Commentary on the Funeral Service

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Two Thursdays ago, we interrupted our study of the funeral service and spoke about the talents, because of the Parable of the Talents that our Holy Church had set before us. This evening, allow me to return to the subject so that we may complete this effort.

We shall offer as many reflections as we can on this subject, which is both serious and beautiful. I do not know whether you have carefully read the whole funeral service, or the memorial services in general.

What beauty! What wisdom! There is no greater philosophy and no greater theology than that found in the funeral service. Everything is gathered there, carefully selected and presented in concise form.

We have reached the following troparion. It is an idiomelon, and its words are, in a sense, spoken by every person as he faces death. Of course, we are speaking here of natural death, not an unnatural death, which may come through suicide, an accident, or any number of other causes. In the natural course of things, a person completes his life and departs from this world.

He then sees that no time remains. And so he says: “I weep and lament when I contemplate death.” This is humility. Many call it fear. There is no bravado in the face of death. Although we know that through death we shall pass into life, and from what is temporary into eternity, nevertheless, if we truly are Orthodox Christians...

And I say Orthodox because, when death approaches a Protestant, he may think that simply because he holds a Gospel as though it were a precious coin, he will enter the Kingdom of Heaven by means of that alone. That is not what I mean. However rightly an Orthodox Christian may believe and however rightly he may live, he always has fear.

He does not place his hope in himself. He labors, but he does not presume. He says, “I shall act rightly and believe rightly.” Yet if Christ wills, He will admit me; if He does not will, He will not. After all, are the land, the house, the palace, and the Kingdom mine, or His Father’s? If He wills, He will admit me.

If a person thinks in this way, he will always be restrained and measured, as the divine John Chrysostom says. He will be humble. So this should not be misunderstood, as though it contradicted the promise of Christianity that we should rejoice over the departed.

Is this thought too harsh? Too harsh? “I weep and lament when I contemplate death”—this is said out of humility. It is not that he does not know where he is going; he knows that he is going to Christ. Yet he humbles himself and says, “I am nothing. I have done nothing. I have accomplished nothing. I am afraid; I am afraid.”

Consider Saint Arsenius. He had even raised someone from the dead, yet when he was more than ninety years old he still prayed, “Lord, grant me more time, that I may make a beginning of metanoia, of repentance.” And now think of where he stands and where we stand.

These two words, then—“I weep and lament when I contemplate death”—are spoken for this reason. They also have another meaning, which I shall touch upon later, so that you may understand why a person must not seek death. Some people imagine that they have put everything in order; then life seems slow to them, and they want to hurry away and receive what awaits them.

We must neither seek death nor cease, in humility, to fear what will happen there.

And I behold lying in the graves the one made in the image of God—that is, the human person. For, as we said earlier, man was created in the image and likeness of God. We explained what it means to be in the image and what it means to be in the likeness.

He sees the beauty in which man was fashioned for us; he closes his eyes and sees it formless, without glory, having no comeliness. A man who once inspired fear wherever he went, before whom everyone stood at attention, now has no glory whatsoever.

Someone who was once applauded or sought after, whether for good or for sin, now has no value in the eyes of the world and is cast aside. His form has withered. He no longer has his beauty or the attraction he once possessed, by which he so readily drew others to himself.

And so, seeing the human form there, he recognizes in it the living person—the one who had been so full of life. When he now sees him lying there without form or glory, he beholds it as a wonder. “O wonder!” he says. “What is this mystery that has come upon us?” What is this that concerns us? In other words, we are within a Mystery. Whether we live or die—and likewise, when we live in Christ—we are always within a Mystery.

The faithful person already lives in Heaven. Life here is a Mystery, and the brief episode called death will bring about the separation. The shell will be left below, and the little bird will fly upward.

From this very day, we are with Christ in God. If I could write, “Christ together with the faithful in God,” I would be able to give the answer. And if you read Colossians, chapter three, verse one, you will find this thought there.

It is a Mystery: from this very day the faithful person is with Christ in God. Of course, we cannot understand this now. Such things cannot be perceived with bodily eyes; they require spiritual eyes. For this reason Christ Himself speaks of it, as John has preserved His words for us.

He says, “On that day you will know that I am in My Father, and you are in Me, and I am in you.” How can this relationship exist—that I should be one with you and, at the same time, one with the Father? “On that day you will know.”

Today you cannot understand it. What is happening here is itself a Mystery. What is life? Who can take pencil and paper and give us a definition of life?

It is a Mystery. How is life created? That is another Mystery. And how is life sustained throughout eternity? I do not mean physical life; physical life has an end. I mean spiritual life, because, as we said on another occasion, from the moment a human being is conceived in the mother’s womb, that person exists for eternity.

Whatever harm that person may suffer at the hands of the father, the mother, the doctor, or anyone else, that little soul will live for eternity. How this happens is a Mystery.

Today, in their attempt to reject divine revelation and God’s life-giving action, people seek to create life in test tubes—but they must begin with life that already exists. They cannot create life out of nothing, nor will they ever do so.

Starting with existing life—with a sperm cell—they may create conditions in which they can even bring forth a human being among tubes and coils. But life will always remain a Mystery. Where is life? Is it in the blood, in the heart, or in the brain?

Prayer, prayer, prayer, prayer.

To take it upon himself to interfere, with scissors in hand, cutting out whatever he wants and throwing it away, adding other things, and issuing a new edition. Who is this man? It is a mystery of mysteries. That is why it says here what the book contains.

Prayer. We became subject to corruption. Had man obeyed, he would have become immortal. Man did not obey, and so he became corruptible. God created man in such a state that, if he obeyed, he would be immortal, but if he did not obey, he would be mortal.

For if God had made man immortal, his guilt would not have been proven. And if He had made him mortal, man would not have been guilty, for he could have said, “You made me mortal.” God created man in such a state that life or death would depend upon man himself, so that he might also be held responsible.

In the one case he would be rewarded, and in the other he would be condemned; but the matter would be sealed shut, so to speak, and he could not place the blame on anyone else. Those of you who read the Old Testament will find this expressed beautifully in the Wisdom of Sirach, where it says:

“He has set fire and water before you; stretch out your hand for whichever you choose.” This is in chapter fifteen. He has placed fire and water before you. You are free to stretch out your hand toward whichever you choose. If you choose the fire, you will suffer its consequences; if you choose the water, you will receive its coolness.

You yourself will be accountable. “He has commanded no one to be ungodly, and He has given no one permission to sin.” This too is a profound saying. He commanded no one to sin, nor did He make it easy for anyone to sin; therefore, the human person is responsible.

He has set all this forth very well. That is why he says that we were handed over to corruption and joined to death. Read—read the troparia on the expulsion of Adam and Eve from Paradise in the compunctionate Triodion for the Sunday of Cheesefare.

There you will see how it happened and why it happened.

Indeed, this happened by God’s command. This separation truly took place by God’s command, so that evil would not become eternal. That is why He permitted it. The separation of the soul from the body is an act of God’s loving-kindness and of His love.

Many people blame God for death or for the expulsion from Paradise, as we have discussed before. Yet both are acts of love. It was love when He expelled Adam and Eve from Paradise, closed the way to the tree of life, and set a guard over it.

He guarded the tree of life with the fiery sword; but the other act, allowing Adam to die, was also so that evil would not become eternal. In the first case, Adam, being dead, was not to eat from the tree of life and thus make death immortal and incurable. And in the other case, we are not left forever as tuberculosis, cancer, or a vehicle running over us may leave us—flattened like a postage stamp, and so on. God makes us new again.

The Church tells us that He will make us new again. In the teaching for the first Saturday of Souls, it says that He will restore us as young people, at the age of Christ—thirty-three years old. And so the hymn says, “Truly, by God’s command, as it is written,” addressing Him who grants rest to the departed.

This is said to the One whom we entreat on behalf of the departed. We say “the departed,” not “the dead.” We do not mean someone who has passed into nonexistence, as the Jehovah’s Witnesses and others tell us. No—we mean one who has departed, one who has been translated elsewhere; and not according to his own will, but because God has translated him.

As for choosing death by one’s own will, I do not know what reckonings a person will face above. God gave us reason; God gave us the nous, the spiritual intellect, and freedom of choice. But He did not give us authority over the length of our life. These things are in God’s hands.

So if I behave like a beast, take a car, race along, crash into a post, and dash out my brains, I do not know whether that should be called an accident or suicide, because God gave me reason.

Do you understand? There are countless other situations that we are able to prevent. But here the hymn speaks of the departed and asks that prayer be offered for him, so that he may be granted rest.

Allow me here to make a brief digression.

Many people pray to God for all kinds of situations, and they expect God to set aside His justice and show His mercy to both the living and the departed.

But there is something every person must bear in mind. In such cases, God is usually faced with two opposing realities. On the one hand, there is the person who did not believe, did not desire God, did not repent, did not confess, and departed without metanoia. That person’s own condition speaks—indeed, it cries out with a mighty voice, like the blood of Cain crying out to Heaven—and draws God’s condemnation upon his own head.

One can see these things in the chapter; they are written there. Then someone else comes along, crying out and pleading: “My Christ, judge with mercy; do something, set things right,” and so he places God in the middle. Whom is God to listen to now—the one who was unwilling, or the one who is willing now, only after the fact? For many of us come to plead only afterward, when we see certain things—when we see suffering, when we see failure, when we see all sorts of things happening.

Then we come afterward and call upon Christ to act and to show patient forbearance. And so I ask: What is God to do? Whom is He to hear? The person himself did not desire Him and, consequently, does not desire Him even now; he has remained fixed in that state.

Faith and the desire for God continue beyond this life, just as unbelief and the refusal of God also continue. What is God to do between these two opposing realities? Or take another case: a mother pleads for her son, but the son himself wants nothing to do with God. Whom is God to hear—the one who blasphemes Him, or the one who implores Him?

God stands, as it were, between them. A husband pleads for his wife, or a wife for her husband. And the Wisdom of Sirach speaks about this. That is why a person must know the Scriptures, so that he may judge rightly and not be led astray.

For God cannot be coerced. Scripture says, “One person builds, and another tears down.” One builds, it says, while the other destroys. “What have they gained beyond their toil?” Nothing but toil; no benefit comes from it. “One person prays for a blessing, and another curses; to which voice will the Master listen?” Which of the two will He hear, it asks? The one who blasphemes Him, or the one who pleads with Him? Which of the two will He hear?

You see how difficult this is, and into what a difficult position we place God. This is why James, the Brother of the Lord, says, “Prayer has great power when it is fervently at work”—not when it remains inactive. You send a payment to another person, but he must accept it; he must be willing and humble himself enough to receive it. If the post office notifies him that a payment is waiting, but he refuses to collect it because it comes from a father or mother whom he will not listen to, then of course it will be returned unclaimed and will have accomplished nothing.

So it must be at work. In other words: “Please pray for me and help me, and I too will pray on my part.” It cannot be that you pour in clear water while I pour in ink; that way we shall never make anything clean. Do you understand? Keep these things in mind.

It is very difficult to help people when they are not willing to be benefited. It is one thing for a person to remain outside through ignorance, and quite another to do so knowingly and deliberately. In such a case, the justice of God does not yield. In any event, the service then has a “Glory to the Father,” followed by one more short dogmatic troparion.

“Your death, O Lord, has become the cause of immortality.” Here we have doctrine, proclaimed within the funeral service itself. Yet we are watching to see whether the widow is weeping or the orphan is crying. How can anyone hear these words? Who has grasped their meaning?

How did anyone grasp it? This is something we need to know by heart; we need to know the funeral service by heart. Indeed, we should all know it, because it is something that, whether we like it or not, so long as we remain—at least nominally—Orthodox Christians, will one day be read over us. Even if they do not read all of it, they will read at least half. So we need to become familiar with it. Here, then, we have dogma, and it is speaking about the abolition of death.

What, then, is it saying? It offers consolation because it takes everything into account, including all our fears: What will happen? Where is the departed going? Where shall I go? And then it says, “Your death, O Lord, has become the cause of immortality.” You died so that I might live.

And since You have died, I am not afraid that I too shall die, because I shall live with You. But how will a person live? How will he live together with Christ? Someone must raise him from the dead. And when will a person have the right to be raised?

“He who eats My flesh and drinks My blood has eternal life, and I will raise him up on the last day.” This is John 6:54. Here is the way for me to establish the necessary condition, so that He who conquered death may raise me also and lead me from death into immortality. Do you understand how all these things are joined together? Here too is the answer to why Christ came and became man. Christ did not come to give us a thirteenth month’s salary. No. Christ did not come merely to establish feasts. No. Christ did not come as an employer; certain people need to understand this.

Christ came as the Giver of Life. His side is life-giving; His tomb is life-giving; the wood of the Cross is life-giving. Do you understand? Christ is the Giver of Life, and every person must realize that Christ came to give humanity something that no human being could give himself and no one else could offer him.

If one reads the prayers of the Proskomedia, when the priest takes out the portion of our Lord in the morning, one passage says: “Neither an angel nor an archangel, but the Lord Himself saved us from the curse of the Law.”

No one else, it says, could save us; only the Lord Himself. Why? We have spoken about this before, but let us discuss it again—we lose nothing by doing so. As I said earlier, Christ came into the world to give the world something it lacked,

something humanity had lost along the paths of sin.

What was humanity suffering from? What happened to man when he disobeyed?

He died. “On the day that you eat of the tree, you shall surely die.” And man undergoes two kinds of death, as we have said before: spiritual death and bodily death. The separation of the body from the soul is the death of the body.

