θα πάνε χαμένα, είναι αλήθεια. Αλλά ο μισθός σου εσένα δεν εξαρτάται από πού θα τα δώσω εγώ.

Εξαρτάται από τι τα έδωσες, εξαρτάται από τι τα έδωσες. Από εκεί και πέρα, το τι θα γίνουν είναι αλλουνού δουλειά. Είναι αλλουνού δουλειά, και εντούτοις εμείς δεν έχουμε αποσπαστεί και δεν το έχουμε πιστέψει αυτό το πράγμα.

Εδώ λοιπόν ο προφήτης γράφει στο εδάφιο αυτό, στο 112: «Έκλινα την καρδία μου εγώ». Εδώ είναι η ελευθερία του ανθρώπου, ό,τι θέλει.

Δεν λέει ο Δαβίδ ότι με έκλινες εσύ, με πίεσες, με εξουθένωσες, και τι να κάνω. Όχι, μόνος μου, θεληματικά. Ἔκλινα τὴν καρδίαν μου τοῦ ποιῆσαι τὰ δικαιώματά σου εἰς τὸν αἰῶνα δι᾿ ἀντάμειψιν.

Εδώ το νόημα πρέπει να γίνει κατανοητόν, διότι, και αν ο άνθρωπος δεν το καταλάβει —σας το λέγω και σας το επαναλαμβάνω, και θα το έχετε καταλάβει και μόνοι σας αυτό που σας λέγω— νιώθετε μέσα σας ότι στέκεστε κάπως καλά, μάλλον καλύτερα, όταν πράττετε το αγαθόν από όταν δεν πράττετε το αγαθόν.

Τότε νιώθετε καλύτερα, νιώθετε κάπως αναπαυμένοι, κάπως πιο στερεοί. Αυτό δεν πρέπει να το νιώθει ο άνθρωπος. Διότι τότε στηριζόμεθα κατά κάποιον τρόπο, είτε εν μέρει είτε εν όλω, στη δικαιοσύνη μας. Και γνωρίζετε εκείνο το κλασικό του Ησαΐου που λέγει: «Πᾶσα ἡ δικαιοσύνη ἡμῶν ὡς ῥάκος ἀποκαθημένης». Το καταλαβαίνετε τι πάει να πει αυτό; Και το έχει ωραία πάρει η Εκκλησία μας.

Και το έχει στην ευχή του Ευχελαίου βάλει μέσα, για να μας υπενθυμίζει ότι, για να σηκωθούμε ἐκ κλίνης ὀδυνηρᾶς και λοιπά, δεν θα σωθούμε από τη δικαιοσύνη μας. Όχι όμως γιατί είμαστε καλοί εμείς. Όχι· από το θέλημά Του, από το έλεός Του.

Θα πράττουμε, λοιπόν, το αγαθόν χωρίς να ελπίζουμε στο αγαθόν. Θα φροντίζουμε εμείς πρώτοι να ξεχνούμε το αγαθόν, διότι, για να πράξει ο άνθρωπος το αγαθόν, χρειάζεται μια λησμονιά και μια ενθύμηση. Ενθύμηση είναι να ενθυμούνται εκείνοι που λαμβάνουν.

Λαμβάνουν, και λησμονιά εκείνοι που δίδουν. Εκείνοι που δίδουν να μη θυμούνται τι δίδουν, ούτε πού δίδουν. Εκείνοι που λαμβάνουν να μην ξεχνάνε ποτέ. Έτσι είναι το θέμα. Για να μην είμεθα μεταξύ των αχαρίστων, των εννέα, που «οὐχὶ οἱ δέκα ἐκαθαρίσθησαν; οἱ δὲ ἐννέα ποῦ;» Την αχαριστία δεν τη θέλει ο Θεός.

Μας θέλει πάντοτε να είμεθα ευγνώμονες. προς τα όργανα που εχρησιμοποίησε ο Θεός για την ανάγκη μας, την πνευματική ή την υλική.

Και αυτοί οι Άγιοι ακόμη, αν παρουσιαστούν να μας ελεήσουν, είτε πνευματικώς είτε υλικώς, τη δόξα δεν τη θέλουν δική τους. Η Εκκλησία τουλάχιστον, οι Ορθόδοξοι, τους στερεί αυτής της δόξης. Δόξα τῷ σὲ δοξάσαντι, δόξα τῷ σὲ στεφανώσαντι, δόξα τῷ ἐνεργοῦντι διὰ σοῦ πᾶσιν ἰάματα.

Τίποτα στον Άγιο, όλα στον Χριστό. Από εκεί είναι πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστιν καταβαῖνον ἀπὸ τοῦ πατρὸς τῶν φώτων. Σκεφτείτε, λοιπόν, αν οι Άγιοι στερούνται αυτής, εμείς τι πρέπει, πού πρέπει να κρυφτούμε εμείς και να χαθούμε.

Θα πράττουμε, λοιπόν. Γι' αυτό έχει βγει το ωραίο: ό,τι κάνει η δεξιά σου, δεν θα το ξέρει η αριστερά σου. Και δεν θα κάθεσαι να το συζητήσεις, τι έκανες και τι έφτιαξες.

Και το σακάκι που φοράς είναι δικό μου, και αν ξύσεις τα δόντια σου θα βγάλεις το ψωμί που σου το έχω ταΐσει εγώ. Είναι πολύ αστεία αυτά και πολύ επίφοβα. Άλλωστε, εμείς, η δικαιοσύνη ημών τι σχέση έχει; Και πότε ποιήσαμε «τα δικαιώματά σου εις τον αιώνα δι’ αντάμειψιν»; Εμείς εποιήσαμε στην όλη μας ζωή και έχουμε το δικαίωμα να το ακούμε επιγραμματικώς απάνω στον λείψανό μας διά του ψάλτου και να λέγει: «Έκλινα την καρδίαν μου, Κύριε, εγώ που έρχομαι προς εσένα»; Γιατί περί αυτού πρόκειται.