And the body is called the remains—the part of the human being that is left behind. But the separation of the soul from God is the death of the soul. This was the death Adam suffered first. Through his disobedience he was cut off from God, and as one dead he was driven out of Paradise.

For everything dead is cast out of a living organism. So it is also with those who are within the Church yet are living dead: one day they will be cast out. And even if the spiritual Ark, the Church, does not cast them out today, she will cast them out tomorrow, when the Ark comes to rest upon Ararat.

When the time of judgment comes, she will take them out and cast them away. For every living organism expels what is dead, as you know; science itself acknowledges this. What the human being lacked, then, was life.

Humanity lost life along the paths of sin. That is precisely why no created being possesses life in itself—not angels, not archangels, not human beings, no one. They all participate in life. God Himself is life—life in Himself—and therefore God came and gives us Himself.

“God was in Christ reconciling the world to Himself”—not a creature, not a servant, not a chief servant, not an archangel, as the Jehovah’s Witnesses claim. “God was in Christ reconciling the world to Himself.” Second Corinthians, chapter 5, verse 19. For those who study these things, I am giving you the verse where this is written.

in chapter four

“Since the children”—that is, human beings—“share in flesh and blood,” since they are of flesh and blood, “He Himself likewise partook of the same.” Not in exactly the same way, but in a similar way, because we are born of a father and a mother. He alone was born only of a mother; in place of a human father, He was conceived of the Holy Spirit and the Virgin Mary.

Yes, He was man, but He likewise partook of the same nature as the children; that is, He became man in a different way. So that through His death He might destroy the one who had the power of death—that is, the devil—and set us free.

This is why Christ came into the world. This is why it says here: “Your death, O Lord, has become the cause of immortality.” And let me share with you...

two teachings from two Saints of our Church: one from Saint Cyril of Alexandria and one from the divine John Chrysostom—

No, Athanasius the Great. Saint Cyril says concerning this matter: “For no other reason did the Word become flesh and dwell among us—no other reason, he says—except that, having endured death in the flesh, He might triumph over principalities and powers, bring to nothing the one who held the power of death, namely Satan, and, together with him, cast away the sin that had tyrannized us.”

This is why He came: to crush the serpent’s head, which took place on Golgotha, as you know. And Athanasius the Great says: “Since the first man, Adam, turned aside”—he did not remain in his appointed place—“and through sin death entered the world, therefore the second Adam had to be unchanging,” to stand firm where the first Adam fell, “so that, even if the serpent should attempt his deception again, the serpent’s deceit would be rendered powerless; and since the Lord is unchanging and immutable, the serpent would prove powerless in every attempt against Him.”

And just as, through Adam’s transgression, sin reached all human beings, as Paul says in Romans 5:12, so, when the Lord became man and overthrew the serpent, the power of incorruption would pass to all humanity.

This is why Christ is called the Savior of the world. And the victory hymn of the Crucifixion and the Resurrection, which we sing in concise form, is “Christ is risen”: “Christ is risen from the dead, trampling down death by death.”

“Having trampled down death.

“Your death, O Lord,” gives me courage, for it “became the cause of immortality. For had You not been laid in the tomb, Paradise would not have been opened.” If You had not gone down into Hades, Paradise would not have opened. You had to descend into the innermost chambers of Hades and lodge there for a little while, to shatter the bonds of Hades, break open its locks, and set free the first human beings and all those who would believe in Your name.

For if You had not been laid in the tomb, Paradise would not have been opened. Therefore, as the Lover of mankind, grant rest to the departed. And so, we who believe all these things, together with this poor soul who is now coming before You, beseech You: grant him rest among his own.

The service then presents the Most Holy Theotokos as well. For, as you know, Christ cannot be understood apart from the Theotokos, nor can the Theotokos be understood apart from Christ. They hold the first and second places: the Sun and the Moon, inseparably joined.

Our Church offers no prayer, no supplication, without immediately mentioning the Most Holy Theotokos, the Virgin, and so forth. She may sometimes not mention the other Saints, but the Most Holy Theotokos is invoked at once. She gives the Christian great boldness and is a mighty intercessor before Christ.

A mother's supplication has great power to gain the Master's favor. Sadly, not only do we fail to invoke her, but we even blaspheme her. We lose much, both in this life and in the life to come. O pure Virgin—not pure in word alone, but pure in deed—O pure Virgin.

The Gate of the Word—Word with a capital W. The Gate of God, of Christ who came into the world. The Mother of our God. This Word was, and is, our God; and she is His Mother, the Theotokos, the God-bearer. Entreat Him to have mercy on this soul.

Entreat Him that this soul may find mercy. And you understand what it means to have the Queen interceding for you! That is a great thing. The attendants, of course, also accomplish much, as do all the courtiers—the Saints of our Lord—but above all, the Queen.

And blessed are those who have a relationship with her.

After stating this dogmatic teaching, the service continues by presenting the Beatitudes. But alas! Those of you who have journeyed with us through these years will remember when we spoke about the Beatitudes, interpreting one or two of them here each evening.

What do these Beatitudes say? What do they require of us? And how far we are from them! I said then, and I repeat it now: if, for one reason or another, a person cannot, does not have the ability, the time, or the necessary circumstances to study Holy Scripture—the Old and New Testaments, from Genesis to the Apocalypse—then let him at least manage to read the three chapters of Matthew, chapters five, six, and seven, and put them into practice.

Let him be certain that he will enter the Kingdom of Heaven. Those chapters contain the highest teaching of Christianity. And I dare say that we possess nothing of the Beatitudes. We have scarcely fulfilled even one Beatitude in our lives.

I am sorry to speak in such absolute terms, because absolute statements are not always right. Very well, I shall allow for an exception—one in a million. Not one in a hundred; I shall allow one exception in a million.

So the service recites the Beatitudes one after another. It presents each Beatitude as a verse and follows it with a short troparion concerning the funeral. ‘In Your Kingdom, remember me, O Lord,’ it says. This is always brought before Him: remember us.

Why? Where is our supposed connection with the first Beatitude? ‘Blessed are the poor in spirit, for theirs is the Kingdom of Heaven.’ Where is anyone poor in spirit? A person may be poor in his wallet, but no one here is poor in spirit.

We all have a high opinion of ourselves, whether we are on the right or on the left. There are no poor in spirit, because someone poor in spirit is not a madman. It is someone whose mind is completely sound, yet who believes with all his heart that he knows nothing.

He believes that he has made no progress at all. That is the person who is poor in spirit—not someone who has some mental defect.

‘Blessed are those who mourn, for they shall be comforted.’ This does not mean those dressed in black—black clothes are even worn as fashion now. It means those who mourn for their sins because they have failed in their calling in this world.

‘Blessed are the meek, for they shall inherit the earth.’ Walk past Christian homes and you hear quarrels and shouting. You wonder, ‘What is happening in there?’ Where is meekness? Where is freedom from resentment? Where is forbearance? These things are nowhere to be found.

‘Blessed are those who hunger and thirst for righteousness, for they shall be filled.’ Yet if you owe me something, I will take you all the way to the Supreme Court. But here the Lord says, ‘I Myself shall give it to you; then you will be filled.’ We have none of this.

And then He continues with each of them. How does He put it? “Blessed are the merciful, for they shall obtain mercy.” And this mercy—this great virtue—which, as the Fathers and Holy Scripture tell us, can even blot out sins in certain cases, is likewise not something naturally found within us.

Of course, if some important person appears and asks us to give, so that he may see what we have contributed, or so that our name may be recorded among the benefactors or donors of some association, or printed in the newspaper, then we may give out of vainglory or because of a kind of pressure from someone above us.

But we do not give spontaneously, willingly depriving ourselves and wondering, ‘How will that person get through tonight? Does he have firewood, food, or medicine?’ That spirit is not there. And after presenting these principal Beatitudes, the service begins to add a short troparion to each one.

The first troparion we hear is: ‘O Christ, You made the thief a citizen of Paradise when, upon the Cross, he cried out to You, “Remember me.” Count me also, though unworthy, worthy of his metanoia—his repentance.’ In other words: ‘As You did for the thief, telling him beforehand that from that very day he would be in Paradise, please do the same for me.’

But lest anyone be deceived into believing that merely by saying, ‘Remember me,’ he will enter Paradise, or that he can simply use the same plea as the thief, let me make a brief digression. The words ‘Remember me’ truly do have meaning for the believer.

And we say them many times: ‘Remember me, O Lord,’ even at the time of the Holy Eucharist.

But this applies to the believer, not to the person who keeps his distance, mocks everyone, cares about nothing, and listens to Satan telling him that there is still plenty of time. Satan steals today from him and gives him tomorrow instead. Such a person bargains with God, leaves the settling of his spiritual affairs until the end, and meanwhile they keep piling up and accumulating. This is not meant for him.

But the Thief—yes, the Thief said, “Remember me,” and heard from the Lord: “Truly I say to you, today you will be with Me in Paradise.” Yet Christ had not said at that time, “Go and make disciples.” You should understand that the Thief’s “Remember me” belongs to the old dispensation.

When Christ ascended, He did not say, “Whoever says to Me, ‘Remember me,’ I will bring him into Paradise.” He said, “Go therefore and make disciples of all nations.”

“The nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” Baptism. “He who believes and is baptized will be saved; but he who does not believe will be condemned.” It does not say initiation; it says Baptism. It says, “is baptized.” Then, “Receive the Holy Spirit.”

“Baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” This is the New Testament. “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven; if you retain the sins of any, they are retained. As the Father has sent Me, I also send you.” Metanoia—repentance—and confession. Is there any other way? “He who eats My flesh and drinks My blood has life in him. He who does not eat My flesh and does not drink My blood has no life in him.” Therefore, the words “Remember me” do not, by themselves, have the same power they had for the Thief on the Cross. If I have been born again and baptized; if I preserve my rebirth in purity; and if I fall, make use of the second, loving Mystery, as Isaac the Syrian calls it—metanoia and confession; if I receive Holy Communion and have a relationship with Christ, then I am surely justified in saying it.

I am certainly entitled to say to Him, “Remember me,” as the thief did. But in essence, simply saying “Remember me” does not save a person if the conditions of the New Testament and the promises of our Christ following His Crucifixion, His descent into Hades, and His Resurrection are not fulfilled. “Blessed are the pure in heart, for they shall see God.” It is true. If you enter some homes, you will say, “Do people really live here, or angels?” You see such things, indeed.

You may say, “Surely you do not mean me?” They look like angels, not like people who walk about, stir up dust, and get dirty. But if you enter their heart, you will find filth—even in those very people who display such brilliance, purity, and gleaming outward polish.

Not even a chicken coop could be as filthy as the interior of those souls. But the Lord does not look at the outward appearance. He does not look at what merely seems to be, but at the heart. Here He says, “Blessed are the pure in heart.” Let your cassock be greasy; let your collar be greasy, if you cannot change it; let even your underclothes be dirty. But let your soul and your heart be clean. That is what matters.

“For wisdom will not enter a soul that devises evil, nor dwell in a body enslaved to sin.” I remember the verse exactly; it is from Solomon.

This purity, then, must be spiritual. If outward cleanliness is present as well, so much the better. But if we acknowledge that these spiritual conditions are absent, you should know that we cannot see God.

“Blessed are the pure in heart, for they shall see God.” Secondly, one needs clear eyes in order to see what is pure. Can someone with diseased eyes look at the sun? He cannot. The eyes must be healthy if they are to behold the sun.

Then it continues: “O Thou who art Lord over life and death, grant rest in the dwellings of the Saints to the one whom Thou hast taken from the things that pass away.” But consider the words, “Lord over life and death.” Do you know what that means? It is what another passage says.

“Thou who hast authority over both the dead and the living, as King even over death.” And do you know how this is to be understood? Take one of Ritsos’s brooms and go sweep away all the mediums in Kypseli—the ones who claim to bring back our dead so that we may speak with them.

And gather up along with them all those of little faith and all the unbelievers.

...unbelievers who are victims of all these deceptions of Satan. You claim to speak with the soul of your father, your sister, or your mother! But God holds everyone in His hands. Who would remain in Hell if anyone could summon a soul and it could simply leave? Who? Who would stay there? Would anyone? No one would. Souls do not wander about. They are held somewhere, in His hands. Does He not hold life and death? He has told us so. But they will not believe it. Abraham says, “I cannot— forgive me, rich man—cross over.”

Lazarus cannot pass from there to you, nor can you pass from here to there. There is a great chasm between.

That is what it means. Do not be deceived. Spiritualists will be waiting outside for you, especially if you come from a prominent family, promising to put you back in touch with your departed loved one. No. The departed person is in the hands of Christ.

“Lord over life” means that He is the Lord of life—and of death as well.

And over death as well. So what follows from this? If you love your money, your own soul, and the soul of your departed loved one, stop placing notices in the newspaper saying, “In lieu of a memorial service, so many drachmas were donated in memory of your mother.” I repeat: if you love your money—and that is where we shall begin—your own soul, and the soul of your departed loved one, stop writing, “In lieu of a memorial service, such-and-such an amount was donated.” Wherever you may give that money, the departed will not receive it.

Why, then, do you not have the proper recommendation? Where did you send the cheque? Did you give it to an orphanage to deliver, while you yourself remain unbelieving and do not go to Church? Take your kollyva and your offering to Church, so that a particle may be taken out for your departed loved one.

Someone may say to me, “Then should we not give to charities and to all those institutions?” Yes, you should—but first take your offering to Church.

Give billions to those causes if you wish. But spend two drachmas here as well. Take your offering to the Church, and let the priest take out a particle for your departed one—yes, let that poor sinful priest take out the particle—if you truly want to help your loved one.

And help yourself at the same time. For “God does not hear sinners; but if anyone is a worshipper of God and does His will, He hears him.” Go first to Holy Confession, and then come and hold the memorial service for your departed one with a small dish of wheat, thereby confessing the Resurrection.

You confess that although he died and was buried—although he was sown like this grain of wheat—I believe that one day he will rise again, because Thou didst say so when Thou didst raise him. Have the little particle taken out for him, then, with the slip of paper you bring and the priest’s small offering, so that afterward the priest may place it in the Holy Chalice and say, “Wash away, O Lord, by Thy precious Blood, the sins of Thy servants here commemorated.”

There lies its greatness: that the Lord hears it.

Here we see the lamentation and anguish of the Papists.

They have no Proskomedia, and no portions are taken out. Once a Catholic dies, he is gone and buried. No one can help him.

They have no sacrifice.

Examine these things in depth, and you will see what God has left to us Orthodox Christians. Read the Apostolic Constitutions; read the Liturgy of James, the Brother of the Lord, from which all the others derive. You will see that, from the earliest days, portions have been offered for those who have fallen asleep, and how greatly the departed person is comforted as he waits.

May the lamp go before us, as Saint John of Euchaita says, so that a person will have no need of memorial services. But sometimes, he says, the lamp follows behind. That lamp—the prayers offered for the departed—casts its light behind. Here, then, the service tells us: Be careful. Unbelievers and people who remain in ignorance will lead you astray. Do not listen to them. I hold the soul; I am the Lord of life and death. They do not hold it. Therefore, take care to establish a relationship with Me, who hold the soul, so that I may help that soul.

This is what it says here, in summary, in these few words: “O Lord of life and death, give him rest in the dwellings of the saints.” We explained the choirs and the rest rather more quickly.

The one whom You have taken from transient things—for here we have no lasting dwelling. We are only sojourners here; we are like birds that fly away. Help us.

“Whom You have taken from the things of this passing world.”

of the Kingdom, who also believed—the departed, as we say—and we beseech You to number him among the choirs of Your Saints and to remember him in Your Kingdom, on that day when You will render to each person according to his deeds.

Each one according to his measure.

Then it sets before us another Beatitude, the one that says: “Blessed are the peacemakers, for they shall be called sons of God.” Remember this Beatitude as having two poles: peace with God and peace with one’s neighbor.

Blessed are those who have made peace with God and with their neighbor. And blessed are those who have helped others make peace with God and with their neighbor. In no other case has God bestowed this title and this honor.

“They shall be called sons of God”—the peacemakers—because the first peacemaker was God Himself, in the Son, who came into the world and reconciled man to God. Not God to man, but man to God.

It was man who rebelled. God is never hostile, as the divine Chrysostom says. And after speaking these few words of the Beatitude, he says: “O Master of souls and bodies.” Here, now, we encounter a strange Mystery.

“O Master of souls and bodies.”

“In whose hand is our breath, the consolation of those in sorrow: give rest in the place of the righteous to Your servant, whom You have taken over to Yourself.” Do you know what it is saying here? It says that under His lordship, in His own possession, are not only our souls but our bodies as well.

And the unbelievers, those who remain in ignorance, say: “What about those who were devoured by wild beasts, those who were eaten by lions, those who were eaten by sharks, and those who drowned—those who perished in chasms and through famine?” This is how the commemoration for the Saturday of Souls puts it in the Triodion.

Read it and see. God holds all of them in His hand.

If you wish, read the twentieth chapter of the Apocalypse.

Read chapter 21 of the Apocalypse and what follows, together with the seventh chapter of Daniel and the twenty-fifth chapter concerning the Judgment and the Resurrection. There you will find what... And what does it say here? Death gave up the dead who were in it, and the sea and Hades gave up the dead who were in them. Where have they gone? Were they swallowed up? Were they devoured? Were they cast out? Did their appearance change? Are they particles somewhere? These are the questions.

All these things will be brought together again tomorrow, and you will remember how, one evening, I read and interpreted for you the prophecy of Ezekiel concerning how the Resurrection will take place. We read it after the return of our Holy Epitaphios on Great Friday: how the bare bones and all the rest will be restored.

When the earthquake came, they were joined together in their proper order: sinews came upon them, then flesh, then skin, then breath, and they arose. Wherever they may be, they are in the hands of God. He is the Almighty. He is not the kind of God some people describe, who is unable to act by Himself and needs other forces and assistance.

When they hear the words “one day of God,” they say, “It must have been a vast period of time; God could not have made all these things in a single day.” They imagine that north winds had to blow, the sea had to recede, the waters had to withdraw, and so on.

Is that the kind of God you believe in? Woe to you! You undermine everything. Woe to you who pull the ground out from beneath the feet of the faithful.

He, then, is Master of souls and Master of bodies. “In whose hand is our breath”—it is in Your hand, for man is like an electric current. When He turns off the switch, everything stops.

They tell him. You have heard many such things... But just a moment ago we were talking. Yes, and now we are no longer talking. He has gone now to give an account. But last night we were together—and you do not know where he is now. Yesterday we received the checkup results, and the doctor told us this. Yes, his power was cut off. Yes. And now he has gone to give an account. A person must truly believe this. Further on, he has some other beautiful observations. You have, he says, “compassion for those in affliction”—not merely for people who feel sad, but for those who mourn, those who are afflicted.

This is human. Notice that word carefully: here the service acknowledges what is human. It does not tell you that when someone close to you falls asleep in the Lord, you should take up musical instruments and dance. You will grieve; you will weep.

But you will not tear out your hair. You will not raise a black flag and say to God, “I reject Your decision and what You have done.” You will not shut up your house and turn all the pictures to the wall. You will not declare war on Him, saying, “I will not come to Your Church for a while, because You dared to do this.”

You will grieve; I have no objection to that. And Christ Himself, it says, wept before the tomb. Yet He did not weep over death itself; He wept over humanity’s fallen condition.

The state a person can reach—and unfortunately this distinction no longer exists. Someone will say, “I am sad.” You are greatly mistaken. You lack faith, and that is why you are sad. Be sad; do not be sad. Sadness is one thing, and affliction is another. Distress is something else. Distress and affliction are more or less the same. The word itself is compound: the space is narrow; I feel confined; I cannot move about easily. We speak of a shortage of money, and we speak of limited space.

We pass through difficult times. How are we to endure them? We must distinguish affliction from despondent sorrow. Affliction does not cast faith aside, but despondent sorrow does. And Paul, writing to the faithful—in the passage that our Holy Church includes in the funeral service—says, “I do not want you to sorrow like the rest, who have no hope.” Do not give yourselves over to such sorrow. A person who does so should know that he is being influenced by Satan.

A person who is afflicted suffers because of what has happened. But despondent sorrow leads to perdition, while afflictions lead to salvation.

The person who never experiences affliction is a person who is not struggling spiritually. Everyone who struggles must pass through affliction. And if someone has no affliction, he should sorrow and fear that God has abandoned him.

To many this sounds like a paradox, yet it is so. Once, as Macarius the Great was journeying, he met a woman who was wailing bitterly, and he could not calm her tears. At last he approached her and asked why she was weeping so intensely, what had happened, and whether they, as men of God, could help her.

She replied, “You cannot help me, men of God.” “What has happened to you?” they asked. “God has abandoned me.” “How did you come to know that?” “For three years I have not had a single temptation.”

Do you understand? And if you like, regarding what I am telling you, I could speak to you about tribulations and what a great blessing they are. First, the godly John Chrysostom reflects on this and prepares every believer, saying to him, “Listen: we are not always going to have spring.”

Nor will it always be summer, always daytime, always good health, or always life. He puts it beautifully. And when a person is formed by this understanding, he will face whatever happens somewhat differently.

He says:

“It is not always winter, nor is it always summer. There are not always waves and storms, nor is there always calm.” Human life will pass through calm and through waves, through winters and also through summers.

It is not always night, nor is it always day. Thus, just as it is not always winter, not always summer, and not always night, so too there is not always tribulation, he says.

There will also be relief. God has ordered things in this way—unless, of course, a person creates his own affliction. If he creates it himself, he creates something beyond his own strength. Paul writes in the tenth chapter of First Corinthians, “No temptation has overtaken you except what is human.” This refers to the temptation that God permits.

If I create a temptation for myself, then I am to blame. It may drive me even to suicide. But the temptation God gives me will be such that I can bear it, and it will last only for a time, only up to a certain point.

But there will also be relief, if only we continually give thanks to God amid tribulation. Then God will allow the tribulation to remain with us. As long as He sees that we can bear it without complaining, He allows it to continue, because good comes from tribulation.

I will confirm this with the words of another Father, Saint Cyril of Alexandria: “Afflictions are the weapons of the righteous. Afflictions are the weapons of the righteous: they train them for the blessed life and lead them to eternal life.”

Therefore, when you cry out to God, you are heard—especially when you are in affliction. “In my affliction I cried out to the Lord, and He heard me.” And this is true. Prayer is greatest and most beautiful only when I am in affliction.

When I am not in affliction, we simply sing our song and then hurry off to bed or go out. And here is another saying of Saint Gregory, explaining why some desire affliction.

He says, “The one who claims that the righteous man should not face tribulation argues: ‘Since he is righteous, why should he suffer? Why should he be afflicted? What next—should he have angels fanning him?’”

“The man who says that the righteous should not suffer affliction is saying nothing other than that an athlete should have no opponent.” It is like saying that there should be an athlete, but no one for him to contend against. The righteous man will have affliction as his opponent.

Christ, then, and the Church acknowledge this: there will be affliction, but not despairing sorrow. This is what He says here to console us: the soul and the body are in My hands, for I am the Master of souls and the Master of bodies.

We shall stop here, because I see that the hourglass has just about run out, and, God willing, we shall continue.

Προ δύο Πέμπτες είχαμε διακόψει τη συνέχεια της νεκρωσίμου ακολουθίας και μιλήσαμε περί ταλάντων, εξαιτίας της παραβολής των ταλάντων που η Αγία μας Εκκλησία έφερε υπόψη. Απόψε το βράδυ να μου επιτρέψετε να επανέλθω, προκειμένου να ολοκληρώσουμε αυτή την προσπάθεια.

δίνοντας όσο μπορούμε πιο πολλές σκέψεις επάνω στο θέμα το σοβαρό αυτό, μα και ωραίο ταυτοχρόνως, διότι δεν ξέρω αν το έχετε διαβάσει με προσοχή όλο αυτό το γεγονός και γενικά της ακολουθίας των μνημοσύνων.

Τι ομορφιά, τι σοφία! Μεγαλύτερη φιλοσοφία και μεγαλύτερη θεολογία δεν υπάρχει μόνο στην νεκρώσιμον ακολουθία μου. Εκεί μέσα μαζεύονται όλα, σταχυολογούνται και δίνονται συνοπτικώς.

Ευρισκόμεθα εκεί που υπάρχει το εξής τροπάριο. Είναι ιδιόμελο. Λόγια τα οποία, κατά κάποιον τρόπο, λέγει ο κάθε άνθρωπος αντιμετωπίζοντας τον θάνατον. Βέβαια, πάντοτε μιλούμε για τον φυσικό θάνατον, όχι για τον αφύσικο θάνατον, ο οποίος μπορεί να είναι αυτοκτονία, μπορεί να είναι ένα δυστύχημα, μπορεί να είναι χίλιοι δυο άλλοι λόγοι, αλλά αυτός φυσικά φεύγει, ολοκληρώνει και φεύγει από τον κόσμο αυτόν.

Και βλέπει πλέον ότι δεν υπάρχει περιθώριο. Λέγει λοιπόν: «Θρηνώ και οδύρομαι, όταν εννοήσω τον θάνατον». Αυτό είναι ταπείνωση. Πολλοί το λέγουν φόβο. Δεν υπάρχει παλικαριά με τον θάνατο. Όσο και αν γνωρίζουμε ότι από τον θάνατο θα περάσουμε στη ζωή και από την προσωρινότητα στην αιωνιότητα, όμως, αν πραγματικά είμεθα Ορθόδοξοι Χριστιανοί...

Και λέγω Ορθόδοξοι, γιατί αν πλησιάσει έναν Προτεστάντη, διότι κρατάει ένα Ευαγγέλιο όπως ένα τάληρο, νομίζει ότι θα πάει στη Βασιλεία των Ουρανών. Με αυτό. Δεν λέω αυτό. Ο Ορθόδοξος, όσο σωστά και αν πιστεύει, όσο σωστά και αν πράττει, πάντοτε φοβάται.

Δεν ελπίζει. Εργάζεται, μα δεν ελπίζει. Λέγει: «Εγώ θα πράττω σωστά και θα πιστεύω σωστά». Όμως, αν θέλει, με βάζει μέσα. Δεν θέλει, δεν με βάζει. Λοιπόν, είναι δικό μου το οικόπεδο, το σπίτι, το παλάτι, η βασιλεία ή του Πατέρα Του; Αν θέλει, με βάζει.

Αν ο άνθρωπος σκέφτεται έτσι, πάντοτε θα είναι μετριάζων, όπως λέγει ο θείος Χρυσόστομος. Θα είναι ταπεινός. Λοιπόν, εδώ να μην ερμηνευτεί ότι πού είναι, δι’ αυτήν την περίπτωση, η επαγγελία του Χριστιανισμού ότι πρέπει να χαίρεσαι επί τω νεκρώ.