του ποιήσε τα δικαιώματά σου εις τον αιώνα, ε δεν συμφωνούμε Και να είναι ψέματα για τους περισσοτέρους. Για τους 99 που αποθνήσκουν, αυτό είναι ψέμα εξ ολοκλήρου. Και εν τούτοις έτσι τον θέλει τον άνθρωπο.

Γι' αυτό σας έλεγα, εάν διαβάζαμε μια φορά έτσι με προσοχή ό,τι λέγει το περιεχόμενο της νεκρωσίμου ή μνημοσύνου ακολουθίας, θα τρέμαμε, θα τρέμαμε πώς θα παρουσιαστούμε εκεί με μια σειρά ψευδών, που είμαστε τόσο ανακόλουθοι μπροστά σε αυτά τα πράγματα.

Το άλλο τροπάριο είναι από τον 126ο στίχο και λέγει: «Καιρὸς τοῦ ποιῆσαι τῷ Κυρίῳ· διεσκέδασαν τὸν νόμον σου». Είναι και αυτό κάτι που το ακούμε και στην Εκκλησία μας, εάν το έχετε προσέξει. Το έχετε προσέξει, ο διάκονος λέγει στον ιερέα ή στον αρχιερέα «Καιρὸς τοῦ ποιῆσαι τῷ Κυρίῳ». Εδώ, όπως διάβαζα ορισμένα πράγματα, λέγει το εξής, θέλει να πει:

Καθ' ὃν χρόνον, λέει, οι ασεβείς και οι αμαρτωλοί, λέμε στον Θεό, διασκεδάζουσι και καταπατούσι τον νόμο σου, τον νόμο του Θεού. Εμείς, λέει, οι πιστοί, είναι καιρός τοῦ ποιῆσαι τῷ Κυρίῳ, να τηρήσουμε τα δικαιώματά σου και να εργαστούμε, εις αντίκρισμα, εις αντιδιαστολήν αυτών, σε όλας τας λεπτομερείας του νόμου σου.

Αυτό λέγει εδώ. Είναι καιρός, λέγει, για τον καθένα να πράττουμε τα του Κυρίου. Κάθε ώρα οι άλλοι διασκεδάζουν τον νόμο σου, καταπατούν τον νόμο σου. Βεβηλώνουν τας εντολάς σου, καταπατούν το Ευαγγέλιο σου.

Είναι αλήθεια αυτό τώρα; Κάναμε εμείς αυτά, όταν οι άλλοι καταπατούσαν και βλασφημούσαν; Θρησκεία, Ευαγγέλιο, Σταυρική Θυσία, τα πάντα. Εμείς, είναι αλήθεια ότι φροντίσαμε να εφαρμόζουμε, κατ' αντιδιαστολήν αυτών, τον νόμο του Θεού;

Ούτε σε αυτό είμαστε εντάξει και συνεπείς, ούτε σε αυτό. «Καιρός λοιπόν του ποιήσαι»· έχει αυτή την ερμηνεία κατά τους Πατέρες. Ο Δίδυμος, ένας ερμηνευτής των πρώτων αιώνων, λέγει το εξής: «Διασκεδάζουσι τον νόμον ου μίαν παρανομίαν», όχι με μια παρανομία μόνον, «διαφόρους δε και πολλάς εργαζόμενοι», «και πάντας εις πολυσχιδείς κακίας ερεθίζοντες»· πάσης φύσεως φαυλότητα κάνουν.

Όταν μάλιστα, λέει, άρχοντες οἱ τῶν λαῶν τυγχάνωσι, και μάλιστα, λέει, να είναι και άρχοντες αυτοί που καταπατούν τον νόμο του. Οι διδάσκαλοι τότε τί χρὴ δρᾶν; Καὶ τὸν ἑαυτῶν βίον ρυθμίζειν μετὰ σπουδῆς καὶ εὐσεβείας.

Όταν βλέπουμε, λέγει, οι άρχοντες, οι διδάσκαλοι, οι εντεταλμένοι να τηρούν κατ' εξοχήν τον νόμο του Θεού, ώστε να είναι πρότυπα προς μίμηση στον απλοϊκό λαό, τότε, λέει, πρέπει να φοβούμεθα εμείς και να φροντίζουμε να τηρούμε έτι μάλλον τον νόμο του Θεού.

Δηλαδή, σαν να λέγει ότι υπάρχει φόβος και να φέρουμε ένα αντίβαρο, κατά κάποιον τρόπο. Καλά, αυτός κάνει αυτό, μα οι άλλοι κάνουν αυτό, για να μπορέσουμε να γλιτώσουμε από την οργή του Θεού. Και σε αυτό λοιπόν πάλι πολλοί από μας αποτυγχάνουν.

Καθ' ην στιγμήν δεν πράττουν ούτε οι εντεταλμένοι, ούτε οι ανώτεροι, ούτε και πολλοί εκ των άλλων, εμείς αυτούς βλέπουμε και αυτούς ακολουθούμε. «Ω, ο κόσμος», που μου λες εμένα. Γιατί να μην είσαι μεταξύ των εξαιρέσεων;

Γιατί ακολουθούμε το κακό και δεν ακολουθούμε το καλό; Διότι είναι πολύ το κακό, ας παραδεχτούμε. Είναι δυνατόν ποτέ να καταποντίσει και να αφομοιώσει το καλό; Αν παραδεχτούμε ότι ο άρχων του κακού είναι ο σατανάς, Όπως είναι και ο άρχων του καλού είναι ο Χριστός, ποιος είναι δυνατότερος από τους δύο;

Ο σατανάς ή ο Χριστός; Είναι ο Χριστός.