Σεδρό, είναι αυτή η σκέψη; Σεδρό; «Θρηνώ και οδύρομαι, όταν εννοήσω τον θάνατον», από ταπείνωση. Όχι ότι δεν ξέρει πού θα πάει· ξέρει ότι θα πάει στον Χριστό. Όμως αυτός προσποιείται, παρουσιάζει ότι δεν είμαι, τίποτα δεν έκανα, τίποτα δεν έφτιαξα. Φοβούμαι, φοβούμαι.

Για σκεφτείτε τον Άγιο Αρσένιο ο οποίος έλεγε με νεκρανάσταση, είχε κάνει και νεκρανάσταση ακόμα, 90 τόσο ετών Πρόσθεση μου λέει χρόνον Κύριε να βάλω αρχή μετανία Και φύγει εδώ που είμαστε εμείς και πού βρισκόμαστε εμείς.

Οι δυο, λοιπόν, οι λέξεις έχουν αυτόν τον λόγο. «Θρηνώ και οδύρομαι, όταν εννοήσω τον θάνατο». Έχει, βέβαια, και μια άλλη ερμηνεία, που θα τη θίξω πιο κάτω, για να δείτε για ποιο λόγο ο άνθρωπος δεν πρέπει ούτε να επιδιώκει τον θάνατο, όπως ορισμένοι νομίζουν ότι τακτοποιήθηκαν και πλέον λέει πως εφάνη αργή και θέλουν να πάνε γρήγορα να το πάρουν.

Ούτε να επιδιώκουν, ούτε να μη φοβούνται εν ταπεινώσει το τι θα γίνει εκεί.

Καὶ ἴδω ἐν τοῖς τάφοις κειμένην τὴν κατ’ εἰκόνα Θεοῦ, δηλαδή τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος, γιατί είπαμε πιο πάνω πως έχει πλαστεί κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν. Είπαμε τι είναι το κατ’ εικόνα και τι είναι το καθ’ ομοίωσιν.

Πλασθεῖσαν ἡμῖν ὡραιότητα τη βλέπει, λέγει, κλείνει τα μάτια του και τη βλέπει, ἄμορφον, ἄδοξον, μὴ ἔχουσαν εἶδος, ένας ο οποίος στο πέρασμά του δημιουργούσε τον τρόμο και όλοι στεκόσανται προσοχή, τώρα ουδεμία δόξα.

Ένας που χειροκροτείτο ή επιζητείτο είτε για καλό είτε για αμαρτία, ουδεμία αξία τώρα, πεταμένος. Η μορφή μαράθηκε, δεν έχει τις ομορφιές, δεν έχει αυτό που είχε, το δέλεαρ, γρηγορότερα να ελκύει κανέναν.

Έτσι τη βλέπει τη μορφή και το βλέπει αυτό τώρα στο ζωντανό, αυτόν τον τόσο ζωντανό, τον άνθρωπο. Αν τον βλέπει τώρα άμορφον, άδοξον εκεί, το βλέπει σαν θαύμα. «Ὢ τοῦ θαύματος!» λέει. «Τί τὸ περὶ ἡμᾶς τοῦτο γέγονε μυστήριον;» Τι είναι αυτό περί ημάς, δηλαδή είμεθα μέσα σε ένα μυστήριο. Και όταν ζώμεν και όταν αποθνήσκωμεν, όπως και όταν ζώμεν εν Χριστώ, πάλιν είμεθα μέσα σε μυστήριο.

Ο πιστός ζει από τώρα στον ουρανό. Μυστήριο εδώ, ένα μικρό επεισόδιο που λέγεται θάνατος θα κάνει τον χωρισμό. Λοιπόν, θα αφήσει το τσουφλί κάτω και θα πεταχθεί το πουλάκι να πάει επάνω.

Από σήμερα ήμεθα εν το Χριστό στο Θεό. Αν μπορούσα να γράψω «Χριστός συν πιστός εν τω Θεώ», θα μπορούσα να δώσω την απάντηση. Και αν θα διαβάζετε τους Κολοσσαείς, το Γ΄ κεφάλαιο, στίχος 1, θα βρείτε αυτή τη σκέψη.

Πώς είναι μυστήριο και ο πιστός είναι από σήμερα συν τω Χριστώ εν τω Θεώ. Τώρα, βέβαια, δεν μπορούμε να το καταλάβουμε. Αυτά δεν πιάνονται με σαρκικά μάτια, θέλουν πνευματικά. Γι’ αυτό και ο ίδιος ο Χριστός μάς αναφέρει, και το έχει περισώσει ο Ιωάννης.

Λέγει: «εν εκεινη τη ημερα γνωσεσθε υμεις οτι εγω εν τω πατρι μου και υμεις εν εμοι καγω εν υμιν». Πώς να υπάρχει αυτή η σχέση, εγώ να είμαι ένα με εσάς, ταυτόχρονα ένα με τον Πατέρα; «Εν εκείνη τη ημέρα γνώσεσθε».

Σήμερα δεν μπορείτε να το καταλάβετε. Αυτό τούτο γίνεται εδώ, ένα μυστήριο. Τι είναι η ζωή; Ποιος μπορεί να πάρει μολύβι και χαρτί και να μας δώσει τον ορισμό της ζωής;

Μυστήριο. Τι είναι ο τρόπος που δημιουργείται η ζωή; Άλλο μυστήριο. Τι είναι ο τρόπος που συντηρείται η ζωή στην αιωνιότητα; Όχι τη φυσική ζωή· η φυσική ζωή έχει κάποιο τέρμα. Η πνευματική ζωή, διότι, όπως είπαμε σε άλλη περίπτωση, ο άνθρωπος, από τη στιγμή που συλλαμβάνεται εν τη κοιλία της μητρός, υπάρχει στην αιωνιότητα.

Οιαδήποτε κάκωση και αν υποστεί εκ μέρους του πατρός, της μητρός, του γιατρού, δεν ξέρω τι είναι, αυτή η ψυχούλα θα ζει στην αιωνιότητα. Τι είναι τρόπο

Επιδιώκουν σήμερα, για να απορρίψουν την αποκάλυψη και την ενέργεια του Θεού της ζωής, επιδιώκουν να δημιουργήσουν ζωή στις σωλήνες, αλλά με υπάρχουσα ζωή όμως. Εκ του μηδενός ζωή δεν μπορούν να δημιουργήσουν. Ούτε θα δημιουργήσουν ποτέ.

Με υπάρχουσα ζωή, ένα σπερματοζωάριο, θα δημιουργήσουν προϋποθέσεις που μπορεί να επιτύχουν και άνθρωπο μέσα στα μακαρόνια και σωλήνες. Όμως, η ζωή θα είναι πάντοτε μυστήριον. Πού είναι η ζωή; Στο αίμα, στην καρδιά, στον εγκέφαλο;

Ευχή, ευχή, ευχή, ευχή.

Να επιτίζεται, να έχει μέσα ένα ψαλίδι και να κόβει όσα θέλει και να τα πετάει και να προσθέτει άλλα και να βγάζει καινούρια έκδοση. Ποιος είναι αυτός; Μυστήριο των μυστηρίων. Γι' αυτό εδώ λέγει τι το περιέχει.

Ευχή, Για να γίνουμε φθαρτοί. Εάν ο άνθρωπος υπήκουε, θα γινόταν αθάνατος. Ο άνθρωπος δεν υπήκουσε, γι' αυτό έγινε φθαρτός. Ο άνθρωπος έγινε σε μια τέτοια κατάσταση, που εάν υπήκουε να είναι αθάνατος, εάν δεν υπακούσει να είναι θνητός.

Διότι, εάν τον έκανε αθάνατον, δεν θα αποδεικνυόταν η ενοχή του. Εάν τον έκανε θνητόν, δεν θα ήτο ένοχος, διότι θνητόν με έκανες. Τον έφτιαξε σε μια τέτοια κατάσταση ο Θεός τον άνθρωπο, ώστε να εξαρτάται από τον άνθρωπο η ζωή ή ο θάνατος, για να είναι και υπεύθυνος.

Στη μία περίπτωση να αμείβεται και στην άλλη να κατακρίνεται, αλλά να το περνάει με φερμουάρ, να μην μπορεί να δώσει σε κανέναν την ενοχή. Γι' αυτό έχει ωραία, όσοι διαβάζετε την Παλαιά Διαθήκη, στη Σοφία Σειράχ, λέγει:

«Παρέθηκέν σοι πῦρ καὶ ὕδωρ, οὗ ἐὰν θέλῃς ἐκτενεῖς τὴν χεῖρά σου». Το 15ο είναι αυτό. Έβαλε, λέει, μπροστά φωτιά και νερό. Είναι στην ελευθερία σου· όπου θέλεις εκτενείς τη χείρα σου. Στη φωτιά θα έχεις τα επόμενα. Στο νερό θα έχεις τη δροσιά του.

Εσύ θα είσαι ένοχος. «Οὐκ ἐνετείλατο οὐδενὶ ἀσεβεῖν καὶ οὐκ ἔδωκεν ἄνεσιν οὐδενὶ ἁμαρτάνειν». Άλλο μεγάλο αυτό. Δεν έδωσε εντολή σε κανένα να αμαρτήσει, ούτε διευκόλυνε κανένα να αμαρτήσει, ώστε να είναι υπεύθυνος ο άνθρωπος.

Τα έχει πολύ καλώς τοποθετήσει, γι' αυτό λέει πως παρεδόθημεν τη φθορά και συνεζεύχθημεν τω θανάτω. Αναγνώστε, διαβάστε τα τροπάρια της εξώσεως του Αδάμ και της Εύας εκ του Παραδείσου στο κατανυκτικό τριώδιο την ημέρα της Τυροφάγου.

Εκεί θα δει μέσα το πώς έγινε και το γιατί έγινε.

Όντως Θεού προστάξει αυτό έγινε. Η διάλυση αυτή έγινε όντως Θεού προστάξει, για να μην το κακόν αιώνιον γένηται. Γι' αυτό επέτρεψε. Είναι φιλανθρωπία η διάλυση ψυχής εκ του σώματος, εκ μέρους του Θεού, και αγάπη του Θεού.

Πολλοί κατηγορούν, όπως έχουμε μιλήσει κι άλλοτε, τον Θεόν διά τον θάνατον ή διά την έξωση. Και τα δύο είναι αγάπη. Και το ένα, που έξωσε τον Αδάμ και την Εύα εκ του Παραδείσου και έκλεισε και εφρούρησε την οδόν της ζωής.

του ξύλου της ζωής διά της πυρίνης ρομφαίας, αλλά και το άλλο που επέτρεψε να αποθάνει είναι να μην το κακόν αιώνιον γένηται. Στη μία περίπτωση, να μην φάει, νεκρός ων, από το ξύλο της ζωής και γίνει ο θάνατος αθάνατος, αθεράπευτος, και στην άλλη πλευρά να μην μένουμε όπως καταντούμε από τη φυματίωση, από τον καρκίνο, από ένα τροχοφόρο που περνάει από πάνω μας και μας κάνει σαν γραμματόσημο κλπ. Μας φτιάχνει ξανά καινούριους.

Καινούριους, όπως λέγει η Εκκλησία μας, στο σκεπτικό του πρώτου ψυχοσαββάτου 33 ετών λέγει. Έτσι θα μας ξαναφέρει παλικάρια, στην ηλικία του Χριστού. Όντως, λοιπόν, λέει, Θεού προστάξη ως γέγραπτε, ως γέγραπτε του παρέχοντος τω μεταστάντι την ανάπαυση.

το έχει πει λέει αυτός τον οποίον παρακαλούμε στον μεταστάντα. Στον μεταστάντα, όχι στον νεκρό. Σε αυτόν που πάει στην αφάνεια, που μας λέγουν οι Ιεχωβίτες και λοιπά, όχι· στον μεταστάντα, σε αυτόν που μετατίθεται και που δεν μετατίθεται κατά βούληση, που τον μεταθέτει ο Θεός.

Διότι εκεί η αυτοβούληση με θάνατο, δεν ξέρω τι ξεμπερδέματα θα έχει επάνω. Διότι ο Θεός έδωσε λογική, ο Θεός έδωσε νουν και αυτεξουσιότητα· επί τη διαρκεία της ζωής δεν έδωσε. Είναι στα χέρια του Θεού αυτά.

Το αν, λοιπόν, εγώ είμαι θηρίο και παίρνω ένα αυτοκίνητο και χτυπώ σε μια κολόνα, να τρέχω επάνω, και πετάω τα μυαλά μου, δεν ξέρω αυτό αν είναι δυστύχημα ή αν είναι αυτοκτονία, διότι έδωσε λογικήν ο Θεός.

Καταλάβατε; Και χίλιες δυο άλλες περιπτώσεις που μπορούμε να προλάβουμε. Εδώ μιλεί περί του μεταστάντος, να γίνει μια προσευχή, να δοθεί η ανάπαυση.

Εδώ να μου επιτρέψετε μια μικρή παρέκβαση.

Πολλοί άνθρωποι προσεύχονται στον Θεό για πάσης φύσεως περιπτώσεις και περιμένουν από τον Θεό να καμφθεί η δικαιοσύνη του και να ενεργήσει το έλεός του και σε ζώντας και σε κοιμημένους.

Υπάρχει όμως η εξής σκέψη, που πρέπει ο κάθε άνθρωπος να την έχει υπόψη. Ο Θεός πάντοτε, ως επί το πλείστον, βρίσκεται σε αυτές τις περιπτώσεις προ δύο καταστάσεων. Μιας καταστάσεως που δεν πίστευε, δεν ηθέλησε, δεν μετενόησε, δεν εξομολογήθηκε, έφυγε αμετανόητος, η οποία ομιλεί αυτή, μάλιστα στεντορεία τη φωνή, ομιλεί σαν το αίμα του Κάιν και φωνάζει στον Ουρανό και έλκει την καταδίκη του Θεού στο κεφάλι.

Στο κεφάλαιο μπορεί να τα δει κανείς, είναι γραμμένα αυτά. Έρχεται τώρα ο άλλος και φωνάζει από εδώ και παρακαλεί: «Χριστέ μου, κρίνε επιεικώς, κάνε, φτιάξε», και φτιάχνει τώρα το Θεό μέσα στη μέση. Ποιον να ακούσει τώρα, αυτόν που δεν ήθελε ή αυτόν που θέλει τώρα και θέλει και εκ των υστέρων; Γιατί πολλοί ερχόμεθα να παρακαλέσουμε εκ των υστέρων, όταν βλέπουμε ορισμένα πράγματα, βλέπουμε τα δεινά, βλέπουμε μια αποτυχία, βλέπουμε πολλά πράγματα τότε.

Τότε ερχόμεθα να καλέσουμε τον Χριστό να ενεργήσει και να μακροθυμήσει εκ των υστέρων. Λέγω λοιπόν, τι να κάνει αυτός ο Θεός, ποιον να ακούσει; Σ' αυτόν που δεν θέλησε και, κατά συνέπεια, και τώρα δεν θέλει, έμεινε μόνιμος.

Είναι προέκταση η πίστη και το θέλω, όπως προέκταση και η μη πίστη και το μη θέλω. Τι να κάνει τώρα στις δύο περιπτώσεις αυτές; Ή άλλη περίπτωση: παρακαλεί η μάνα για τον γιο, αλλά ο γιος δεν θέλει. Ποιον να ακούσει, αυτόν που τον βλασφημεί ή αυτόν που τον παρακαλεί;

Βρίσκεται μέσα στη μέση. Παρακαλεί ο σύζυγος για τη σύζυγο. Παρακαλεί η σύζυγος για τον σύζυγο. Και λέει τη Σοφία Σιράχτη Γι' αυτό πρέπει ο άνθρωπος να γνωρίζει τας Γραφάς, για να έχει ορθή γνώμη και να μην πλανάται.

Γιατί ο Θεός δεν εκβιάζεται. Λέει «Εἷς οἰκοδομῶν καὶ εἷς καθαιρῶν». Ο ένας, λέει, χτίζει και ο άλλος γκρεμίζει. «Τί ὠφέλησαν πλέον ἢ κόπους;» Μόνο κόπους, ωφέλεια δεν προκύπτει. «Εἷς εὐχόμενος καὶ εἷς καταρώμενος, τίνος φωνῆς εἰσακούσεται ὁ Δεσπότης;» Ποιον ακούσει, λέει, από τους δυο; Εκείνον που τον βλασφημεί ή εκείνον που παρακαλεί; Ποιον θα ακούσει από τους δύο;

Βλέπετε πόσο δύσκολο πράγμα είναι και σε τι δύσκολη θέση φέρνουμε τότε τον Θεό. Γι' αυτό λέγει ο Αδελφόθεος Ιάκωβος, «δέησις», λέγει, «πολύ ισχύει, ενθέρμως ενεργουμένη όμως», όχι ανενέργητος. Του στέλνεις την επιταγή του άλλου, αλλά να την πάρει, να θέλει, να καταδεχτεί να την πάρει. Εφόσον τον ειδοποιεί το ταχυδρομείο ότι έχει επιταγή, αλλά, διότι έρχεται από τον πατέρα ή από τη μητέρα που δεν θέλει να τους ακούσει, δεν πηγαίνει να την πάρει, τότε ασφαλώς θα επιστρέψει η επιταγή ως ανενέργητος.

Ενεργουμένη, λοιπόν, δηλαδή: σε παρακαλώ, προσεύχου, βοήθησέ με, και εγώ από την πλευρά μου θα προσεύχομαι. Όχι εσύ θα μου ρίχνεις ξάστερο νερό και εγώ θα ρίχνω μελάνι· δεν πρέπει να φτιάξουμε ποτέ τίποτα. Καταλάβατε; Να τα έχετε υπόψη σε αυτά τα πράγματα.

Είναι πολύ δύσκολο να βοηθηθούν οι άνθρωποι, όταν αυτοί δεν ωφελήθηκαν θεληματικά. Άλλο εν αγνοία και άλλο εν γνώσει και θεληματικά να μένει ο άνθρωπος έξω. Δεν κάμπτεται τότε η δικαιοσύνη του Θεού. Εν πάση περιπτώσει. Λέγει στη συνέχεια ένα δόξα πατρί και έχει ένα μικρό ακόμη τροπάριο, δογματικό.

«Ο θάνατός σου, Κύριε, αθανασίας γέγονε πρόξενος». Είναι δόγμα εδώ. Και λέγεται στην κηδεία. Εμείς κοιτάζουμε αν κλαίει η χήρα ή κλαίει το ορφανό. Πού να ακούσεις αυτά; Ποιος το έπιασε;

Πώς το 'πιασε; Είναι ένα θέμα που πρέπει να το γνωρίζουμε απ' έξω και να ξέρουμε τη νεκρώσιμη ακολουθία απ' έξω. Όλοι πρέπει να την ξέρουμε εντούτοις, γιατί είναι ένα κομμάτι, είναι κάτι που, είτε το θέλουμε είτε όχι, εφόσον τέλος πάντων παραμένουμε, έστω και κατά τεκμήριον, χριστιανοί ορθόδοξοι, θα μας το πούνε στο κεφάλι, λίγο πολύ. Αν δεν μας τα πούνε όλα, τα μισά θα μας τα πούνε. Πρέπει λοιπόν να τα γνωρίσουμε. Εδώ λοιπόν είναι δόγμα και ομιλεί τώρα για την κατάργηση του θανάτου.

Τι λέει, δηλαδή; Παρηγορεί, γιατί όλα τα περιλαμβάνει υπόψη. Και των φόβων τι θα γίνει; Πού πάει ή πού θα πάω; Και έρχεται εδώ και λέει: «Ο θάνατός σου, Κύριε, αθανασίας γέγονε πρόξενος». Πέθανες εσύ, για να ζήσω εγώ.

Και εφόσον έχεις πεθάνει εσύ, δεν φοβούμαι αν θα αποθάνω κι εγώ. Διότι θα ζήσω κι εγώ μαζί σου. Και πώς θα ζήσει ο άνθρωπος, πώς θα συζήσει; Πρέπει κάποιος να τον αναστήσει. Και πότε θα έχει δικαίωμα να αναστηθεί ο άνθρωπος;

«Ο τρωγων μου την σαρκα και πινων μου το αιμα εχει ζωην αιωνιον» είναι αυτό, «και εγώ αναστήσω αυτόν εδιεσχάτη ημέρα» Ιωάννης 6.54 Να ο τρόπος να έχω δημιουργήσει προϋποθέσεις, ώστε αυτός που είναι ο νικητής του θανάτου να αναστήσει και εμένα και από τον θάνατο να με περάσει στην αθανασία. Καταλαβαίνετε ποιος συνδυασμός υπάρχει στο μέσον; Εδώ δε ακόμη είναι η απάντηση γιατί ο Χριστός ήρθε και έγινε άνθρωπος. Δεν ήρθε για 13ο μισθό να δώσει σε εμάς ο Χριστός, όχι. Δεν ήρθε να δημιουργήσει εορτάς ο Χριστός, όχι. Δεν ήρθε ο Χριστός ως εργοδότης, να το καταλάβουν ορισμένοι αυτό.

Ο Χριστός ήρθε ως ζωοδότης. Ζωηφόρος η πλευρά, ζωηφόρος ο τάφος, καταλάβατε, ζωηφόρον το ξύλο. Ο Χριστός είναι ζωοδότης και πρέπει ο κάθε άνθρωπος να το εννοήσει, ότι ο Χριστός ήρθε να δώσει κάτι στον άνθρωπο που δεν μπορούσε ούτε αυτός να δώσει στον εαυτόν του ούτε άλλος να του προσφέρει.

Εάν κανείς διαβάσει την προσκομιδή, που ο ιερεύς βγάζει τη μερίδα εκεί του Κυρίου μας το πρωί, λέγει σε μια στροφή: «Οὐδὲ ἄγγελος, οὐδὲ ἀρχάγγελος, ἀλλ᾽ αὐτὸς ὁ Κύριος ἔσωσεν ἡμᾶς ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου».

Κανένας, λέει, δεν μπορούσε να μας σώσει, αλλά αυτός ο Κύριος. Γιατί; Το έχουμε μιλήσει και άλλοτε, αλλά ας το συζητήσουμε, δεν χάνουμε τίποτα. Ο Χριστός ήρθε εις τον κόσμο, όπως προείπον, να δώσει εις τον κόσμο κάτι που του έλειπε.

Και κάτι που έχασε στα μονοπάτια της αμαρτίας.

Από τι έπασχε η ανθρωπότητα; Τι έπαθε ο άνθρωπος όταν παρήκουσε;

Απέθανε, ᾗ δ’ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε εκ του ξύλου, θανάτω αποθανεῖσθε. Και ο άνθρωπος έχει δύο θανάτους, όπως έχουμε πει άλλοτε. Τον πνευματικόν και τον σωματικόν. Χωρισμός του σώματος εκ της ψυχής, έχουμε θάνατον του σώματος.

Και το σώμα λέγεται λείψανον, υπόλοιπον του ανθρώπου. Χωρισμός δε της ψυχής εκ του Θεού είναι θάνατος της ψυχής. Και αυτόν τον θάνατον υπέστη το πρώτον ο Αδάμ. Απεκόπη από τον Θεό άμα τη παρακοή. Και ως νεκρός εξώσθη του Παραδείσου.

Γιατί κάθε νεκρό αποβάλλεται από τον ζωντανό οργανισμό. Όπως και όσοι ευρίσκονται στην Εκκλησία και είναι ζωντανοί νεκροί. Θα αποβληθούν μίαν ημέρα. Και αν δεν τους αποβάλει σήμερα η Κιβωτός η Νοητή, η Εκκλησία θα τους αποβάλει αύριο που θα σταθεί στο Αραράτ.

Όταν θα έρθει κατά την κρίσιν, θα τους βγάλει από εκεί, θα τους πετάξει έτσι. Όπως και κάθε νεκρόν ο οργανισμός το αποβάλλει, όπως ξέρετε. Το παραδέχεται άλλωστε αυτό και η επιστήμη. Αυτό λοιπόν που έλειπε από τον άνθρωπο ήταν η ζωή.

Τη ζωή έχασε στα μονοπάτια της αμαρτίας ο άνθρωπος. Γι' αυτό ακριβώς κανείς δεν έχει τη ζωή. Ούτε άγγελοι, ούτε αρχάγγελοι, ούτε άνθρωποι, τίποτα. Όλοι μετέχουν της ζωής. Ζωή, αυτοζωή είναι αυτός ο Θεός, γι' αυτό ήρθε αυτός ο Θεός και δίδει τον εαυτόν Του.

Θεός ην εν Χριστώ κόσμον καταλλάσσων, όχι πλάσμα, όχι δούλος, όχι αρχιδούλος, όχι αρχάγγελος που λέγουν οι Ιεχωβίτες. Θεός ην εν Χριστώ κόσμον καταλλάσσων εαυτώ. Β΄ Κορινθίους, ε΄ 19. Για αυτούς που μελετούν, τους λέγω το εδάφιο που το λέει.

Εκτός αυτού, ακόμη αναφέρεται στην επιστολή προς Εβραίους, που γράφει προς τους πατριώτες του ο Παύλος, στο Δέλτα Κεφάλαιο, αναφέρεται και λέει εκεί

«Επεί τα παιδία», επειδή οι άνθρωποι, «κεκοινώνηκε σαρκός και αίματος», ήσαν από σάρκα και από αίμα, «και αυτός παραπλησίως», όχι ομοίως, παραπλησίως, γιατί εμείς είμαστε εκ πατρός και μητρός. Αυτός είναι μόνος εκ μητρός, το εκ πατρός είναι εκ Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της Παρθένου.

Ναι, άνθρωπος, αλλά παραπλησίως μετέσχεν των αυτών, των παιδίων· έγινε δηλαδή άνθρωπος με κάποιον άλλον τρόπο. Ίνα διά του θανάτου του καταργήσει τον το κράτος έχοντα του θανάτου, τουτέστι τον διάβολο, και απαλλάξει.

Γι' αυτό ήρθε ο Χριστός στον κόσμο. Γι' αυτό λέγει εδώ πέρα: «Ο θάνατός σου, Κύριε, αθανασίας γέγονε πρόξενος». Και να σας μεταφέρω

δύο γνώμες δύο Αγίων της Εκκλησίας μας, μία του Αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας και μία του Θείου Χρυσοστόμου,

όχι, του Μεγάλου Αθανασίου. Λέγει ο Άγιος Κύριλλος γι' αυτό το θέμα: «Οὐ γὰρ ἑτέρου τινὸς γέγονε σὰρξ ὁ Λόγος καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν —για κανέναν ἄλλο λόγο, λέγει—, εἰ μὴ ἵνα τὸν διὰ σαρκὸς θάνατον ἀνατλὰς θριαμβεύσῃ μὲν ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας, καταργήσῃ δὲ καὶ αὐτὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τουτέστι τὸν Σατανᾶν, ἀποστήσῃ δὲ σὺν αὐτῷ καὶ τὴν καθ’ ἡμῶν τυραννήσασαν ἁμαρτίαν».