Είναι ο Χριστός. Γιατί, λοιπόν, να πάω με τους πολλούς για το πέλαγο και να πάω με τους λίγους για το Κάρμηλο να σωθώ; Γιατί; Ο Ηλίας συνετάχθη, παρ’ όλη τη φαυλότητα που υπήρχε τότε; Μόνος, λέει, έμεινα. Ο Τίμιος Πρόδρομος συνετάχθη; Δεν συνετάχθη. Ο Θείος Χρυσόστομος συνετάχθη; Δεν συνετάχθη. Μόνο όσοι δεν συνετάχθησαν, αυτοί εσώθησαν. Κι αυτών έμειναν τα ονόματα στην αιωνιότητα. Όσοι άλλοι παρεσύρθαν από τους πολλούς.

Αν επρόκειτο περί εκλογής και να πάρουμε τους πολλούς, να πάρουμε την εκλογή, θα χανόμασταν στην αιωνιότητα. Και γνωρίζετε ότι παρουσιαζόμεθα έξυπνοι σε πολλά πράγματα. Γίνονται πολλά γύρω μας, τα οποία εμείς δεν τα κάνουμε, όχι για θέματα σωτηρίας, από τα συνηθισμένα, τα άλλα, τα κοσμικά κλπ.

Αν αυτοκτονεί ένας, «αχ, τρελός ήταν αυτός». Τώρα που αυτοκτονεί ψυχικά δεν είναι τρελός; Πώς τον παρακολουθείς στην αυτοκτονία του, την ψυχική, που ζει έτσι, στην αμαρτία, που κάνει τόσα άλλα πράγματα; Πώς τον μιμείσαι;

Και γνωρίζετε πόσο εύκολο πράγμα είναι αυτό, να μιμείται ο άνθρωπος τους ανθρώπους. Το δύσκολο είναι όμως να μιμείτε των καλών άνθρωπων και όχι των κακών. Αυτό είναι. Γι' αυτό έχουν βγάλει ορισμένοι για να παρηγορήσουν εαυτόν τους τον πολλόν λέω θάνατος, ού και στη θάνατος.

Αστεία είναι αυτά. Να πας να ρωτήσεις τον σατανά τι έχει να πει: «θάνατος κοινός, οὐδεὶς θάνατος». Τον σατανά να ρωτήσεις, όχι τον Χριστό. Τον σατανά να ρωτήσεις τι έχει να πει: «θάνατος κοινός, οὐδεὶς θάνατος». Τότε θα καταλάβει ο άνθρωπος ότι δεν παίζει κανένα ρόλο και δεν έχει καμία άνεση η σκέψη του αυτή.

Γι' αυτό, λέγει, αν διαβάσετε τον ψαλμό μου, αυτό που εδανείστηκα εγώ είναι ο 126ος στίχος. Αν διαβάσετε τον εκατοστόν εικοστόν έβδομον, λέγει το εξής. Δεν είναι μέσα στον ψαλμό μου. Εγώ, διαβάζοντάς το, βρήκα και το είδα και σας το λέω.

«Διὰ τοῦτο», λέει, «ἠγάπησα τὰς ἐντολάς σου ὑπὲρ χρυσίον καὶ τοπάζιον». Ακούτε; Χρυσίον και τοπάζιον· είναι πολύτιμοι λίθοι, δηλαδή. Ούτε αυτοί με αστρονομικές περιουσίες δεν τα έχουν. Γι' αυτό, λέει, εξαιτίας αυτών που διεσκέδασαν, που κατεπάτησαν τον νόμο σου και λοιπά, «Εγώ», λέγει ο Δαβίδ, «ἠγάπησα τὰς ἐντολάς σου ὑπὲρ χρυσίον καὶ τοπάζιον».

Και εμείς καταπατούμε τὰς ἐντολάς σου διά το χρυσίον και διά το τοπάζιον. Και θα πάμε να τον συναντήσουμε. Και θα μας κρίνει με τι; Με νόμους που φτιάξαμε εμείς ή με αυτούς που έχει φτιάξει αυτός; Καταλάβατε;

Στη συνέχεια είναι η τρίτη στάση. Στην τρίτη στάση, το πρώτο είναι εκείνο που λέγει: «ἐπίβλεψον ἐπ᾿ ἐμὲ καὶ ἐλέησόν με, κατὰ τὸ κρίμα τῶν ἀγαπώντων τὸ ὄνομά σου». Του υποδεικνύει και τον τρόπο που θα μπορεί να τον ελεήσει.

Δεν ξέρω αν το προσέχετε, αν εμβαθύνετε στα λόγια μου. Παρακαλεί τον Θεό να τον κοιτάξει. Επίβλεψον επ’ εμέ, όχι με άγριο μάτι, με μαλακό μάτι, και ελέησόν με. Και πρόσεξε πώς θα με ελεήσεις: κατά το κρίμα, κατά την δικαιοσύνη των αγαπώντων το όνομά σου. Θα με κρίνεις με το ίδιο κριτήριο που θα κρίνεις αυτούς που πραγματικά ηγάπησαν το όνομά σου.

Θράσος! Να πεθάνω εγώ — ε, εσείς μπορεί να μείνετε λίγο πίσω — και να του λέω: «Πρόσεξε πώς θα με κρίνεις». Ε, το λέει ο Ψάλτης βέβαια για μένα, έχω αντιπρόσωπο. «Θα με κρίνεις όπως αυτούς που αγάπησαν το όνομά σου», και εγώ να τον βλαστημάω από πάνω. Σκεφτείτε, δηλαδή.

Και να μην πάτησα ποτέ στην εκκλησία του και να μην έχω εξομολογηθεί ποτέ και να μην είχα ακούσει κανένα, τίποτα από αυτά. Τι θράσος είναι! Θα τρέμαμε, δηλαδή. Θα έπρεπε να βγαίνουμε έξω από την εκκλησία.

Όταν ακούμε αυτά τα πράγματα, και πολλοί μας ξέρουν ότι αυτός που συνοδεύουμε δεν έχει κάνει τίποτα από αυτά. Ούτε ήθελε καν να τα συζητήσει ποτέ του. Τα θεώρησε ή παραμέρισε ή θεληματικά τα πέταξε. Σκεφτείτε πόσο θράσος έχουμε σε αυτή την περίπτωση.

Αν θέλω να σταθώ στο σημείο αυτό, «ἐπίβλεψον ἐπ᾿ ἐμὲ», τι είναι η τροπή; Διά του οφθαλμού. Επίβλεπε. Ο άνθρωπος εκδηλώνει διά των οφθαλμών του ή την ιλαρότητα προς έναν άνθρωπο ή την οργή προς έναν άνθρωπο. Βλέπει άγρια, οργίζεται, αγριεύει, ή του χαμογελά, του μειδιά, τον παρηγορεί, «ναι, μην ανησυχείς, εγώ...» Με τα ίδια τα μάτια εκδηλώνεται το εσωτερικό. Έτσι ακριβώς υπάρχει και στα θέματα του Θεού.

Έχει σε ένα μέρος που λέγει «Ὁ ἐπιβλέπων ἐπὶ τὴν γῆν καὶ ποιῶν αὐτὴν τρέμειν».

Να αγριοκοιτάξει ο Θεός τη γη και να αρχίζει να πηγαίνει σαν σβούρα. Είδε τον μπορεί. Πως δεν τον μπορεί. Τον μπορεί. Το γράφει ο Δαβίδ αυτό το πράγμα. Τους ευσεβείς όμως, αυτό είναι για των αμαρτωλών.

Στους ευσεβείς δείχνει μια ιλαρότητα. Αυτό που λέει εδώ. «Επίβλεψον ἐπ’ ἐμὲ καὶ ἐλέησόν με» με ιλαρότητα. Και γράφει και ένα άλλο, αν το έχετε βρει ποτέ σας. Είναι στη Δευτέρα Χρονικών, στο 16ο κεφάλαιο, στίχος 9.

Εκεί λέγει το εξής: «οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπιβλέπουσιν ἐν πάσῃ τῇ γῇ κατισχῦσαι ἐν πάσῃ καρδίᾳ πλήρει πρὸς αὐτόν». Γυρίζουν, λέει, οι οφθαλμοί, περιτρέχουν τη γη να βρούνε μια καρδιά, μια ψυχή που είναι προς Αυτόν, για να φανεί δυνατός ο Θεός στον άνθρωπο αυτόν.

Σκεφτείτε αυτό. Να σας πω ένα παράδειγμα: όταν επρόκειτο, εξαιτίας της δεινής αμαρτίας της αρσενοκοιτίας, να κατακάψει τα Σόδομα και τα Γόμορρα, τι έκανε ο Θεός πρώτον; Επέβλεψε επί των Σοδόμων και Γομόρρων και βρήκε ότι κάποιος άνθρωπος δεν έπρεπε να καεί. Τον βρήκε ή δεν τον βρήκε ο οφθαλμός του Κυρίου; Τον βρήκε, τον Λωτ με την οικογένειά του.

Επέβλεψε για να κάνει τον κατακλυσμό και να μην αφήσει τίποτα. Και βρήκε τον Νώε με την οικογένειά του. Ή δεν μπορούσε να ξαναφτιάξει από την αρχή κόσμο; Γιατί ορισμένοι λέγουν, όταν ακούνε αυτό: «Μα ήθελε να τους βαστήξει αυτούς για μαγιά, να ξαναφτιάξει».

Γιατί, είχε δανειστεί και πρώτα όταν έφτιαξε τον κόσμο;

Βλέπετε, έχουμε παραδείγματα. Ο Θεός είναι ο ίδιος, δεν άλλαξε. Είναι ο ίδιος. Και αν εμείς θελήσουμε να πολιτευτούμε όπως πρέπει, θα βλέπουμε ακριβώς αυτά που διαβάζουμε, που έλαβαν χώραν στους διαφόρους ανθρώπους Του.

Στο Ισραήλ κατ’ εξοχήν, θα τα βλέπουμε στη ζωή μας, γιατί είναι ο χθες, ο σήμερον και εις τους αιώνας ο αυτός. Εδώ δηλαδή, λοιπόν, του ζητάει να τον δει με ιλαρότητα, να μην τον δει άγρια. Είναι τώρα μετά τη μετάνοιά του, έχει καθαριστεί.

Έχει μετανοήσει, έχει εξομολογηθεί στον Νάθαν. Τον ήλεγξε ο Νάθαν και το ομολόγησε. Δεν ξέρετε την περίπτωση, ε; Και το παραδέχτηκε. «Ημάρτηκα», λέει, «τω Κυρίω». Αλήθεια, λέει, ναι, εγώ είμαι η αιτία που έσφαλα και φονεύτηκε αυτός και του πήρα τη γυναίκα του.

Εγώ είμαι φονιάς, εγώ είμαι μοιχός, ημάρτηκα τω Κυρίω. Και η απάντησις ήταν: «Και ο Κύριος παρέβλεψε το αμάρτημά σου». Αμέσως η απάντηση· μόλις το παραδέχεσαι και το εξομολογείσαι, ο Κύριος παρέβλεψε το αμάρτημά σου. Προφήτης εξομολογεί προφήτην και προφήτης αφήνει αμαρτίες για λογαριασμό του Θεού.

Έτσι έγινε η πρώτη εξομολόγησή της και η άφεση, έτσι γίνεται και τώρα. Κληρικός, πνευματικός, εξομολογεί κληρικόν. Πατριάρχης εξομολογείται σε καλόγερο.

Αλλοίμονο σ' αυτούς που τα λένε στην Παναγία και τα λένε στην εικόνα και στα σαράντα κύματα και στον αφέντη τον Αϊ-Γιώργη. Αλλοίμονο σ' αυτούς που δεν ταπεινώνονται να εφαρμόσουν αυτό. Ο Δαβίδ λοιπόν έχει συγχωρηθεί αυτή την ώρα, έχει αφεθεί.

Κάθε βράδυ το στρώμα του πνίγεται από τα δάκρυα. Διότι, όπως αναφέρει αλλού, δεν κοιμήθηκε βράδυ χωρίς να κλάψει.

...κλάψει. Και η αμαρτία μου ενώπιόν μου εστί διαπαντός. Θα το θυμάμαι μέχρι που θα πεθάνω, αυτό που έκανα, για να ταπεινωνόμαστε. Εμείς θα ξεχνάμε και ζητάμε μάλιστα από τον ιερέα αμέσως να μας δώσει τα συγχωρητήρια για τις αμαρτίες μας και την άδεια να πάμε να κοινωνήσουμε. Αν μας βάλει και κανένα κανόνα και λοιπά, δεν το δεχόμεθα. Εδώ διαφέρει όμως το θέμα αυτό. Από το Θεό λοιπόν ελεούνται: πρώτον, οι διά μετανοίας και εξομολογήσεως των αμαρτιών των.

Και δεύτερον, οι προκόπτοντες εν δικαιοσύνη, αγαθοσύνη και αγάπη. Όσοι βαφτίστηκαν και κράτησαν το βάπτισμά τους καθαρό. Και συνεχίζουν να προσέχουν στη ζωή τους κλπ. Ελεούνται από τον Θεό. Όπως ελεούνται και όσοι μετενόησαν και επέστρεψαν.

Γι' αυτό υπάρχει μια διάκριση, δεν ξέρω ποτέ σας αν σας απασχόλησε αυτό. Αλλά υπάρχει πιο κάτω, θα σας την αναφέρω πιο κάτω. Σε έναν άλλο στίχο, τον 149, εκεί που λέγει: «Τῆς φωνῆς μου ἄκουσον, Κύριε, κατὰ τὸ ἔλεός σου, κατὰ τὸ κρίμα σου ζῆσόν με».

Θα το αναφέρουμε εκεί. Πάντως, εδώ και εμείς θα μπορούμε να ζητήσουμε έλεος από τον Θεό. Εάν είμεθα συνεπείς με τας εντολάς σου. Ο άλλος στίχος της τρίτης στάσεως είναι ο εκατοστός τεσσαρακοστός πρώτος του Αμώμου.

«Νεώτερός εἰμι ἐγὼ καὶ ἐξουδενωμένος· τὰ δικαιώματά σου οὐκ ἐπελαθόμην».

Αυτό έχει δύο όψεις, μίαν ηθική και μίαν φυσική. Δηλαδή, αισθάνεται ότι είναι νεότερος κατά την γνώση και είχε άγνοια σε πολλά πράγματα και, ως εκ τούτου, ήτο περιφρονημένος. Και ζητεί να μάθει τα δικαιώματα του Κυρίου, τα λόγια Του, για να τα εφαρμόσει.

Ποιος από μας πιστεύει ότι δεν γνωρίζει τίποτα από αυτά που έχει ο Θεός; Και αν παραδεχτούμε ότι γνωρίζει περισσότερα από έναν άλλον, και από τον άλλον θεωρείται σοφός και προχωρημένος, θα πρέπει, για να είναι σίγουρος, να γνωρίζει ότι δεν γνωρίζει τίποτα.

Αυτά εν σχέσει με εκείνα που δεν γνωρίζουμε. Αυτά που γνωρίζει δεν είναι τίποτα εν σχέσει με εκείνα που δεν γνωρίζουμε. Ο σοφός μας, ο Σωκράτης, το παραδέχθηκε αυτό το πράγμα. Παρ' ό,τι δεν ήξερε ούτε περί νόμου ούτε περί χάριτος.

Είπε, το καταδέχθηκε να πει: «Ένα, λέει, γνωρίζω, ότι τίποτα δεν γνωρίζω». Ποιος από μας το παραδέχεται; Και το βλέπουμε πολλές φορές να συμβαίνει μεταξύ μας. Εμείς έπρεπε να είμεθα, όπως λέγει ο Πέτρος, έτοιμοι προς απολογίαν.

Να γνωρίζουμε τόσο καλά τα θέματα της πίστεώς μας, που ανά πάσα στιγμή να είμεθα έτοιμοι να απολογηθούμε. Γιατί πιστεύουμε στον Χριστό, γιατί πιστεύουμε στο Τρισυπόστατο, γιατί πιστεύουμε στο Βάπτισμα, γιατί πιστεύουμε στη Θεία Κοινωνία;

Γιατί πιστεύουμε στην Εξομολόγηση, γιατί πιστεύουμε στην Παρθενία, γιατί πιστεύουμε... Στα πάντα να είμεθα έτοιμοι. Τα ψάρια μιλάνε περισσότερο παρά εμείς οι χριστιανοί για τα θέματα αυτά. Γι' αυτό μας παρουσιάζονται προφεσόροι, αιρετικοί.

Απέψω λέει τι ξέρει τη Γραφή Ναι, γιατί εσύ δεν την ξέρεις κι εγώ από μέσα. Γι' αυτό σου φαίνεται την πτέρα απέψω αυτός Καταλάβατε; Αυτό μας φαίνεται. Και έπρεπε να είμαι θα έτοιμη σ' απολογία Και δεν είμαι θα έτοιμη σ' απολογία Πού να ταπεινωθούμε και να βρούμε;

Τι ξέρω εγώ; Λέγω, τι ξέρω; Ο σοφός Σολομών άφησε ωραίο παράδειγμα. Το ενθυμείσαι, ε; «Τι θες να σου δώσω;» του λέει. «Χρήματα, δύναμη κατά των εχθρών σου, δόξα; Τι θες να σου δώσω;» «Τίποτα, λέει, απ’ αυτά· σύνεση να μου δώσεις». Και τόσο, λέει, άρεσε στον Θεό, που του είπε: «Διότι δεν μου ζήτησες χρήματα, δεν μου ζήτησες δόξα, δεν μου ζήτησες ισχύ εναντίον των εχθρών σου…»

Εκτός τούτου, ιδού, σου δίνω σοφία που να μην μπορεί να σταθεί κανένας μπροστά σου, και σου δίνω και χρήματα, και σου δίνω και δόξα που να μην μπορεί κανένας πάλι να σταθεί μπροστά σου. Θα δίνω εγώ αυτά, αφ' εαυτού μου· επιπλέον θα δίνω. Αλλά μην πείτε να αρχίσουμε από εκεί: να δώσουμε ένα χαρτί στο παιδί να ζήσει, να φτιάξουμε κάτι υλικό για εμάς να ζήσουμε. Όχι πνευματικά· σωματικά πρώτα. Λες και ο Θεός, που τρέφει τα ποντίκια...

Και τρέφει και τους νεοσσούς των κοράκων· θα αφήσει το πλάσμα του νηστικό και εκτεθειμένο; Αυτός που επί 40 χρόνια έτρεφε με μάννα, με αγγελική τροφή, τον σκληροτράχηλο λαό αυτών των Εβραίων. Αυτός που επί 40 χρόνια δεν τους άφησε να εργαστούν.

Αυτός που επί 40 χρόνια τους σκέπαζε με νεφέλη, να μην τους καίει ο ήλιος, γιατί δεν είχαν καταυλισμό, και τους εφώτιζε τη νύχτα με στήλη φωτός. Αυτούς που επί 40 χρόνια δεν επέτρεψε να τρυπήσουν τα ρούχα τους και τα παπούτσια τους. Αυτός είναι ο Θεός, δεν άλλαξε, είναι ο ίδιος. Εμείς αλλάξαμε και εγκαταλείψαμε τον Θεό.

Εμείς αλλάξαμε και εγκαταλείψαμε τον Θεό.

Όμως ο Δαβίδ έχει και φυσική κατωτερότητα. Το αισθάνεται αυτό το πράγμα. Ήταν ο νεότερος των αδελφών του. «Νεώτερος ἐγώ εἰμι καὶ ἐξουδενωμένος». Εγώ είμαι ο νεότερος, ο μικρότερος των αδελφών. Και ο πεταμένος, ο παραπεταμένος.

Μέχανε και βοσκαπρόβατα Μέχανε το τσουπάνο, το τσούφιο Οι άλλοι επίσημοι, γραμματισμένοι και λοιπά, ήσαν κάτω, παίζαν αυτοί. Εγώ επάνω. Και εν τούτοις, εμένα έστειλε να καλέσουν κάτω. Και αυτό είναι καλό. Γι' αυτό το παραδέχεται τώρα και λέγει: «Νεότερος είμαι εγώ και εξουδενωμένος. Όμως τα δικαιώματά σου, παρότι ήμουν εκεί με τα πρόβατα, ουκ επελαθόμην». Δεν εξέχασα ποτέ.

Οι άλλοι κάτω πιθανόν να ξέχασαν, εγώ δεν εξέχασα, και τον ύψωσε γι' αυτό, όπως ξέρετε, ώστε αυτός ο πατέρας του τον είχε για εξουθενωμένον, για δευτερεύον πρόσωπο της οικογένειας. Θα έχετε διαβάσει στους Κριτάς, συγγνώμη, στο Βασιλειών, στο 16ο, το πρώτο Βασιλειών.

Αναφέρεται η αποστολή του Σαμουήλ στο σπίτι του Ιεσσαί του Βηθλεεμίτου, να χρίσει βασιλέα στο πόδι του Σαούλ που ασεβούσε. Και βρήκε μέσα όλα τα παιδιά. Έρχεται ο ένας, το πνεύμα δεν τον οδηγεί να τον χρίσει βασιλέα.

Ήρθε ο δεύτερος, ήρθε ο τρίτος, ήρθε ο τέταρτος· ήσαν 7-8 παιδιά. Σε κανέναν δεν συνηγόρησε το πνεύμα να τον χρίσει. Ήρθε σε δύσκολη θέση. Του απαντά ο Θεός και του λέει: «Πρόσεξε». Διότι ο Θεός δεν βλέπει όπως βλέπουν οι άνθρωποι.

Δεν βλέπει τα παραστήματα και τις ομορφιές. Ότι του πάει το διάδημα και του πάει και το σπαθί. Ο Θεός δεν βλέπει το φαινόμενο, αλλά βλέπει την καρδία. Έχει υπομονή. Όσον παρήλασαν όλοι, σε κανέναν δεν ωθήθη να δώσει το χρίσμα.

Και τότε στρέφεται προς τον πατέρα και του λέει: Έχεις άλλο παιδί Και είπε αυτός με περιφρόνηση, ο καημένος ο Ιεσσαί: Έχω λέει ένα, λέει αυτό είναι βοσκός Δηλαδή, δεν μπορεί να είναι, είναι εξουδενωμένος αυτός.

Είναι για μπομπότα και για σαρούχι. Δεν είναι για φιούλια, για διάδημα. Και ο πατέρας του ακόμη τον είχε για δευτερεύον πρόσωπο. Αλλά έλα που ο Θεός δεν βλέπει σαν εμάς. Βλέπει στις καρδιές, δεν βλέπει εξωτερικά, βλέπει εσωτερικά.

Του λέει να φέρει αυτόν, διότι δεν πρόκειται να καθίσουμε για φαγητό εάν δεν έρθει να τελειώσω την αποστολή μου. Και πράγματι ήρθε. Πώς θα ήρθε βέβαια εκεί έξω, μες στο κρύο, όπως ξέρετε, ένας άνθρωπος να έρχεται από τη στάνη;

τόσο θα ήρθε. Η Αγία Γραφή γράφει ότι τον λέγει πυρόξανθο και ευόφθαλμο, τα μάτια του δηλαδή πετάγαν σπίθες, και αμέσως, «Αυτόν», λέει, «θα χρίσεις βασιλέα», και τον έχρισε βασιλέα ενώπιον των αδελφών του. Καταλαβαίνετε το μίσος και πώς θα κατάπιαν τη γλώσσα τους όλοι αυτοί, όταν είδαν πως ο Θεός εκ κοπρίας βγάζει πένητα και τον ανεβάζει επάνω.

Ίσως να είναι αυτή η πλευρά που ταπεινώνεται και πάλι εδώ και το εκδηλώνει στον ψαλμό του ο Δαβίδ. Και λέγει ότι νεότερος εγώ είμαι και εξουδενωμένος Όμως «τὰ δικαιώματά σου οὐκ ἐπελαθόμην». Δεν τα ξέχασα, παρότι ήμουν εκεί πέρα, δεν τα ξέχασα.

Ένα παρεμφερές υπήρχε και σ' αυτόν, αν θυμείστε. Στον Μωσή. Και ο Μωσής, παρότι ήτο βοσκός, όμως ο Θεός είχε να κάνει μαζί του. Βέβαια ο Μωσής οφείλει πολλά στη μητέρα του, η οποία είχε κατορθώσει να του ενσταλάξει μέσα του τον Εβραϊσμό, την πίστη στον πραγματικό Θεό και την πίστη στον απεσταλμένο λαό του Θεού.

Γι' αυτό και δεν εσυγκινήθη, παρότι έμεινε περίπου 40 χρόνια, μέχρι ηλικία 40 ετών, κοντά στην κόρη του Φαραώ και εξεπαιδεύτηκε μέσα εκεί με όλα τα μέσα, τα σύγχρονα εν πάση περιπτώσει τότε, με τη σοφία των Χαλδαίων, με όλα αυτά τα πράγματα.

Η μάνα του όμως του είχε φυτέψει μέσα του τον Εβραϊσμό, για να αγαπάει τους αδελφούς που ήσαν αιχμάλωτοι τότε εκεί πέρα. Και ενθυμείσθε, έπειτα εφόνευσε τον Αιγύπτιον και έγινε αιτία έπειτα να φοβηθεί και να φύγει.

Και πήγε από βασιλόπουλο και έγινε τσοπάνος, του πεθερού του τα πρόβατα, του Ιοθόρ. Δεν έγινε θέλικας, που θα μπορούσε κανείς να πει είχε γοησμό να κρατάει την κλίτσα και να σφυράει, έχοντας μπροστά του χίλια πρόβατα.

Όχι, έγινε τσοπάνος, τσοπάνος. Εξευτελίσθη το βασιλόπουλο αυτό. Και εντούτοις ο Θεός τον είχε υπόψη του εκεί που ήτο και τον έβγαλε μια μέρα και τον έκανε ποιμένα λογικών προβάτων. Τον εκάλεσε, του μίλησε στη βάτο και από εκεί τον χρησιμοποίησε. Και τι ηξιώθη αυτός όμως! Αδιάφορον αν στο τέλος, διότι έσφαλε και αυτός σαν άνθρωπος, δεν ηξιώθη να εισέλθει στη γη της Επαγγελίας.

Έτερον, εκάτερον. Πάντως το θέμα είναι ότι ο Θεός δεν ξεχνάει. Και δεν ξεχνάει όταν ο άνθρωπος δεν ξεχνάει τον Θεό. Παρότι τους έχει πάντοτε υπόψη ο Θεός, όλους τους ανθρώπους. Εντούτοις όμως στέκεται περισσότερο σε αυτούς στους οποίους βρίσκει αντίκρισμα.

Βλέπει την καρδιά τους στραμμένη προς Αυτόν. Ο άνθρωπος θα πρέπει να είναι σαν το ηλιοτρόπιο την ημέρα. Έχετε υπόψη σας αυτό το φυτό που λέγεται ηλιοτρόπιο· βλέπετε; Παρακολουθεί τον πραγματικό ήλιο. Έτσι πρέπει να είναι και η καρδιά του ανθρώπου, η ψυχή του ανθρώπου, να βλέπει τον πραγματικόν ήλιο της δικαιοσύνης.

Θα έχετε προσέξει πώς ο ηλίανθος αποσύρεται, πώς αποστρέφεται το βράδυ. Όταν ο ήλιος χαθεί, τότε γυρίζει κάτω και κοιμάται. Και περιμένει να ανατείλει, για να ξανασηκωθεί να τον παρακολουθεί. Και όμως διδάσκει αυτό το άψυχο φυτό εμάς, τα αφεντικά του.

Και εσείς έτσι να κάνετε, να προσέχετε τον ήλιο της δικαιοσύνης. Και όταν θα αποθάνετε, δεν χρειάζεται πλέον, θα έχετε τακτοποιηθεί. Όσο όμως υπάρχετε εδώ, αυτό να κάνετε. Αλλά εμείς δυστυχώς, παρότι και αυτή η πόα μάς διδάσκει να κοιτάμε και τον Θεό, μόνο τον Θεό δεν κοιτάμε.

Και γνωρίζετε πόσα γίνονται, όχι από τους ανθρώπους οι οποίοι, για τον άλφα βήτα λόγο, είναι άμοιροι, έτυχε να είναι μακριά από τη γνώση της σωτηρίας, από τον σκοπό της ελεύσεως και του προορισμού του ανθρώπου.

Αλλά σε αυτούς τους χριστιανούς αυτό συμβαίνει. Πολλοί από τους λεγόμενους χριστιανούς τον Θεό δεν τον έχουν. Δεν τον φοβούνται τον Θεό. Δεν τον λογαριάζουν. Δεν τον υπολογίζουν τον Θεό. Πόσο πρέπει ο άνθρωπος, μέρα νύχτα, με φόβο και με τρόμο, να βλέπει, σε ό,τι ενεργεί, ότι τον βλέπει ο Θεός τώρα.

Ο Θεός μας βλέπει τώρα, γιατί τότε δεν θα λέγαμε «Έλα, που δεν θα είναι κανείς εδώ, σβήσε το φως, σιγά μη μας ακούνε» και τα λοιπά. Αυτά δεν θα τα λέγαμε, διότι εμείς εν λόγω μεν πιστεύομεν, εν έργω δε απορρίπτομεν. Ο Παύλος λέγει: «Δεν είναι», λέει, «εν λόγω ο Χριστιανισμός, αλλά είναι εν δυνάμει». Από τη ζωή σου θα το κάνει. Πολλοί άνθρωποι κοιτάζουν να στρέψουν τα μάτια τους στα αφεντικά για να καθίσουν.

Για να καθίσουν να κλέψουν, να κάνουν κάτι εις βάρος. Δεν το κάνουν σαν να είναι δικό τους, δεν το κάνουν σαν να είναι μπροστά ο Χριστός. Θυμούμαι, λέγεται το εξής.

Κάποτε, σε μια πολυκατοικία που ήταν πολλά γραφεία, ήτο μέσα κι ενός οργανώσεως θρησκευτικής γραφείο.

Τέσσερις από αυτούς που ήσαν στην κίνηση είχαν μείνει ένα βράδυ αργά και συζητούσαν ένα θέμα που τους απασχολούσε. Τους απασχολούσε κάτι του Παύλου που είχε πει. Τι πάει να πει πανταχού παρουσία, τι πάει να πει ο Θεός είναι μπροστά.

Ο ένας έλεγε το δικό του, ο άλλος έλεγε το άλλο, ο ένας έλεγε το δικό του, ο άλλος άλλο, και αργήσαν. Η καθαρίστρια, η οποία καθάριζε από το βράδυ, τους γνώριζε. Και όταν έλυσαν, ε απόψε λέει αργήσετε, ε λέει κάτι συζητούσαμε, συζητούσαμε λέει κάτι λέει τι συζητούσατε, ε να κάτι για πες το μου να τα ακούσω και εγώ Και της είπανε ότι ο Παύλος λέει ότι ο Θεός είναι πάντοτε μπροστά μας και να προσέχουμε ό,τι ενεργούμε, ότι μας βλέπει και τα τοιαύτα.

«Ε», λέει, «τι λέει; Τι θέλετε να πείτε με αυτό; Δεν το έχετε ερμηνεύσει; Εγώ», λέει, «τον βλέπω τον Θεό· εσείς δεν τον βλέπετε;» Λέει: «Πώς τον βλέπεις;» «Να», λέει, «ό,τι κάνω. Καθαρίζω εδώ. Καθαρίζω εδώ, λέγω ότι είναι ο Κύριος και με βλέπει. Καθαρίζω το τζάμι, ότι είναι ο Κύριος και με βλέπει.»

Φυσάει, στυλώνω το τζάμι για να μην το σπάσει, γιατί βέβαια εγώ θα πληρωθώ, θα πληρωθούν οι άλλοι, αλλά είναι του Κυρίου αυτό». «Αυτό, λοιπόν, εγώ το έχω λύσει στην πράξη, αυτό που κοιτάζετε εσείς να το λύσετε στη θεωρία».

Βλέπετε; Όμως εμείς δεν ενεργούμε έτσι, είτε σε κλειστό είτε σε κρυφό και πολλάκις και σε ανοιχτό. Είμαστε τόσο αδιάντροποι, τόσο αθεόφοβοι, που δεν παρουσιάζεται αυτός ο φόβος. Ξεχνάμε τις εντολές. Και η γλώσσα μας περισσότερα λέγει, και άπρεπα λέγει, και βλάσφημα λέγει πολλάκις.

Και συκοφαντία κάνουμε, από φθόνο, από ζήλια, και το μάτι μας βλέπει περίεργα, και το μάτι μας ταξιδεύει βαθύτερα, και χίλια δυο πράγματα κάνουμε, γιατί ξεχνάμε τον Λόγο του Θεού, ξεχνάμε τον Νόμο του Θεού.

Αυτό που λέει, «οὐκ ἐπελαθόμην». Εγώ, παρότι ήμουνα πεταμένος εκεί σε μια άκρη, δούλος, ο Θεός το παρακολουθεί και το βλέπει, και τον άνθρωπο τον αμείβει στη δέουσα στιγμή και τον αποκαθιστά. Τον ένα αμαρτωλόν, βέβαια, αν έχει αμαρτήσει, έχει επιστρέψει όμως διά μετανοίας και εξομολογήσεως, τον άλλον να στέκεται στη δικαιοσύνη πάλιν.

Υπάρχει αγάπη του Θεού σε αυτά τα θέματα και έλεος του Θεού. Το λέγει ωραία στον «ἐν παντὶ καιρῷ»: «ο τους δικαίους αγαπών και τους αμαρτωλούς ελεών». Τον ελεεί και τον αμαρτωλόν με παράταση ζωής, με υγεία κ.λπ., να επιστρέψει.

Τον άλλο, όμως, τον αγαπά, ιδιαιτέρως τον προσέχει. Έτσι είναι. Γι' αυτό να μου επιτρέψετε να μείνω μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, να συνεχίσουμε στο άλλο. Αμήν.