Γι' αυτό ήρθε, για να συντρίψει την κεφαλή του όφεως, πράγμα το οποίο έγινε στον Γολγοθά, όπως ξέρετε. Ο δε Μέγας Αθανάσιος λέει: «Επειδή γαρ ο πρώτος άνθρωπος, Αδάμ, ετράπη», δεν στάθηκε στη θέση του, «και διά της αμαρτίας ο θάνατος εισήλθεν εις τον κόσμον, διά τούτο τον δεύτερον Αδάμ έπρεπε άτρεπτον είναι», να σταθεί εκεί που ο πρώτος έπεσε, «ίνα καν πάλιν ο όφις επιχειρήσει, αυτού μεν του όφεως η απάτη εξασθενήσει, του δε Κυρίου ατρέπτου και αναλλοιώτου όντος, προς πάντα ο όφις ασθενής τη επιχειρήσει γένηται».

Και ώσπερ γαρ του Αδάμ παραβάντος εις πάντας ανθρώπους έφτασε η αμαρτία, όπως λέει και στους Ρωμαίους, έψιλον δώδεκα, ο Παύλος, ούτως του Κυρίου γενομένου ανθρώπου και τον όφιν ανατρέψαντος, εις πάντας ανθρώπους η της αφθαρσίας ισχύς διαβήσεται.

Γι' αυτό λέει το Χριστός των κόσμων Και τα επινίτια της Σταφής και της Αναστάσεως τα οποία ψάλλομεν εμείς συνοπτικώς, το «Χριστός Ανέστη», Το λέγουν Χριστός Ανέστη εκ νεκρών. Θανάτος Δια του θανάτου του.

Θάνατον πατήσας. Και της έδυμή μας ζωή χαριστά Γι' αυτό, λοιπόν, εδώ πέρα. Αυτό το κομματάκι το έχει βάλει να παρηγορήσει. Μη φοβείσαι. Μη θρηνείς, έστω και αν διαλυθείς, έστω και αν θα πας στα εξ ων συνετέθης. Θα περάσεις σε Αυτόν που πιστεύεις. Είσαι ο άνθρωπος που ετοιμάζεσαι διά την μετάθεσή σου. Θα περάσεις από τον θάνατον στην αθανασία, διότι θα συναντήσεις τον Κύριο του θανάτου και της ζωής, τον Χριστόν.

Ο θάνατός σου κύριε μου κάνει κουράγιο, αθανασίας γέγωνε πρόξενος, ημι γάρ εν μνήματι κατετέθης, εάν δεν πήγαινες εσύ λέει στον Άδη, ούκαν ο παράδεισος είναι όχτε. Δεν θα άνοιγε ο Παράδεισος. Έπρεπε να πας εσύ μέχρι Άδου ταμείων, να ξενιστείς κάτω εκεί εις μικρό ξενοδοχείο, να συντρίψεις του Άδου τα δεσμά, να διαρρήξεις τας κλείδας αυτού και να αποδεσμεύσεις τους πρώτους, βέβαια, ανθρώπους και όλους αυτούς οι οποίοι θα πιστέψουν στο όνομά σου.

Εἰ μὴ γὰρ ἐν μνήματι κατετέθης, οὐκ ἂν ὁ Παράδεισος ἠνέῳκτο. Διὰ τὸν μεταστάντα ἀνάπαυσον ὡς φιλάνθρωπος. Γι' αυτό, λοιπόν, εμείς που πιστεύουμε όλα αυτά, και αυτός ο καημένος που έρχεται προς τα εδώ. Σε παρακαλούμε να τον αναπαύσεις προς τα οικεία.

Στη συνέχεια παρουσιάζει και την Υπεραγία Θεοτόκο. Διότι, ξέρετε, δεν εννοείται Χριστός χωρίς Θεοτόκο. Και Θεοτόκος δεν εννοείται χωρίς Χριστό. Πρωτεία και δευτερεία είναι, Ήλιος και Σελήνη, αναπόσπαστα αυτά.

Και η Εκκλησία μας δεν λέγει καμιά προσευχή, καμιά ευχή, που αμέσως να μην πει της Παναγίας, Παρθένου κλπ. Αγίους μπορεί να μην θυμηθεί, την Παναγία όμως την έχει αμέσως. Είναι μεγάλη παρρησία του Χριστιανού και μεγάλο ατού στον Χριστό.

Δέησις μητρός πολλά ισχύει προς ευμένειαν Δεσπότου. Πολύ δυστυχώς, όχι μόνο δεν την επικαλούμεθα, αλλά και τη βλασφημούμε ακόμη. Χάνουμε πολλά και για εδώ και για εκεί. Αγνή Παρθένε, όχι εν λόγω αγνή, εν έργω αγνή, αγνή Παρθένε.

Του Λόγου Πύλη, του Λόγου με λάμδα κεφαλαίο. Του Θεού η Πύλη, του Χριστού που ήρθε στον κόσμο. Του Θεού ημών Μήτηρ. Ο Λόγος αυτός ήταν και Θεός δικός μας. Και είναι η μητέρα του, του Θεού Μήτηρ. Η κέτερε του ελεηφίνε την ψυχήν αυτήν.

Παρακάλεσε να βρει έλεος. Και καταλαβαίνετε τώρα, να έχει κανείς τη βασίλισσα υπέρ του, ε! Μεγάλο το πράγμα αυτό. Και οι υπασπιστές, βέβαια, κάνουν μεγάλη δουλειά, και όλοι οι αυλικοί, που είναι οι Άγιοι του Κυρίου μας, όμως κατ' εξοχήν η βασίλισσα.

Και χαρά στους ανθρώπους οι οποίοι έχουν σχέση μαζί της.

Όταν λέγει και αυτό το δογματικό, συνεχίζει και παρουσιάζει τους Μακαρισμούς. Αλίμονο όμως. Θα ενθυμείστε, όσοι τέλος πάντων ταξιδεύετε μαζί αυτά τα χρόνια, όταν μιλήσαμε για τους Μακαρισμούς, που κάναμε εδώ πέρα ερμηνεία σε έναν, δύο, δύο κάθε βράδυ.

Τι λένε αυτοί οι Μακαρισμοί και τι προϋποθέτουν και πόσο εμείς απέχουμε αυτών των Μακαρισμών. Είχα πει τότε και επαναλαμβάνω: αν ο άνθρωπος, για τον Α ή Β λόγο, δεν μπορεί, δεν δύναται, δεν ευκαιρεί, δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις να μελετήσει τη Γραφή, την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, από της Γενέσεως μέχρι της Αποκαλύψεως, ας κατορθώσει να διαβάσει τα τρία κεφάλαια του Ματθαίου, το 5ο, το 6ο και το 7ο, και να τα εφαρμόσει.

Να είναι βέβαιος ότι θα πάει στη Βασιλεία των Ουρανών. Είναι τα ψηλά γράμματα του Χριστιανισμού εκεί. Και τολμώ να πω ότι από τους Μακαρισμούς δεν έχουμε τίποτα εμείς. Σχεδόν κανένα Μακαρισμό ολοκληρωμένο δεν έχουμε πάνω μας.

Λυπούμαι διότι εκφράζομαι κάπως απόλυτα και το απόλυτο πάντοτε δεν είναι σωστό. Τέλος πάντων, να σας αφήσω μία εξαίρεση, ένα στο εκατομμύριο. Όχι στα εκατό· αφήσω μια εξαίρεση, ένα στο εκατομμύριο.

Λέγει λοιπόν τους μακαρισμούς, χήμα άφενος και έπειτα τους προβάλλει σαν ένα στίχο, τον κάθε Μακαρισμό, και λέγει και από ένα μικρό τροπάριο για τα γεγονότα της κηδείας. Ε, τη βασιλεία σου λέει μνήστη μόνο κύριε Πάντοτε αυτό το προβάλλει, να μας μνησθείς.

Γιατί; Πού υποτίθεται ότι έχουμε κάποια σχέση με τον πρώτο Μακαρισμό; Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, ότι αυτών εστίν η Βασιλεία των Ουρανών. Πού πτωχός τω πνεύματι; Πτωχός στο πορτοφόλι μπορεί να είναι· πτωχός τω πνεύματι εδώ δεν είναι κανένας.

Την ιδέα μας την έχουμε όλοι, είτε δεξιά είτε αριστερά. Δεν υπάρχουν πτωχοί τω πνεύματι, γιατί πτωχός τω πνεύματι δεν είναι ο τρελός. Είναι αυτός που το έχει τετρακόσια και πιστεύει με την καρδιά του ότι δεν ξέρει τίποτα.

Και δεν έχει προχωρήσει καθόλου. Αυτός είναι ο πτωχός τῷ πνεύματι. Όχι αυτός ο οποίος έχει κάποιο σφάλμα.

Μακάριοι οι πενθούντες, ότι αυτοί παρακληθήσονται. Όχι μαυροφορεμένοι· μαυροφορεμένοι και για μόδα τώρα, απορριμμένοι. Αλλά αυτοί που πενθούν για τις αμαρτίες. Διότι απέτυχαν στην αποστολή τους κατά κόσμον.

Μακάριοι οι πραείς, ότι αυτοί κληρονομήσουσιν την γην. Περάστε από χριστιανικά σπίτια, ακούεις καβγάδες και φωνές. Θα πει τι είναι εδώ πέρα μέσα Πού πραότης, πού ανεξικακία, πού ανοχή; Δεν υπάρχουν αυτά τα πράγματα.

Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες την δικαιοσύνην, ότι αυτοί χορτασθήσονται. Σε εδώ πάμε το χέρι μου, θα σε πάω μέχρι τον Άρειο Πάγο. Εδώ λέει: «Εγώ να σου το δώσω, θα σε χορτάσω τότε». Τίποτα από αυτό.

Και έπειτα συνεχίζει και στο καθένα εξ αυτών. Πώς το λέει; Μακάριοι οι ελεήμονες, ότι αυτοί ελεηθήσονται. Και αυτή η ελεημοσύνη, μεγάλη αυτή αρετή, που όπως λέγουν οι Πατέρες και η Γραφή, και αμαρτίες ακόμη μπορεί να εξαλείψει σε ορισμένες περιπτώσεις, και αυτή πάλι δεν είναι σε μας, μέσα στη φύση μας.

Αν βέβαια παρουσιαστεί κάποιος μεγάλος κ.λπ., μας ζητήσει, για να δει ότι δώσαμε και κάμαμε ή για να γραφτεί το όνομά μας στων ευεργετών ή στων δωρητών της ΦΥΛ ή στην εφημερίδα, μπορεί να δώσουμε για κενοδοξία ή από έναν ανώτερο ψυχολογικό εκβιασμό.

Όχι αυθόρμητα, να στερηθώ, να τον σκεφτώ πώς να περνάει απόψε, να έχει ξύλα, να έχει φαγητό, να έχει φάρμακο. Δεν υπάρχει. Και όταν προβάλλει αυτούς τους μακαρισμούς, τους βασικούς, αρχίζει έπειτα και λέγει από ένα μικρό τροπάριο.

Το πρώτο τροπάριο το οποίο ακούμε είναι: Ληστή του Παραδείσου Χριστέ Πολίτην επισταυρούσε βοήθαντα το μνήθητή μου προαπυργάσω αυτού της μετανείας αξίωσον καμέ των ανάξιων Όπως έκαμες, λέει, στο ληστή, που του είπες εσύ προκαταβολικώς ότι από σήμερα θα είσαι μέσα, έτσι, λέει, να το κάνεις και σε μένα, σε παρακαλώ.

Για να μην γελαστεί κανείς και πιστέψει ότι αν πει το «Μνήσθητί μου» θα πάει στον Παράδεισο και ότι θα χρησιμοποιήσει το ατού που χρησιμοποίησε ο ληστής, να κάνω μια παρένθεση. Το «μνήσθητί» είναι πραγματικά κάτι για τον πιστό.

και το λέγομαι πολλές φορές μνηστητή μου κύριε και την ώρα της Θείας Ευχαριστίας

Όμως για τον πιστόν, όχι για τον άνθρωπο ο οποίος κάθεται μακριά και ειρωνεύεται τους πάντες και αδιαφορεί για τα πάντα και ακούει του σατανά ότι έχει καιρό και του κλέβει το σήμερα και του δίνει το αύριο και συναλλάσσεται με τον Θεό και αφήνει την τακτοποίηση των υποθέσεων των ψυχικών του στο τέλος και μαζεύονται και συσσωρεύονται κλπ. Δεν είναι γι’ αυτόν.

Μα ο Ληστής εδώ, ναι, ο Ληστής είπε «μνήσθητί μου» και ήκουσε παρά του Κυρίου: Το αληθώς λέγω σήμερον μετεμούε το Παραδείσο έτσι Αλλά ο Χριστός δεν είχε πει τότε τέλεστε Το «μνήσθητί» του Ληστού, να γνωρίζετε ότι είναι γεγονός της παλαιάς οικονομίας.

Όταν ο Χριστός ανήχθη, δεν είπε: «Όποιος του πει “Μνήσθητί μου”, θα τον βάλω στον Παράδεισο». «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη».

Τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Βάπτισμα. Ο πιστεύσας και βαπτισθείς σωθήσεται. Ο δε απιστήσας κατακριθήσεται. Δεν λέει μύηση, λέει βάπτισμα. Βαπτισθείς λέει. Έπειτα, λάβετε Πνεύμα.

«βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Αυτό είναι η Καινή Διαθήκη. «Λάβετε Πνεύμα Άγιον· αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς· αν τινων κρατήτε, κεκράτηνται. Καθώς απέσταλκέ με ο Πατήρ, καγώ πέμπω υμάς». Μετάνοια, εξομολόγηση. Έχει άλλον τρόπο; «Ο τρώγων μου τη σάρκα και πίνων μου το αίμα έχει ζωήν εν αυτώ. Ο μη τρώγων μου τη σάρκα και μη πίνων μου το αίμα ούτε έχει ζωήν εν αυτώ». Άρα το «μνήσθητί μου» δεν έχει μόνο του τη δύναμη αυτή που είχε επί του Ληστού. Αν είμαι αναγεννημένος, βαπτισμένος, εάν διατηρώ την αναγέννησή μου καθαράν και, αν πέσω, χρησιμοποιώ το δεύτερο μυστήριο, το φιλάνθρωπο, κατά τον Ισαάκ τον Σύρο, τη μετάνοιαν και την εξομολόγηση, εάν κοινωνώ, εάν έχω σχέση με τον Χριστό, ασφαλώς δικαιούμαι.

Καλώς δικαιούμαι να του λέω «μνήσθητί μου», αυτό που είπε ο ληστής. Όμως, στην ουσία, το «μνήσθητί» απλώς δεν σώζει έναν άνθρωπο, εφόσον δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις της Καινής Διαθήκης και των επαγγελιών του Χριστού μας μετά τη σταύρωσή του, την εις Άδου κάθοδον και την Ανάστασή του. Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται. Είναι αλήθεια. Εάν πάτε σε σπίτια, θα πείτε: «Πράγματι μένουν άνθρωποι εδώ μέσα ή άγγελοι;» Τα βλέπετε, πράγματι.

Πράγματι, λέτε, εμέναν; Άγγελοι, δεν περπατούν άνθρωποι, δεν σκονίζουν, δεν λερώνουν. Αν μπείτε όμως σε καρδιά, θα βρείτε κοτές. Των ιδίων αυτών που έχουν αυτή τη λαμπρότητα και την καθαρότητα. Την απαστράπτουσαν, τη στιλπνότητα αυτή την εξωτερική.

Ούτε κοτές τι δεν θα είναι το φάσις, τόσο θα είναι το εσωτερικό αυτών των ψυχών. Και ο Κύριος ο οποίος δεν βλέπει το εξωτερικό, άρα εσωτερο-εξωτερικό Δεύτερον, δεν βλέπει το φαινόμενον αλλά την καρδία. Λέγει εδώ: «Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία». Ας είναι λιγδωμένο το ράσο σου, ας είναι λιγδωμένο το κολάρο σου, αν δεν μπορείς να το αλλάξεις, ας είναι λερωμένα τα εσώρουχά σου· να είναι καθαρή η ψυχή σου, η καρδιά σου. Αυτό είναι το θέμα.

Ὅτι εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίας. Θυμάμαι ακριβώς, το εδάφιο αυτό είναι του Σολομώντος.

Χρειάζεται, λοιπόν, η καθαρότητα αυτή να είναι πνευματική. Αν βέβαια είναι και εξωτερική, έχει καλώς. Αλλά, αν παραδεχτούμε ότι δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις αυτές, να γνωρίζετε ότι δεν μπορούμε να δούμε τον Θεό.

«Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται». Δεύτερον, γιατί ο καθαρός χρειάζεται καθαρά μάτια να τον δει κανείς. Ένας με αρρωστημένα μάτια μπορεί να δει τον ήλιον; Δεν μπορεί. Πρέπει να είναι υγιή τα μάτια για να μπορέσει να δει τον ήλιον.

Και λέγει στη συνέχεια, ζωής ο Κυριεύων και του θανάτου εν τε σαβλές Αγίων Ανάπασσων ομ προσελάβου εκ των προσχέρων. Όμως, «ζωής ο κυριεύων και του θανάτου». Τι πάει να πει αυτό, ξέρετε; Εκείνο που λέγει σε ένα άλλο μέρος.

Ο και νεκρών και ζώντων την εξουσία έχουν όσα θάνατος βασιλεύει Και πώς ερμηνεύεται αυτό, ξέρετε; Να πάρετε μια σκούπα του Ρίτσου και να πάτε να καθαρίσετε όλα τα μέντιουμ που υπάρχουν στην Κυψέλη. Και φέρνουν τους νεκρούς μας να μιλήσουμε.

Και να μαζεύετε και όλους αυτούς τους ολιγόπιστους ή τους απίστους.

...απίστους που είναι θύματα όλων αυτών των πλανών του σατανά. Μιλάς με την ψυχή του πατέρα σου και της αδελφής σου και της μάνας σου, ε! Κρατάει όλους στα χέρια του. Ποιος θα καθόταν στην κόλαση, αν μπορούσε να την καλεί η καθεμία και να μπορεί να φεύγει; Ποιος; Ποιος θα καθόταν; Θα καθότανε κανένας; Δεν καθότανε κανένας. Δεν κυκλοφορούν οι ψυχές. Είναι στα χέρια κάπου. Όχι τη ζωή και τον θάνατο. Μας το είπε. Αλλά μην... δεν θα το πιστέψουν. «Δεν μπορώ», λέει ο Αβραάμ, «συγγνώμη, πλούσιε, να περάσω».

Αν περάσει από αυτού ο Λάζαρος, ούτε εσείς από εδώ, χάζουμε αμέγα εισιτήρια. Αν μην μπορεί να περάσετε ούτε εσείς από εκεί, ούτε εγώ από εδώ.

Αυτό λέγεται. Μη πλανάστε, και σε περιμένουν οι πνευματιστές απ' έξω, άμα είσαι μάλιστα και από μεγάλο σπίτι, να σε επαναμιλήσουν με τον πεθαμένο σου. Όχι. Ο πεθαμένος είναι στα χέρια του Χριστού.

«Ζωής ο κυριεύων» είναι ο Κύριος της ζωής. Και του θανάτου.

Και του θανάτου. Και τι βγαίνει εδώ; Αν αγαπάς τα χρήματά σου, την ψυχή σου και την ψυχή του κεκοιμημένου σου, σταμάτησε να γράφεις στην εφημερίδα «αντί μνημοσύνου τόσες δραχμές για τη μάνα σου». Στο επαναλαμβάνω: εάν αγαπάς τα χρήματά σου —και από εκεί θα ξεκινήσουμε—, την ψυχή σου και την ψυχή του κεκοιμημένου σου, σταμάτησε να γράφεις «αντί μνημοσύνου δραχμές τόσες». Οπουδήποτε κι αν τις δίνεις, δεν θα τις λάβει.

Δηλαδή, γιατί δεν έχεις τη σύσταση; Πού την έστειλες την επιταγή; Την έδωσες στα ορφανά να την πάνε, εφόσον εσύ απιστείς και δεν πας στην εκκλησία, να πας το κόλλυβό σου, την προσφορά σου, να βγει η μερίδα του ανθρώπου σου.

Θα μου πει κάποιος: «Ώστε να μην δίδομεν στα φιλανθρωπικά, στα τόσα ιδρύματα;» Ναι, εφόσον θα πας στην εκκλησία πρώτα την προσφορά σου.

Διέθεσε δισεκατομμύρια από εκεί. Αλλά εδώ θα χαλάσεις δυο δραχμές. Να πας την προσφορά σου στην Εκκλησία. Να του βγάλει μερίδα ο πάτερ εκεί πέρα. Ο αμαρτωλός παπαδάκος αυτός να του βγάλει μερίδα. Αν θες να βοηθήσεις τον άνθρωπό σου.

Και να βοηθήσεις και τον εαυτό σου. Και εσύ ταυτόχρονος Γιατί «αμαρτωλών ο Θεός ουκ ακούει, αλλ' εάν τις θεοσεβής ή και το θέλημα αυτού ποιή, τούτου ακούει». Να πας να εξομολογηθείς πρώτα και έπειτα να έρθεις να του κάνεις και το μνημόσυνο με ένα πιατάκι στάρι, να ομολογήσεις την Ανάσταση.

ότι, παρότι απέθανε και ετάφη, και εσάπτει σαν τον Σίτων αυτόν εγώ πιστεύω, μια ημέρα θα αναστηθεί, διότι εσύ το είπες όταν τον ανέστησες. Βγάλ' του, λοιπόν, τη μεριδούλα εκεί πέρα, με το χαρτάκι που θα πάσετε με το δίφραγκο του παπά, ώστε έπειτα να το ρίξει μέσα στο Άγιο Ποτήριο και να πει: «Απόπλυνον, Κύριε, τω τιμίω Αίματί σου τας αμαρτίας των δούλων σου τούτων».

Εκεί είναι η μεγαλιάρα να ακούσει.

Εδώ είναι ο θρήνος και ο οδυρμός των παπικών.

Δεν έχουν προσκομιδή, δεν βγαίνουν μερίδες. Πέθανε σκαδολικό, πάει και επάφησε. Δεν μπορεί να σε βοηθήσει κανένας.

Δεν έχουν θυσία.

Για εξετάσε τα Ισβάθος. Να ιδείτε τι έχει αυτός ο Θεός αφήσει σε εμάς τους Ορθοδόξους. Από τον ημερό του, διαβάστε τα Διαταγάστον Αποστόλων, διαβάστε την ακολουθία του αδελφοθέου του Ιακώμου που από εκεί έρχονται όλες οι άλλες, να δείτε ότι υπάρχουν μερίδες για τους κεκοιμημένους από την πρώτη ημέρα και πόσο ανακουφίζεται ο άνθρωπος, περιμένει.

Είθε, όπως λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Ευχαΐτων, να πηγαίνει το φανάρι μπροστά, ώστε να μην έχει ανάγκη ο άνθρωπος των μνημοσύνων. Αλλά, λέει, καμιά φορά και πίσω να έρχεται το φανάρι. Φωτίζει αυτό το φανάρι το πίσω, οι προσευχές αυτές. Εδώ, λοιπόν, μας το λέγει: προσέχτε, θα σας πλανήσουν άπιστοι, άνθρωποι εν αγνοία διατελούντες. Μην τους ακούσετε. Την ψυχή εγώ την έχω, εγώ είμαι ο Κύριος της ζωής και του θανάτου, δεν την έχουν αυτοί. Και να φροντίσετε να δημιουργήσετε σχέση με εμένα, που έχω την ψυχή, για να βοηθήσω την ψυχή.

Αυτό λέγει εδώ, εν συνόψει, στα λίγα λόγια αυτά: «Ζωής ο κυριεύων και του θανάτου, εν σκηναίς αγίων ανάπαυσον». Ερμηνεύσαμε τους χορούς και λοιπά γρηγορότερα.

Ον προς Ελλάβου εκ των προσκέρων διότι εδώ είναι ουκ έχουμε τη μένουσαν τη μένουσαν εδώ είμεθα προς ορεινή είμεθα πουλιά τα οποία φεύγουμε βοήθεια

Ων προς Ελλάβου εκ των προσκέρων

Βασιλείας, ο οποίος κι αυτός επίστευε, απομακαρίτης όπως λέμε, και δεόμεθα να τον έχεις μεταξύ των χορών των Αγίων σου και να τον θυμηθείς στη Βασιλεία, την ημέρα εκείνη που θα αποδώσεις στον καθέναν.

καθέναν κατά αναλογίαν.

Έπειτα προβάλλει έναν άλλο μακαρισμό, το μακαρισμό που λέγει: «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, ότι αυτοί υιοί Θεού κληθήσονται». Πάντων ερθιμείτε και αυτό το μακαρισμό με τους δύο πόλους. ειρήνη προς τον Θεό και ειρήνη προς τον πλησίον.

Χαρά σ' αυτούς που ειρήνευσαν με τον Θεό και ειρήνευσαν και με τον πλησίον. Και χαρά σ' εκείνους οι οποίοι έπαιξαν ρόλον, ώστε άλλοι να ειρηνεύσουν με τον Θεό και να ειρηνεύσουν και με τον πλησίον. Σε καμία δε περίπτωση δεν έχει δώσει αυτόν τον τίτλο και αυτή την τιμή.

Υιοί Θεού κληθήσονται, οι ειρηνοποιοί, γιατί ο πρώτος ειρηνοποιός ήταν αυτός ο Θεός εν το Υιό που ήρθε εις τον κόσμο και ειρήνευσε τον άνθρωπο με τον Θεό. Όχι τον Θεό με τον άνθρωπο, τον άνθρωπο με τον Θεό.

Ο άνθρωπος υπήρξε ο αντάρτης. Ο Θεός ουδέποτε εχθραίνει, κατά τον θείον Χρυσόστομον. Και όταν πει αυτά τα λίγα λόγια του μακαρισμού, λέγει: «Ὁ τῶν ψυχῶν δεσπόζων καὶ τῶν σωμάτων». Μυστήριο ξένον εδώ τώρα.

«Ὁ τῶν ψυχῶν δεσπόζων καὶ τῶν σωμάτων».

Οὗ ἐν τῇ χειρὶ ἡ πνοὴ ἡμῶν, τῶν θλιβομένων παραμυθία, ἀνάπαυσον ἐν χώρᾳ δικαίων ὃν μετέστησας δοῦλόν σου. Εδώ ξέρετε τι λέγει; Στην κυριότητά Του, λέγει, είναι όχι μόνο οι ψυχές αλλά και τα σώματα.

Και λέγουν οι άπιστοι, οι εν αγνοία διατελούντες: «Και αυτούς που φάγανε τα θηρία, και αυτούς που φάγανε τα λιοντάρια, και αυτούς που φάγανε οι καρχαρίες, και αυτοί που πνίγησαν, εν κρημνοῖς και λιμοῖς», όπως λέγει το σκεπτικό του Ψυχοσαββάτου στο Τριώδιο.

Για διαβάστε το να δείτε. Όλους αυτούς τους έχει στο χέρι του ο Θεός.

Διαβάστε, αν θέλετε, το 20ό κεφάλαιο της Αποκαλύψεως.

Αποκαλύψεως, το 21 και κατωτέρω, εν συνδυασμώ με το 7ο κεφάλαιο του Δανιήλ και με το 25ο κεφάλαιο της Κρίσεως, περί Αναστάσεως. Θα βρείτε εκεί ό,τι... Και εδώ τι λέει; Ο θάνατος τους νεκρούς, τους εν αυτώ, και έδωσε η θάλασσα και ο άδης τους νεκρούς, τους εν αυτώ. Πού έχουν πάει; Τους κατεβρόχθισαν; Τους κατασπάραξαν; Τους απέβαλον; Ήλλαξαν όψιν; Είναι μόρια κάπου; Αυτά.

Αυτά αύριο θα συναρμολογηθούν και θα θυμηθείτε που σας διάβασα ένα βράδυ, σας ερμήνευσα την προφητεία του Ιεζεκιήλ, το πώς θα γίνει η Ανάσταση, που διαβάζουμε μετά την επιστροφή του Αγίου μας Επιταφίου τη Μεγάλη Παρασκευή, το πώς τα οστά τα γεγυμνωμένα κ.λπ.

Αλλά όταν έγινε ο σεισμός, ήρθαν στην αρμονίαν αυτών, πώς επ' αυτών νεύρα, πώς σάρκα, πώς δέρμα, πώς πνεύμα, πώς ανέστησαν. Οπουδήποτε και αν είναι, είναι στα χέρια του Θεού. Είναι ο Παντοκράτωρ. Δεν είναι ο Θεός αυτός που λένε ορισμένοι, που δεν μπορεί και θέλει άλλους συντελεστάς και βοήθεια.

Οι οποίοι, όταν ακούνε «μία μέρα του Θεού», «μεγάλη περίοδος ήταν· δεν μπορούσε ο Θεός σε μια μέρα να τα φτιάξει αυτά τα πράγματα». Έπρεπε να φυσήξουν βοριάδες, να φύγει η θάλασσα, να φύγουν τα νερά κ.λπ.

Τέτοιο Θεό πιστεύετε, αλλημονός σας δεν ημερακρίνεται όλοι. Αλλημονός σας που κόβεται τα πόδια του πίσω των πιστών.

Ὁ ψυχῶν, λοιπόν, δεσπόζων καὶ τῶν σωμάτων δεσπόζων. «Οὗ ἐν τῇ χειρὶ ἡ πνοὴ ἡμῶν», στο χέρι το δικό σου, διότι ο άνθρωπος είναι σαν το ρεύμα. Όταν κόψει το διακόπτη, σταμάτησε το παν.

Του πάνε. Έχετε ακούσει πολλές... Μα προηγουμένως μιλούσαμε. Ναι, και τώρα δεν μιλάμε. Πάει για λογαριασμό τώρα. Μα χτες το βράδυ είμαστε μαζί και δεν ξέρεις πού ήταν. Χτες πήραμε το τσεκάπ και μας είπε αυτό. Ναι, το ρεύμα του κόψε. Ναι. Και τώρα πάει για λογαριασμό. Αυτό πρέπει να το πιστεύει ο άνθρωπος. Έχει αλλού άλλες ωραίες τοποθετήσεις, πιο παρακάτω. Έχεις, λέει, οἰκτιρμὸν τῶν θλιβομένων, όχι των ανθρώπων που λυπούνται, των λυπουμένων, των θλιβομένων.

Ανθρώπινον. Για προσέξτε μια λέξη, εδώ παραδέχεται το ανθρώπινο. Δεν σου λέγει ότι, όταν, ξέρω εγώ, κάποιος του περιβάλλοντός σου κοιμηθεί, θα πρέπει να πάρεις τα όργανα και να χορέψεις κλπ. Θα θλιβείς, θα δακρύσεις.

Δε θα μαλλιοτραβηχθείς όμως, δε θα βγάλεις σημαία μαύρη και να του πεις ότι διαφωνώ με την απόφασή σου και με τη χειρονομία σου. Δε θα κλείσεις το σπίτι και δε θα γυρίσεις τα κάδρα ανάποδα. Δε θα του κηρύξεις τον πόλεμο, «δεν έρχομαι στην εκκλησία σου άχρι καιρού, γιατί ετόλμησες να κάνεις αυτό το πράγμα».

Θα θλιβείς, δεν έχω καμία αντίρρηση. Και Αυτός, λέει, εδάκρυσε μπροστά στον τάφο. Μα δεν εδάκρυσε όμως για τον θάνατο, εδάκρυσε για την κατάντια.

Τα τάμπια που φτάνει ο άνθρωπος, και αυτό δυστυχώς δεν υπάρχει. «Είμαι», θα λέει, «λυπημένη». Έχετε πολύ λάθος. Είστε άπιστοι, γι' αυτό είστε λυπημένοι. Λυπημένοι να είσαστε, λυπημένοι να μην είσαστε. Άλλο λύπη και άλλο θλίψη. Άλλο στενοχωρία. Στενοχωρία με τη θλίψη είναι το ίδιο περίπου. Είναι σύνθετη η λέξη. Στενός ο χώρος. Μου είναι στενά. Δεν μπορώ να κυκλοφορήσω εύκολα. Υπάρχει, λέει, στενότης χρήματος. Υπάρχει στενότης χώρου.

Περνάμε δύσκολα. Πώς θα περάσουμε; Θλίψης ελεοθλιπτίων, βγάζει ο Μωσλάδη η θλίψη αυτή, άλλο θλίψης. Η θλίψη δεν απορρίπτει την πίστη, η λύπη απορρίπτει την πίστη. Και ο Παύλος Στάνη γράφοντας τους Φιλιππισίους, το οποίο έχουμε επιστρατεύσει και το έχει η Αγία μας Εκκλησία το κομμάτι αυτό στην εκρόσιμη ανακολουθία «Δε θέλω», λέει, «να λυπείστε ως και οι λοιποί, οι μη έχοντες ελπίδα». Να μη λυπείστε. Ο άνθρωπος που λυπείται να γνωρίζει ότι επηρεάζεται από τον σατανά.

Ο άνθρωπος που θλίβεται, θλίβεται εκ των γεγονότων. Η λύπη οδηγεί εις απώλεια, οι θλίψεις εις σωτηρία.

Ο άνθρωπος που δε θλίβεται είναι ο άνθρωπος που δεν αγωνίζεται. Κάθε άνθρωπος που αγωνίζεται πρέπει να θλίβεται. Και αν δεν θλίβεται πρέπει να λυπείτε και να φοβείτε ότι καταλήξατε τον Θεό.

Οξύμωρο για πολλούς και εντούτοις έτσι. Ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος, όταν κατέβαινε κάποτε, συνάντησε μίαν ολοφυρομένην και δεν κατόρθωσε να της κλείσει τα δάκρυα. Εν πάση περιπτώσει όλα την πλησία θα γενερώσαν γιατί κλαίει έτσι τι συμβαίνει και αν μπορούν οι σαν άνθρωποι να τη βοηθήσουν απίδησε.

Δεν μπορείτε άνθρωποι του Θεού. Τι σου συμβαίνει ανθρώποι είμαι εσάς. Με εγκατέλειψε ο Θεός. Που το κατάλαβες. «Τρία χρόνια έχω να λάβω πειρασμό».

Καταλάβατε; Και αν θέλετε, επάνω σε αυτό που σας ομιλώ, Να σας μετέφερα γι' αυτό το θέμα των θλίψεων, τι μεγάλο πράγμα είναι, Όταν πρώτα ο θείος Χρυσόστομος φιλοσοφεί και προλειαίνει τον κάθε πιστό Και του λέει «άκου δω, Δεν πρόκειται να έχουμε πάντοτε άνοιξη».

Ούτε πάντοτε καλοκαίρι. Ούτε πάντοτε ημέρα. Ούτε πάντοτε υγεία. Ούτε πάντοτε ζωή. Ωραία το φιλοσοφεί. Και όταν ο άνθρωπος καλλιεργείται κατά αυτή την έννοια, θα αντιμετωπίζει τα γεγονότα κάπως διαφορετικά.

Λέγει

Ουδέ γαρ αεί χειμών. Δεν είναι, λέει, πάντοτε χειμώνας. Ουδέ αΐ θέρος Ούτε πάντοτε είναι καλοκαίρι. Ουκ αΐ κύματα Δεν έχουμε πάντοτε, λέει, τρικυμία. Ουδέ αΐ γαλήνη Ούτε πάντοτε γαλήνη. Η ζωή του ανθρώπου θα είναι και μεταξύ γαλήνης, και μεταξύ κυμάτων, και μεταξύ χειμώνων, αλλά και μεταξύ θέρους.

Οὐκ ἀεὶ νύξ, δεν είναι πάντοτε νύξ, ούδε αεί η μέρα, ούτε πάντοτε η μέρα. Ούτως, όπως δεν είναι πάντοτε χειμώνας, όπως δεν είναι πάντοτε καλοκαίρι, όπως δεν είναι πάντοτε νύχτα, ούτως, ουδέ αεί θλίψις, ούτε θλίψη είναι πάντοτε, λέγει.

Αλλά έχετε και άνεση. Τα έχει κάνει έτσι ο Θεός. Εκτός, βέβαια, ο άνθρωπος δημιουργήσει μόνος του τη θλίψη. Που, αν τη δημιουργήσει μόνος του, τη δημιουργεί παρά τη δύναμή του. Όσον ο Χριστός ούκ η λιφελέη μας πειρασμός ή μία ανθρώπινος Γράφει ο Παύλος Κορνηθίους το 10 στην 1η προς Κορνηθίους Αυτόν τον πειρασμό που επιτρέπει ο Θεός.

Αν εγώ δημιουργώ πειρασμό μοναχός μου, φταίω εγώ. Αυτό θα με φέρει μέχρι την αυτοκτονία. Τον πειρασμό, όμως, που θα μου δώσει ο Θεός, θα είναι πειρασμός τέτοιος, θα μπορώ να τον αντέξω και θα είναι άχρι καιρού, μέχρι ενός σημείου.

Αλλ’ έσται και άνεσις, μόνον εάν εν τη θλίψει διαπαντός ευχαριστώμεν το Θεό. Τότε θα μας αφήσει μόνιμον την θλίψη ο Θεός. Όσο βλέπει ότι μπορούμε να σηκώσουμε θλίψη και δεν δυσανασχετούμε, μας αφήνει τη θλίψη μόνιμον, διότι προκύπτει αγαθόν εκ της θλίψεως.

Το πιστώνω αυτό με έναν άλλο πατέρα, τον Άγιο Κύριλλο Αλεξανδρείας. Όπλων των δικαίων εθλίψεις την χάνουσε. Όπλων των δικαίων εθλίψεις την χάνουσε. Εις ευζοίαν αυτούς αλήφουσε, τους φέρνησε ζωή αιώνιων.

Ώστε, αναβοώντες προς τον Θεόν, εισακούεσθε, όταν είστε εν θλίψει όμως. Εν το θλιβεστέ με φυσή εκέκραξαν προς Κύριο και εισήπουσέ με Και είναι αλήθεια. Μεγαλύτερη και ωραιότερη προσευχή γίνεται μόνο όταν είμαι εν θλίψει.

Όταν δεν είμαι εν θλίψει, απλώς λέμε το τραγούδι μας. Και γρήγορα για ύπνο ή για έξω. Και ένα ακόμη του Αγίου Γρηγορίου, που λέγει το εξής. Ορισμένοι γιατί θέλουν τη θλίψη, λέγει.

Λέγει, ο λέγων μη πρέπει το δικαίω την θλίψη, αυτός είναι δίκαιος γιατί να υποφέρει, γιατί να θλίβεται αυτόν, έπειτα να του έχει αγγέλους να τον αερίζει.

Ο Λέγων μη πρέπει το δικαίο την θλίψει, ουδεν έτερον λέγει ή μη αρμόζει το ασβητή τον ανταγωνιστή. Είναι σαν να λέει να υπάρχει ένας αθλητής, αλλά να μην έχει ανταγωνιστή. Ο δίκαιος θα έχει ανταγωνιστή τη θλίψη.

Ο Χριστός, λοιπόν, και η Εκκλησία το παραδέχονται: θα υπάρξει μία θλίψη, όχι όμως λύπη. Αυτό λέγει εδώ και παρηγορεί, ότι η ψυχή και το σώμα είναι στα χέρια τα δικά μου, διότι είμαι ο δεσπόζων των ψυχών και ο δεσπόζων των σωμάτων.

Θα μείνουμε μέχρι εδώ, διότι βλέπω η κλεψύδρα έρχεται ίσα ίσα και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε.