Commentary on the Funeral Service

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

You remember that we were speaking about the funeral service, and we have now come specifically to the point where the Apostle—the epistle reading—is read, as our Holy Church has appointed for every funeral service.

Holy Scripture.

For the way a person understands a sorrowful event will determine whether he is swallowed up by sorrow or simply grieves, feels pain, and mourns. For, as you know, some people fall into such profound sorrow that they even follow those who have fallen asleep into death.

We have repeatedly read in the newspapers of people who lost their other half—a husband losing his wife, or a wife her husband, for example—and then died the following day, or even that very same day, consumed by sorrow.

After Christ, such hopeless sorrow is not permissible; it is not permissible. Tribulations, yes—but hopeless sorrow, no.

It becomes a form of idolatry, as the divine John Chrysostom says. And Saint Paul says that even a lover of money may be regarded as an idolater. How much more, then, the person who gives himself over to weeping and insists on being consoled and comforted—especially in places where they hire professional mourners, paying women to sing laments and wail.

Imagine how idolatrous this is considered to be. Indeed, the divine John Chrysostom went so far as to impose excommunication. For a long period he excluded from the Church those who displayed such grief and mourning that they approached the boundaries of unbelief, idolatry, and outright denial of the faith.

Thus, both the Apostle and the Gospel reading in the funeral service contain words that comfort the human person. They set him back in his proper place, showing him exactly where he ought to stand and how he ought to understand the condition of the one who has fallen asleep.

The departed does not vanish into oblivion; he is not lost. Yet this satanic expression is constantly heard even on the lips of Christians: “I lost my loved one. I lost my child. I lost my wife. I lost my husband.”

To say, “I lost them,” is blasphemy. Unless it is regarded as ignorance on the person’s part and accounted as such, it is blasphemy—even blasphemy unto death—to say, “I lost them.” God forbid that either you or I should say that we have lost someone dear to us.

As though that person were an object.

God has used countless means and placed countless things before us to speak about this mystery of death and the Resurrection. Whenever we speak of death, our nous—the spiritual intellect—must immediately turn to the Resurrection, so that we may be comforted.

When, according to the language of the world, we say that someone “died,” we must understand that he is asleep; otherwise, we will never be consoled. You remember when our Christ spoke to His disciples about their friend Lazarus.

He said, “Our friend has fallen asleep,” and they did not understand. “If he is asleep,” they said, “he will wake up. Why should we go back there and put ourselves in danger? Did they not try to stone us yesterday? Are we going to return there willingly? We are not going.”

“Oh, he has died? He has died? Then we should go, since he is dead.” The distinction appears at once. God presents the matter in one way, while the unbelieving person presents it in another. The Church speaks of “those who have fallen asleep”; man speaks of “the dead.” The Church speaks of “sleeping places,” cemeteries; man speaks of “places of the dead,” graveyards.

At once, in the most satanic way, the language is chosen so that nothing may remind him of the Resurrection, nothing may remind him that death is temporary, or that one day these graves will be opened. Yet if a person would only consider how, in His love, God has arranged for us to be taught about the resurrection of the human person—besides all that has been written—he would understand that one day, whether we want it or not, whether we believe it or not, we shall rise again.

And yet there are so many other examples. Take the sun. Does it not die every evening? And yet it rises again. Is it not buried every evening? And still it rises again. What does this mean? Does it not remind us of anything? And what are winter and spring?

Winter is death. Spring is the Resurrection.

Does the farmer not cast his seed into the ground in autumn? In the mountains, is it not then covered beneath many feet of snow—sometimes fifteen, twenty, or even thirty feet of snow?

That grain bears meters of snow above it until spring. But if you go there in April or May, you will see it emerging from beneath the snow once it has melted, as we say. “Why, where have you been?” “I was buried right here beneath it.” “And what did you do? How did you live down there?” “Just as you will beneath the marble slabs where they will lay you. But one day you will rise again, just as I rose.” Is this not a guarantee? Why do we bring wheat to the Church? This is what the wheat teaches. Just as it rises again after it has been buried, so too will the person for whom I bring it. Though that person has been buried and the body has even decayed, one day he will rise again. It is a guarantee; it is a teaching. And if this person does not wish to accept it, do not look only at where we now stand in relation to those who came before us. Tomorrow, our own descendants will stand in relation to us as we now stand to them. And we must, just as—

Just as we seek to leave our children something of our own—something that will help them live a little more comfortably, something they may hold up as an inheritance—above all, this is what we must leave them: preserve this confession, “I do not die.”

And give instructions that these words be written on your grave: “I look for the resurrection of the dead.” Not the other fairy tales people write on gravestones, with little verses and the like. What sort of things are these? And those other songs are not permitted either: “Just see what season Death chose to take me, now when the branches are in bloom and the earth is putting forth grass,” and other such things.

These things contain neither the meaning of faith nor the meaning of the Resurrection. Everything is directed toward this Resurrection. If it is not to happen, tell me, what purpose does life here serve? Yet this is precisely what consoles us. There is so much tribulation in this world, so many tears, and so much evil that, if there were no Resurrection, there would be no reason for anyone to live here even for a single second.

But this is precisely what consoles us: the Resurrection consoles us. If someone reads the reasoning of the Holy Fathers appointed for the Saturday of Souls—the one we observed the day before the Sunday of the Last Judgment—he will learn a great deal there.

There he will learn many things. He will learn how the dead will rise and even at what age. The Fathers teach that they will rise at the age of thirty-three. There he will learn many things concerning death and the Resurrection.

A person therefore needs consolation, because Satan exploits this sorrow and this natural event called death—for everything born is subject to corruption. Yet God did not make death, because God did not create death; man, together with Satan, brought death into being.

“God did not make death,” Solomon says in the first chapter, and then, in the second chapter, he says: “Through the envy of the devil, death entered into the world.” So God is not to blame. And yet all these things have been set in order, and man could understand them and grasp their meaning, so that he would not live as he does and would not be afraid. For when death comes, if he does not have a firm grasp of the truth, if he is not securely held and firmly grounded in how things truly are, he may lose his faith. And you know that many people stay away from the Church for three whole years.

You know that this happens: for three whole years they do not go to Church. They declare war on God. “I do not agree with You about what You allowed to happen—or what You did.” They believe God did it, though they are mistaken. Others turn to spiritualism. They are led astray by mediums, supposedly to speak with the souls of their departed loved ones and find consolation.

As though it were possible—and you understand how ridiculous and how tragic this is—as though souls could be summoned at the command of any man or woman. Yet God states clearly that no one can cross from there to here or from here to there, because a great chasm has been firmly fixed between them.

If souls could move about freely, leave that place, and come here to Kypseli, where the mediums have their nest—the atmosphere there is dark, as you see—there would be no reason for anyone to remain in Hell. They would simply leave and stroll around Athens.

Why would they remain there? Do they receive forty-eight-hour leave to come here, or perhaps twenty-four-hour leave? What do those who are led astray imagine? But people have no faith. They are searching for somewhere to hold on, something to grasp.

They were never counted worthy to read where they came from and what awaits them. They never went to Church or listened to the funeral service, nor do they keep its text at home so that they might read it and reflect upon what human life is and what awaits us.

Then there are the other charlatans. Indeed, this occurs among the upper classes: there they turn immediately to spiritualism, and the mediums supposedly put everything in order for them. Others, of course, smash plates in the cemetery and do similar things; they even put a coin in the dead person’s mouth so that, they say, he can pay the tollhouse on his journey.

Do you understand how far a believer—how far any person—can fall when he lives in ignorance? All these things are the fruits of ignorance. When a person is properly grounded, he sees everything in its proper order.

I remember one case. Two sisters had a father who was a serious and thoughtful man. He had firmly grounded his daughters in Christianity and had taught them well. But his final days came, and he was about to die.

They were expecting it from one day to the next. The two young women had arranged to receive Holy Communion on Saturday—just as we might say the day after tomorrow. But during Saturday night, their father fell asleep in the Lord. They closed the house, went to Church, and received Holy Communion.

When the service ended, they returned and opened the house. Then they notified the others, saying, “Our father has fallen asleep in the Lord.” And they buried him on Sunday afternoon.

That is true wisdom.

That is profound theology and faith. Another brother, who fell asleep in the Lord a few years ago—I told you about this on another evening—had his father lying ill in the hospital in Patras. His wife and his sister had remained at the father’s bedside for fifteen days.

One morning, after those fifteen days, he was sitting in the lounge when his sister came out of the room and said, “Father has passed away.” “Glory to God,” he said, and left. She went back into the room where the departed lay, while he went away.

His sister, of course, assumed he was going off somewhere — to an undertaker, to sort out the funeral arrangements. They lost track of him. Then his wife arrives. “Where is he? Where's Yannis?” They looked here, they looked there — Yannis here, Yannis there — and in the end they went to the house and found him fast asleep.

“You’re sleeping, you scoundrel?” she says to him. “Father has died.” “Come now, my dear wife. So he died. For the fifteen days he was alive, I was by his side. Now that he has died, he doesn’t need anything. Let me rest a little so that I’ll be able to bury him this afternoon. Otherwise, I won’t be able to go to his funeral.”

Do we understand this? He has died. He needs no operation, no medicine, no oxygen, no doctor—he needs nothing. “Sit calmly,” he tells you, “and make the arrangements.” Where do you find such an attitude, such a way of thinking?

What happens when someone dies? Where is this understanding then? It is because true faith is lacking, and so is sound knowledge of the faith and of eternal matters. Does the dead person need anything at all? Wait five hours, my good man; let him remain there. What can he do to me? You are afraid of the dead, but not of the living? You need to see who can truly harm you: it is the living who will get their hands on you.

Where is this wisdom, this outlook, this sure knowledge? We offer our condolences because the bereaved person is sorrowful. Should we congratulate him instead? Why congratulate him? Offer your condolences, and wish that he may live to remember the departed.

Stay here and go on living, remembering it. Do not go anywhere near it, eh? This is precisely why people have become neurotic. This is why the psychiatric hospitals are full. And all this is because of ignorance about this serious matter: the human person’s departure from this life.

This must become a matter of faith for every one of us. Yet we do not even consider that we ourselves will die, and we do not want any of our loved ones to die either. Forgive me, but I was speaking with a sister—she may even be with us tonight—who was beside herself and could not face the death of her mother.

My dear woman, even the Theotokos—the Mother of God, yours and mine—died. What kind of thinking is this? What are these things people say? Even God, when He became man, died; and you and I are not going to die? At thirty-three years of age, in the prime of life, He ascended the Cross. Why? For what purpose did He ascend it?

And what of His venerable Forerunner? They cut off his head when he was thirty-three or thirty-five years old. Who are you and I, that we should not die? Stop and think deeply about this. Do not let Satan deceive you; do not give him room and create such situations. Otherwise, those who run the funeral business will make fools of you. You consider it beneath you to prepare even a little kollyva—the memorial wheat—for your husband, your child, or your father, while that whole racket over there will charge you thousands of drachmas.

These are matters of unbelief, and that is why we suffer. A funeral, they tell you, costs twenty thousand drachmas, thirty thousand drachmas—when they ought to charge you five hundred.

How could they charge you so much? Why are you so afraid to tend to the person yourself? Where is your love? You take your loved one away for others to care for him. He is a human being, not a stranger. Is he not your own flesh and blood—your husband, your wife, your child, your brother? Why should you recoil from such things? How squeamish have you become? Can you not even do this? It may seem cold, but it is something deeply warm and human.

When you come to understand that you too will be there and will undergo the same things. For God will repay you in exactly the same way as you have treated others. These are beautiful reflections—not foolish philosophies, but beautiful reflections that leave something positive in the human soul. This, then, is the aim and concern of the entire funeral service; this is its purpose: to comfort the human person and to show him where, how, and what awaits him.

The Thessalonians believed, but they could not fully grasp it in their own way. That is precisely why Paul writes his Epistle to the Thessalonians. This is exactly why he writes to them: “I do not want you to grieve like the rest, who have no hope.”

You have heard this passage, but have you ever reflected on the meaning of this portion appointed by the Church? It is taken from the fourth chapter of Paul’s First Epistle to the Thessalonians.

“At the funeral service, over the departed.” It is for us; it is not for the departed. It is for us. What concern is it to him? For Christ desires both to help the one who has departed and to comfort the one who remains.

Christ has two hands. With one He receives the departed, and with the other He supports those left behind—provided that the person who remains is willing to lean upon Him.

For He does not support us by force; you should know this. You have seen, when we travel on trolleybuses and other vehicles, the handholds above us that a person can grasp, have you not?

Whoever holds on will not fall, however violently the vehicle may shake. But whoever, in his pride, relies upon his own strength and balance will end up against the windshield. “Take hold of Me; I am here. Hold on firmly; I am here.”

He does not seize hold of us; we must take hold of Him. You should know this: He does not hold us against our will.

As long as He holds us, and as long as we cling tightly to Him, to His hand, we remain utterly secure, no matter what happens or what we may hear. For if a person truly comes to terms with the fact that he will die—not only he, but all his loved ones as well—and that he may have to see them all go before him and be the last, or else go first and have the others follow after him; if he reflects deeply on this—then he realizes: we have only one life, and we will give it up. Then everything is resolved. From that point onward, he is no longer afraid of whatever threatens him.

Satan threatens the human person through death. That is why he tells him not to fast, not to have children, not to keep vigil. He tells him all these things so that he will not suffer harm and die.

That is what he counts on; that is where he strikes; that is where the secret lies, because Christ came to free those held captive by the fear of death. Have you ever read the second chapter of Hebrews? Why did Christ come into the world? It says there, “Since therefore the children share in flesh and blood, He Himself likewise partook of the same,” and so on. Read a little further down and see why He came.

That is why He came: to strengthen and comfort those whom Satan terrifies through death. “Ah, my child, Lord, I have only one life to live—what will happen now, and what will happen afterward?” The matter has been settled. The matter has been settled.

But we are afraid of death because we do not know where we are going. We are afraid because after death comes judgment, and the soul does not want to face that judgment. Why? Is everything in order? No—its record is stained. That is precisely why these things happen, why these things are said, and why all this takes place.

On Tuesday I was going to Corinth, and a taxi driver was taking me to the station so that I could catch the coach and leave. While I was in his taxi, I do not know how the conversation began, but he told me that he had just come from the cemetery in Vyronas.

A woman had gone there, weeping and mourning. Her husband had died five years earlier, and she was still weeping for him. Of course, the driver and I discussed many things. He seemed to be a man of good will. But one thing struck me: for five years, she “refused to be comforted.” Yes, she refused. And this is sad, because some people use as an argument the fact that Rachel “refused to be comforted.”

Yes, Rachel refused; no one could comfort her. Some also give the example of the Theotokos, saying that she mourned and wept, and so forth. Shall we grant them even this? Those who try to use it as an argument are mistaken, because these people did not know the Resurrection. Neither the Theotokos nor Rachel knew the Resurrection at that moment.

Besides, in that prophetic passage, Rachel herself had surely died long before those events took place. Yet the passage gathers all those children together as descendants of Rachel. That is why it says that she could not be comforted amid that great anguish and lamentation over the fourteen thousand infants. But the Theotokos came to know the Resurrection.

It was natural for her to weep for her Child, especially when she saw Him unjustly put to death. But we know the Resurrection. There is no excuse for us; we have no excuse. I do not know whether what I have said by way of introduction can be of some help.

I believe that if the subject of death were placed in its proper setting, things would be very different.

In any case, Paul says: “Brethren, I do not want you to be ignorant concerning those who have fallen asleep.” He says, “I do not want you to be without knowledge”—not concerning those who have died, but concerning those who have fallen asleep. At once, he places the matter in the setting that enables you to think correctly.

“So that you may not grieve as the rest do, who have no hope.” There are people who do not believe. There are people who have not come to know. Naturally, they grieve. But I do not want you to grieve as those who do not know. Now, of course, this can be understood in two ways. One may interpret it as the Fathers say: “I do not want you to grieve as deeply as they do.”

Others make the prohibition absolute: “I do not want you to grieve in the way they grieve. You are forbidden to grieve as they do.” Others add the word “so much”: “I do not want you to grieve as much as they grieve.” This is what we were saying about sorrow.

Sorrow often drives a person even to suicide. This kind of sorrow is not right; it is not Orthodox and does not belong to the faithful. Tribulation, yes; anguish, yes—that is different. I undergo tribulation; events cause me anguish. What has happened hems me in so tightly that I feel I have no room to move.

That is human; it belongs to human nature. But the other kind is satanic. God does not desire it.

So Paul says here by way of exhortation: “But we do not want you to be ignorant, brethren, concerning those who have fallen asleep, lest you grieve as the rest do, who have no hope.” Many people suffer because of sorrow, and they suffer because of ignorance.

But once they come to know the truth, they are set free. “So that is how it is, Father? I had thought it was otherwise.” And then the person grows quiet and finds peace. This is why knowledge is essential: a person must learn how these things truly are.

Once a person knows, everything changes. Paul therefore speaks not of those who have died, but of those who have fallen asleep. Someone who has fallen asleep calls to mind an awakening; he calls to mind the Resurrection.

The one who is asleep will awaken, precisely because he is sleeping.

The cemeteries—what we commonly call graveyards—are one vast sleeping chamber, where the departed sleep. And one day, when the trumpet sounds, they will rise. This is the lesson here. Unbelievers and the ungodly have no hope.

They are utterly overwhelmed. No one can comfort them. They do not know what to hold on to. Christians know where to seek consolation and where they will receive it. The others do not know where consolation can be found.

Theodoret of Cyrus, one of the ancient Fathers of the Church who commented on this passage, says: “He does not forbid sorrow altogether.” He does not tell you to rejoice, nor does he completely forbid sorrow, “but he casts out its excess”—the excess of someone who refuses to be comforted, who covers herself with a mourning veil or leaves a lock of hair hanging down to display her grief and affliction, and who neither eats nor drinks, neither prays nor goes to Church.

Thus, he does not forbid sorrow altogether, but casts out its excess and brings consolation through the hope of the Resurrection. Through the Resurrection, he comforts people by directing their hope toward the Resurrection. This is what Paul does when he speaks of “those who have fallen asleep” rather than “those who have died.”

Regarding what I told you earlier from John Chrysostom—that professional mourners and funeral lamentations, and the like, should be placed under excommunication because they go so far as idolatry—I have taken the following passage from one of his homilies: “If anyone hires these women to mourn”—because they used to pay women to weep—“I will bar him from the Church for a long time.” For a long time, he says, I will shut them out; he places them under excommunication.

Treat them as pagans, because pagans they are. For if Paul calls the covetous man an idolater, how much more so the one who behaves this way at a funeral.

They bring the customs of idolaters and impose what idolaters do upon a believer. We therefore forbid those lamentations ever to be introduced into the funeral processions of the faithful. And we forbid them, he says, ever again to approach the funerals of believers, lest they truly be made to mourn their own.

“We shall compel them to mourn their own misfortunes.” Let us not force them to stay home mourning troubles of their own. He pronounces such an anathema upon them, he says, that calamity will befall their household, and they will have no opportunity to go and mourn with others, because they will be mourning their own losses. Let them take heed.

The holy John Chrysostom spoke this sternly at a funeral.

Yet he also wishes to console the bereaved. In that same homily, by extension, he says what I am about to tell you, drawing attention to everything that takes place during a funeral. He speaks of the candles that are lit and carried before the procession.

He speaks of the new burial shroud and the new suit placed upon the one who has fallen asleep, upon the departed. He speaks of the incense, of the funeral procession, and of all these things. On the one hand, you show that this person is departing clothed in splendor, full of light and fragrance.

But on the other hand, you weep and mourn. How can these things go together? Either send away the priests, remove the candles and the incense, cast the body aside, and sit there weeping over it; or, since you make use of all these things, you cannot then turn around and say, “My loved one is lost.”

He continues: “God has crowned the one who has departed; He has freed him from suffering, delivered him from bondage, and now keeps him close to Himself.” He has taken him from here and keeps him with Himself—and yet you mourn and weep.

Are there not hymns for this? Is there not psalmody for this? All these are expressions of joy. For Scripture says, “Is anyone cheerful? Let him sing psalms.” You should not weep; you should sing psalms. Even if you are sorrowful, even if… But we do not have this faith within us, and that is precisely why we experience the opposite results.

He continues, speaking about those who lack the hope mentioned here and therefore grieve: “The new burial garments you place upon him point beforehand to the garment of incorruption that he is to receive.”

“The oil you pour upon him reminds you that God will be merciful to him. The incense and candles you place beside him proclaim that he has been delivered from darkness and is now in the light, and that what was once foul-smelling has now become fragrant.”

The sick person lying there may even smell: his wounds may have broken open here, his flesh may have decayed there, and part of his body may have been amputated. Yet his soul is fragrant. This, he says, is what all the things adorning the funeral procession of the one who has fallen asleep symbolize. Therefore, when on the one hand we confess these truths, but on the other hand we lament, grieve without hope, and give ourselves over to sorrow, these things do not agree with one another.

And there is also that final consolation: they lay us facing east because we await the Resurrection and the coming of Christ. We are placed looking toward the east because, just as every morning we turn eastward to see the sun, so at the dawn of our Resurrection we shall behold the Sun of Righteousness coming from the east.

All these things console a person. But if someone does not know them and does not understand what they mean, then naturally he cannot be consoled.

“For if we believe that Jesus died and rose again...” Here, when speaking of Christ, Paul says that He died and rose again, because he sets the Resurrection over against death and mentions both. But in our case he does not speak of death; he speaks of falling asleep. “Even so, through Jesus, God will bring with Him those who have fallen asleep”—not those who have died. This is the precise wording.

Even so, some people still cannot grasp this. They say that they want to weep.

Then let me help you: since you wish to weep, and if you can put this into practice, weep over whatever sins that person may have committed.

Not because you have been deprived of that person. You can do this. Perhaps I am being excessive. If a thousand people stand mourning over one person, those thousand mourners do not weep for his sins; they weep because they have lost him. Not one of them weeps for his sins. Not one. They all weep because that person is no longer with them. They do not weep for his sins. God is moved by tears. But by what kind of tears? Tears of unbelief, despair, and loss? No. If they are tears shed to help that person’s soul, then weep. Do we have tears like that? We do not. In the Wisdom of Sirach, chapter thirty-eight, verse sixteen, we find the following. Those of you who have it, read it. It says: “My child, shed tears over the dead.” It says to shed tears over the dead. “And as one suffering grievously...”

“Begin, then, if you wish, bitter weeping and ardent lamentation. Remember his judgment; remember his sin.” If you insist that no one should console you and that no one should be able to comfort you, then weep for this reason. And remember this as well: such is the common lot of us all. Today we shall weep for him; tomorrow, he says, others will weep for me.

But weep over his judgment and his sins. As much as you can, lament his sins. Of course, tears are natural to man. You saw that even our Christ shed tears before the tomb of Lazarus.

He did not tear His hair, as some would have us believe when they present this as their example: “See, Christ wept!” And Christ did not weep over death itself, but over our fallen state: “See how I created you, and see what you have become.”

After all, did Christ not know that Lazarus would rise again in a little while?

Could He not have made some gesture beforehand and said, “Come now, stop; you will see why there is no need to weep”? And yet He shed tears. He revealed His human nature and His compassion for mankind. He also showed that it is human to shed tears over separation.

It is human. You will shed tears; you will grieve in moderation. But you must not fall into despair. You must not change the whole appearance of your house or the clothing of your family into a permanent declaration of revolt—a black flag raised against God, as though saying, “God, I hold this against You for what You have done, and I cannot accept it”; a black plaque of protest.

That is what you are really saying. And do not tell me, “But what will people say?” What people? Who takes account of the world? Are you waiting for the world to issue you a certificate of approval? Why should it matter what people say? Whatever you do, the world will have its own opinion. Woe to us if the world makes us like the Hodja’s oven, which everyone wanted turned in a different direction.

Woe to us if the world teaches us what to wear, how to go to church, what to do, and how to believe. Woe to us if we have no character of our own. And why should we conform to the world? Why should the world not conform to us, who have the truth? Why should I be the one to make the compromise? Let the other person make that compromise and move toward salvation, rather than I make it and move toward perdition. Why? So weep, he says, weep—but do not do what, as we see, so many people do.

And yet we cannot reason with them. Indeed, one Father of the Church, being more condescending toward the human weakness expressed in tears, writes somewhere that he once saw an ox lose its mate under the yoke, and even the ox—the animal—shed tears.

He puts it this way concerning the animal: “I myself saw even an ox shed tears when it was once separated from its mate.” The animal, he says, wept. The natural feelings are one thing. As I often say, when you have a tooth pulled, your tongue keeps searching for it for a month; it keeps going back to that spot. Someone is missing from the company. Someone is missing from the family. That is natural. “Look, this is where he used to sit. Look, this is what we used to say.”

We may say, “Do you remember what a good life we had together?” Yes, you may do that. But you must not raise a black flag, break off your relationship with God, and then receive condolences—from whom? Who is able to console you? Every corrupt man and woman comes to offer condolences. Ask them what boldness they have before Christ that would enable them to console you. What gives someone that ability merely because he is a relative? What relationship does he have with God, so that he can comfort you?

Who among them can truly remember you before God? No one. Yet, as a mere formality, we go to the memorial service and ask, “Will they be there? Madam, where are you going to present yourself, and before whom?” Where is that soul? Does your relative possess it? It is in the hands of God.

Have you brought yourself into harmony with God? Have you united your will with His? Have you confessed? Do you believe in Him, so that you may go and intercede? Are you truly among those whom they invite by means of the funeral notice

They send you a flyer inviting you to come and unite your prayers with theirs for the repose of their departed loved one. Yet you stay outside, strolling around while the Divine Liturgy is being celebrated inside, and you say, “I came for the memorial service; I did not come for the Liturgy.” You came for the memorial service? And who is to perform that memorial service? Is it not Christ, who has authority over both the dead and the living and reigns even over death? Yet you have no relationship with Him. You simply come to have the sweet and the cognac and to say, “May they live to remember the departed.” Ah, woe to you! And woe also to those who invited you and are waiting for your help.

and from whom they expect help? We should not invite our relatives in order to receive help from them. You should invite them so that you may help them, and perhaps they too may see where they can find rest. Invite them—I am not saying that you should not. But do not expect help from them, because they do not know Christ, who holds the soul of the departed.

You should invite people, as the blessed John Chrysostom says—whether they are elderly or young, young people who are religious and have the strength to say, “My God, judge mercifully.” Yes, invite such a person, so that perhaps he may reflect that one day he too will be there; perhaps he may hear a talk by some priest on these matters—that we too will depart this life—and hear, “Prepare yourselves, gentlemen.” Perhaps he will hear something and be edified. Will you invite him? No, for fear of being misunderstood. Misunderst—

There can be no misunderstanding about this. These are lies we tell ourselves. You will invite someone in order that he may be benefited, not so that he may benefit you. This is what the Saints teach.

Saint Basil the Great answers those who say that Christ shed tears and treat this as a binding precedent. Saint Basil the Great says, “The tear of the Lord did not establish a law commanding mourning.” Through His tear, Christ did not command people to lament.

The Lord’s tear was not a law commanding us to mourn, but a most fitting measure set before us, and a precise rule showing how we ought, with dignity and proper restraint, to remain within the bounds of human nature. As a human being, you grieve when someone dear to you departs from this life. You are deprived of a beloved person, a good fellow worker.

And so grief comes over you. How will you replace him? Whom will you put in that place? And the passage goes on like this: «Nor is it permitted to men to be lovers of mourning and given to many tears.» I do not allow this sort of thing, he says.

There is something else here that offers consolation, and I would like to tell you about it. It is found in Psalm 40, verse 9.

In verse 9, David says this: “Shall not he who sleeps rise again?” Why does everyone speak of death? Here it says, “he who sleeps”—not as people understand it. Even then, this expression was already being used. In the Law, David lived a thousand years before Christ: “Shall not he who sleeps rise again?” Will not the one who sleeps also be called to rise, he says—to awaken? Why, then, should you grieve? If you say to me…

David says the following. Whether in the Old Testament or the New Testament, where does the Law or Holy Scripture ever speak of the dead by saying that the person has vanished and everything is lost? Where is such a thing ever said? Saint Photios the Great, that pillar of Orthodoxy, has a relevant passage on this, which I shall relate to you: “When Paul speaks about Christ, he calls His death ‘death.’”

When he speaks of Christ, he says, “He died and rose again.” But when he speaks of our own departure, he calls our death “sleep.” He does not call it death. In the same passage he mentions the departure of human beings three times, and nowhere does he call it death, but always sleep.

He calls it sleep in order to soothe the pain and bring comfort in the face of this separation. For the one who sleeps will surely rise again, since death is nothing other than a long sleep.

For us, the sun sleeps for twelve hours and then rises again.

It rises again. The seed remains beneath the earth for five or six months, and then it rises again. How many times have we ourselves died and risen again? Is not our sleep a kind of death in every respect? And is not our waking a resurrection? Where are you when you sleep? Are you alive, or are you dead? Someone will say, “I am alive.” And I believe it. The soul also remains alive. Yet you hear nothing; someone could rob you because you are in your deepest sleep. I come in through the window and take your trousers, and in the morning you are playing Adam for me.

Good heavens, why can’t you hear? How can you be awake? Are you dead? Then how are you breathing? I behold a strange and wondrous mystery. The man who has fallen asleep there is living, though dead; and you too are living, though dead, when you sleep. You wake when your alarm clock rings, and he, when the trumpet sounds like an alarm clock, will also awaken, whether we want it or not. It is utterly absurd, completely illogical, and deeply harmful for anyone not to believe that the dead are merely asleep. Here Saint Photios the Great says that death is nothing other than a long sleep. Well, how many years does it last? Who knows? Abimelech slept for seventy years beneath the fig tree, and when he awoke after seventy years, he rubbed his head; he had a slight headache. The young man woke up—he woke up quickly—even though he had slept for seventy years.

Baruch slept for seventy years. The Seven Youths under Decius slept for three hundred and fifty years; then they awoke in broad daylight and went down to the marketplace to buy bread.

And when they tried to spend coins that had been in circulation 350 years earlier, they were arrested and taken before the judge, who asked where they had found them. “Where did we find them?” they said. “These are ancient coins; you must have found them somewhere.” Then it was revealed that they had been asleep in the cave for 350 years, so that the justice of God might be vindicated.

God’s justice. How can this be? It belongs to God. Does it cost anything for Him to raise us? From what materials did God make us in the first place? Which of us lent Him anything? And now that He even has the remains of what has fallen apart, will He not be able to fashion man anew, when He has the bones and the material itself? Did the clever, the wise, and the scientists provide these things? Is He unable to make man? Alas for us! In any case, the passage continues: “So also God will bring with Him those who have fallen asleep through Jesus.”

Christ is the One who will raise those who have fallen asleep and take them with Him, presenting them before God. Therefore, your own loved one who is sleeping now—we do not know how long he will sleep: one year, five years, ten years; we do not know when the Second Coming will take place, nor when the Resurrection will occur—Christ will raise him also.

The issue is not that a person has died. The issue is how that person will die, and in what spiritual condition he will be found when death comes. That is what is dreadful; that is what is fearful. We shall all taste the cup of death. The question is how we shall be found, because the earth will give back whatever was entrusted to it for safekeeping on the day of death.

Good works—to the resurrection of life. Unbelief and worship of the flesh—to the resurrection of judgment. This is what you gave me. Our graves will be opened, whether we want it or not. “When I open your graves, then you shall know that I am the Lord.”

And Christ came and opened the tombs, revealing His divinity and proving that He is the Lord. And He will open them again on the day of judgment, when some will be given eternal life, as we heard the day before yesterday in the Gospel of the Judgment, and others eternal Hell.

This is why some see an elder, others an old person, and still others someone of another age. From the age of seven, a person must be deeply concerned that he may die, and must consider how he will die. From seven years old, he is accountable for sin.

From the age of seven, therefore, he must go to Confession and prepare himself. He is not without responsibility. Indeed, some Fathers place the age even lower, at five. A child’s responsibility depends on the degree of understanding possessed by his nous, his spiritual intellect.

That is why the Church does not leave little children off the lists of names commemorated for the departed; it includes them as well. For they too have sinned, even if in ignorance. Ignorance! That is why Ecclesiastes says to the young: “Yes, while you are young, put on your hat, go your way, and follow the desires of your flesh as you please. But know that one day God will bring you to judgment. He will call you to account.” Ignorance is no excuse. Even the world and its laws do not accept ignorance as an excuse. You cannot go to the President and say to him, “Mr. President, I did not know that.”

God does not accept ignorance of His law as an excuse. Man is obliged to know it. Therefore, we must not call someone blessed merely because he died young. If he did not die young in Christ, if he did not die honorably, repentant, having confessed and fasted as God desires, his youth does not save him; for, as you know, there is no salvation merely by works.

For this reason, the fear of God must also be taught to the younger ones and to young people generally. Older women must not encourage young girls by saying, “She is young now; if she does not do these things now, when will she?” In other words, if she is not corrupted now, when will she be corrupted—when she is old and no one looks at her?

Why do some women say such things? They excuse these failings and yield to them, when instead they ought to admonish the young and remind them what they may suffer if death comes unexpectedly and they have no time for metanoia, repentance, and Holy Confession.

This isn't some open pasture where anyone can wander in and trample around as they please. Every single person will come to judgment and will hang by their own foot. They won't hang by mine, and I won't hang by anyone else's.

As the folk saying goes, every lamb hangs by its own leg. Many mothers have seen their children appearing darkened, even though they died young. They have seen their children blackened because they failed to strengthen and instruct them in the true faith, and failed to sanctify them from childhood through the Mysteries, attendance at Church, fasting, and everything else.

They simply let them loose, saying, “We shall deal with it when they grow up.” But once someone has left the track, is it so easy for him to return to it and travel safely toward eternity? Here the passage clearly states that Christ will raise mankind and bring them before God the Father.

Paul also speaks of this in the fifteenth chapter of First Corinthians. We should now bring in that passage. But it opens up a large subject, and if we begin it now, it will be cut off halfway through and its meaning will not be presented as it should be.

So please allow me to stop here this evening, and, God willing, we shall continue next time. Amen.

Ενθυμείστε ότι μιλούσαμε για τη νεκρώσιμο ακολουθία και βρισκόμαστε συγκεκριμένως εκεί που θα ειπωθεί ο Απόστολος, όπως έχει θεσπίσει η Αγία μας Εκκλησία, να αναγινώσκεται σε κάθε νεκρώσιμο ακολουθία.

Αγία Γραφή.

Διότι από τη γνώση που θα έχει ο άνθρωπος προς ένα λυπηρό συμβάν, από εκεί θα εξαρτηθεί εάν θα καταποθεί από τη λύπη ή απλώς θα λυπηθεί, θα στενοχωρηθεί, θα θλιβεί. Γιατί, ξέρετε, άνθρωποι φτάνουν σε τέτοια λύπη που ακολουθούν τους κεκοιμημένους κιόλας.

Διαβάσαμε στις εφημερίδες επανειλημμένως ότι άνθρωποι οι οποίοι εστερήθησαν το ένα σκέλος, ο σύζυγος της συζύγου ή η σύζυγος του συζύγου, φερ' ειπείν, την άλλη μέρα ή την ιδία ημέρα απέθανε, κατεπόθη εκ της λύπης.

Δεν επιτρέπεται μετά Χριστόν η λύπη, δεν επιτρέπεται. Θλίψεις ναι, λύπη όμως όχι.

Καταντά σε ειδωλολατρία, όπως λέγει ο θείος Χρυσόστομος. Και ένας φιλάργυρος μπορεί να θεωρηθεί, όπως λέγει ο Παύλος, ειδωλολάτρης. Πολλώ μάλλον αυτός ο οποίος κλαίει και θέλει να παρακληθεί, να παρηγορηθεί, και μάλιστα σε μέρη που εξαγοράζουν θρηνωδούς, πληρώνουν μοιρολογήτριες και μοιρολογούν.

Φανταστείτε πόσο ειδωλολατρικό θεωρείται. Μάλιστα ο θείος Χρυσόστομος είχε φτάσει μέχρι αφορισμού. Αφόριζε από την Εκκλησία για πολύ καιρό αυτούς οι οποίοι παρουσιάζονται να θλίβονται και να πενθούν κατά τέτοια έννοια που να εγγίζουν στα όρια της απιστίας και της ειδωλολατρίας και της αρνήσεως γενικά.

Τόσο λοιπόν εις τον Απόστολο όσο και εις το Ευαγγέλιο της νεκρωσίμου ακολουθίας λέγονται λόγια τα οποία παρηγορούν τον άνθρωπο. Τον τοποθετούν, δηλαδή, τον άνθρωπο, τον ανακατατάσσουν, πού ακριβώς πρέπει να σταθεί και πώς να δει το θέμα του κεκοιμημένου.

Ότι δεν πηγαίνει στην αφάνεια, δεν χάνεται. Είναι μεγάλο αυτό που τόσο σατανικά υπάρχει στα στόματα και αυτών των Χριστιανών ακόμη: «Τον έχασα τον άνθρωπό μου, έχασα το παιδί μου, έχασα τη γυναίκα μου, έχασα τον άντρα μου».

Το «έχασα» είναι βλασφημία. Αν δεν θεωρηθεί άγνοια εκ μέρους του κυρίου και καταλογιστεί ως τέτοια, είναι βλασφημία. Βλασφημία μέχρι θανάσιμη βλασφημία, να λες ότι έχασα. Ο Θεός να φυλάξει και εγώ και εσύ να λες ότι έχασες τον άνθρωπό σου.

Λες και είναι αντικείμενο.

Χίλιους δυο τρόπους έχει μεταχειριστεί και χίλια δυο πράγματα έχει τοποθετήσει να μας ομιλούν για αυτή την υπόθεση του θανάτου και της Αναστάσεως. Άμα λέμε θάνατο, αμέσως ο νους μας, για να παρηγορηθεί, πρέπει να πηγαίνει στην Ανάσταση.

Άμα λέμε «απέθανε» κατά κόσμον, εμείς θα πηγαίνουμε ότι κοιμάται, γιατί διαφορετικά δεν πρόκειται να παρηγορηθούμε. Ενθυμείστε όταν μίλησε ο Χριστός μας στους μαθητάς Του για τον φίλο τους, τον Λάζαρο.

Ο φίλος ημών λέει και κοίμηται, δεν το καταλάβανε Άμα κοιμάται λέει θα ξυπνήσει Γιατί να πάμε εμείς πάλι εκεί πέρα να κινδυνεύσουμε; Δεν ήθελαν να μας λιθοβολήσουν χτες; Ε, θέλοντας θα πάμε; Δεν πηγαίνουμε.

Α πέθανε, α πέθανε, ε τότε να πάμε εφόσον πέθανε Αμέσως διαχωρισμός. Αλλιώς τοποθετεί ο Θεός, αλλιώς τοποθετεί ο άνθρωπος ο άπιστος. Η Εκκλησία λέει «κεκοιμημένους», ο άνθρωπος λέει «πεθαμένους». Η Εκκλησία λέει «κοιμητήρια», ο άνθρωπος λέει «νεκροταφεία».

Αμέσως, σατανικότατα. Να μην του υπενθυμίζει τίποτα περί Αναστάσεως. Να μην του υπενθυμίζει τίποτα περί προσωρινότητος. Και ότι κάποια μέρα θα ανοίξουν αυτοί οι τάφοι. Αν όμως θα ήθελε να προσέξει πώς, εν τη αγάπη Του, ο Θεός έχει τοποθετήσει να διδάσκεται αυτό το θέμα της Αναστάσεως του ανθρώπου, εκτός των άλλων τα οποία είναι γραμμένα, ότι μια μέρα, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε δεν το πιστεύουμε, θα αναστηθούμε.

Όμως, τόσα άλλα περιστατικά. Πάρετε τον ήλιο. Κάθε βράδυ δεν αποθνήσκει; Και ούτος όμως ανίσταται. Δεν θάπτεται κάθε βράδυ; Και εντούτοις ανίσταται. Τι είναι αυτό; Δεν θυμίζει τίποτα; Τι είναι ο χειμών και τι είναι η άνοιξη;

Ο χειμών είναι ο θάνατος. Η άνοιξη είναι η Ανάσταση.

Δεν ρίχνει το σπέρμα του ο γεωργός από το φθινόπωρο; Δεν καλύπτεται κάτω εκεί από μέτρα πολλάκις χιόνος στα ορεινά, και πέντε και έξι και δέκα μέτρα χιόνι;

Μέτρα χιόνι φέρει ο κόκκος αυτός επάνω μέχρι την άνοιξη. Αν πας όμως τον Απρίλιο ή τον Μάιο, θα δεις ότι κάτω από εκεί, όταν έλιωσαν, που λέμε, τα χιόνια, βγαίνει. «Βρε, πού ήσουν εσύ;» «Να, εδώ κάτω ήμουν θαμμένο.» «Και τι έκανες; Πώς έζησες εκεί κάτω;» «Όπως θα δεις εσύ κάτω από τα μάρμαρα που θα σε πάνε. Αλλά θα αναστηθείς μια ημέρα, όπως ανέστην και εγώ.» Δεν είναι εγγύηση αυτή; Γιατί το πηγαίνουμε το σιτάρι στην εκκλησία; Αυτό διδάσκει το σιτάρι. Όπως αυτό, όταν ταφεί, τότε θα αναστηθεί, έτσι και για το πρόσωπο που το φέρνω. Παρότι ετάφη και εσάπη ακόμη, όμως θα αναστηθεί μια ημέρα. Είναι εγγύηση, είναι διδασκαλία. Και αν τούτος ο άνθρωπος δεν θέλει να το παραδεχθεί, μην κοιτάτε τώρα που βρισκόμαστε εμείς έναντι των άλλων. Αύριο θα βρεθούν οι δικοί μας έναντι ημών. Και πρέπει όπως

Όπως θα τους κληροδοτήσουμε κάτι να έχουν δικό μας, κάτι για να ζήσουν κάπως ανετότερα, κάτι, ξέρω εγώ, για να προβάλλουν. Κατεξοχήν πρέπει αυτό να τους κληροδοτήσουμε. Κρατήσε τις ομολογίες ότι δεν αποφύσκω.

Και δώστε εντολή επάνω στον τάφο σας να γράψουν «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών». Όχι τα άλλα παραμύθια που γράφονται εκεί επάνω και κάτι στιχάκια και τέτοια. Τι είναι αυτά τα πράγματα; Και δεν επιτρέπονται κάτι άλλα άσματα, «Για δες καιρό που διάλεξε ο Χάρος να με πάρει, τώρα π’ ανθίζουν τα κλαριά και βγάζει η γης χορτάρι», και κάτι τέτοια.

Αυτά δεν έχουν μέσα νόημα πίστεως και νόημα Αναστάσεως. Το παν γίνεται για αυτή την Ανάσταση, που αν αυτή δεν γίνει, πες μου, τι χρειάζεται η ζωή εδώ; Εκεί είναι όμως που μας παρηγορεί. Είναι τόση η θλίψη στον κόσμο αυτόν, τόσα τα δάκρυα και τόση η κακία, που αν δεν υπήρχε αυτή η Ανάσταση, δεν υπήρχε λόγος να ζήσει ούτε ένα δευτερόλεπτο άνθρωπος εδώ.

Εκεί είναι όμως που μας παρηγορεί, μας παρηγορεί η Ανάσταση. Εάν κανείς δεν διαβάσει το σκεπτικό των Αγίων Πατέρων, το οποίο υπάρχει στο Ψυχοσάββατον, το προχθεσινό που έγινε την παραμονή της Κρίσεως, εκεί θα διδαχθεί πολλά.

Εκεί θα μάθει πολλά. Εκεί θα μάθει το πώς θα αναστηθεί και πόσων ετών ακόμη. Αυτοί φιλοσοφούν ότι θα αναστηθούν με 33 ετών. Εκεί θα μάθει πολλά πράγματα γύρω από την υπόθεση του θανάτου και της Αναστάσεως.

Θέλει, λοιπόν, ο άνθρωπος να παρηγορείται, διότι ο σατανάς αυτή τη θλίψη, αυτό το φυσικό γεγονός που λέγεται θάνατος — γιατί κάθε γεννητόν και φθαρτόν — Αυτό που ο Θεός δεν το έφτιαξε, διότι ο Θεός δεν έφτιαξε θάνατον, ο άνθρωπος μαζί με τον σατανά τον φτιάξανε τον θάνατο.

«Ο Θεός θάνατον οὐκ ἐποίησε», λέγει ο Σολομών στο πρώτο του κεφάλαιο, και στη συνέχεια στο δεύτερο κεφάλαιο λέγει: «Φθόνῳ δὲ διαβόλου εἰσῆλθεν ὁ θάνατος εἰς τὸν κόσμον». Λοιπόν, δεν φταίει ο Θεός και, εν τούτοις, αυτά όλα έχουν ρυθμιστεί και ο άνθρωπος θα μπορούσε να τα καταλάβει, να τα εννοήσει και να μην ζει όπως ζει και να μην φοβείται, διότι σε μια στιγμή θανάτου, εάν δεν είναι πιασμένος καλά, κρατημένος και στερεωμένος, πώς έχει το θέμα, μπορεί να γίνει άπιστος. Και γνωρίζετε, πολλοί άνθρωποι επί τρία συνεχή έτη δεν πηγαίνουν στην εκκλησία.

Το ξέρετε αυτό το πράγμα. Τρία συνεχή έτη δεν πηγαίνουν στην εκκλησία. Κηρύττουν τον πόλεμο του Θεού. «Δεν συμφωνώ μαζί σου για αυτό το οποίο επέτρεψε να γίνει ή έκαμες». Το θεωρούν ότι ο Θεός το έκανε. Και εντούτοις δεν έχουν δίκιο οι άνθρωποι. Άλλοι φτάνουν στον πνευματισμό. Παρασύρονται στα μέντιουμ για να μιλήσουν δήθεν, να παρηγορηθούν με τας ψυχάς των κεκοιμημένων των.

Αν ήταν δυνατόν — και καταλαβαίνετε αυτό πόσο αστείο είναι και πόσο θλιβερό — αν ήταν δυνατόν οι ψυχές να επιστρατεύονται από την καθεμία και από τον καθέναν. Κατά τη στιγμή ο Θεός λέει σαφώς, δεν δίνεται λέει κανείς να έρθει από αυτού ούτε κανείς από εδώ, χάσμα με βράει στήριχτε.

Αν μπορούσαν να κινηθούν οι ψυχές και να φεύγουν, να έρχονται στην Κυψέλη εδώ, ένθα η φωλεά των μέντιουμ εκεί — σκοτεινό το κλίμα, βλέπετε, εκεί πέρα — δεν υπήρχε κανένας λόγος να καθίσουν στην κόλαση. Θα φύγουν να κάνουν βόλτα στην Αθήνα.

Γιατί να κάθονται εκεί πέρα; Ή παίρνουν 48ωρη άδεια και έρχονται ή 24ωρη. Πώς φαντάζονται αυτοί που παρασύρονται, όμως, διότι δεν έχουν πίστη οι άνθρωποι; Πού θέλουν να κρατηθούν, πού θέλουν να πιαστούν;

Δεν αξιώθηκαν ποτέ να διαβάσουν από πού ήρθαν και τι τους περιμένει. Δεν πήγαν ποτέ στην Εκκλησία, δεν άκουσαν τη νεκρώσιμη ακολουθία, ούτε την έχουν σαν βιβλίο στο σπίτι τους να διαβάσουν και να τη φιλοσοφήσουν: τι είναι, τι τους περιμένει τους ανθρώπους.

Είναι οι άλλοι κατεργαροί. Μάλιστα, αυτό γίνεται στα ανώτερα στρώματα. Εκεί είναι ο πνευματισμός αμέσως, τους ανθρώπους τους τακτοποιούν. Οι άλλοι, βέβαια, σπάνε τα πιάτα στο νεκροταφείο και τα λοιπά και του βάζουν και ένα δίφραγκο στο στόμα, εδώ να πληρώσει, λέει, το τελώνιο στον δρόμο που θα πηγαίνει.

Καταλαβαίνετε πού φτάνει ο πιστός, πού φτάνει ο άνθρωπος όταν διατελεί βέβαια εν αγνοία· αυτά είναι βέβαια όλα καρποί της αγνοίας. Όταν ο άνθρωπος έχει τακτοποιηθεί, τα πράγματα τα βλέπει πολύ εντάξει.

Θυμούμαι μια περίπτωση. Δύο αδελφές είχαν έναν πατέρα, ο οποίος πατέρας τους ήταν σοβαρός άνθρωπος. Τα είχε βάλει πολύ καλά τα παιδιά αυτά στον Χριστιανισμό, τα είχε διδάξει. Όμως ήρθαν τα τελευταία του, να πεθάνει.

Τον περίμεναν μέρα με την ημέρα. Το αποτέλεσμα είναι ότι το Σάββατο, καλή ώρα να πούμε σαν μεθαύριο, είχαν τακτοποιηθεί να κοινωνήσουν οι κοπέλες. Όμως τη νύχτα του Σαββάτου εκοιμήθη ο πατέρας. Έκλεισαν το σπίτι, επήγανε και κοινώνησαν στην εκκλησία.

Τελείωσε η εκκλησία και εγύρισαν και άνοιξαν το σπίτι. Και ειδοποίησαν ότι ο πατέρας μας εκοιμήθη. Και τον κυριαρχούν το απόγευμα

Αυτή είναι η φιλοσοφία.

Αυτή είναι η θεολογία η μεγάλη και η πίστη. Ένας άλλος πάλι αδελφός, ο οποίος εκοιμήθη προ λίγων ετών —σας το είπα ένα άλλο βράδυ αυτό— είχε τον πατέρα του ασθενή στο νοσοκομείο των Πατρών. Η γυναίκα του και η αδελφή του επί 15 μέρες ήσανε στο κεφάλι του επάνω.

Ένα πρωινό, μετά 15 ημέρες, εκαθόταν στο σαλόνι και έρχεται η αδελφή του, που ήταν μέσα στο δωμάτιο, και λέει: «Ο πατέρας τελείωσε». «Δόξα σοι ο Θεός», λέει αυτός και φεύγει. Η μεν γυρίζει να πάει μέσα στον νεκρό, ο δε φεύγει.

Αυτή βέβαια νόμισε ότι πηγαίνει κάπου, σε κάποιο εργολάβο, να τακτοποιήσει τα της κηδείας. Τον έχασαν. Έρχεται έπειτα η γυναίκα του. «Πού είναι, πού είναι ο Γιάννης;» Από εδώ, από εκεί, ο Γιάννης από εδώ, ο Γιάννης από εκεί, εντέλει πήγαν σπίτι, τον βρήκαν και κοιμόταν.

«Κοιμάσαι, κακούργε;» του λέει. «Πέθανε ο πατέρας.» «Σώπα ρε, γυναίκα μου. Και πέθανε. 15 μέρες που ήταν ζωντανός ήμουν δίπλα του. Τώρα πέθανε, δεν έχει ανάγκη. Να ξεκουραστώ λίγο για να μπορέσω να τον κηδέψω το απόγευμα. Διαφορετικά δεν μπορώ να πάω στην κηδεία του.»

Το καταλαβαίνουμε; Πέθανε. Ούτε νυστέρι, ούτε φάρμακο θέλει, ούτε οξυγόνο θέλει, ούτε γιατρό θέλει, τίποτα δεν θέλει. Κάτσε, σου λέει, με την ησυχία σου, φτιάχ' τα. Πού το βρίσκεις αυτό το πράγμα, πού αυτή η σκέψη;

Τι γίνεται όταν γίνει ένας θάνατος; Πού είναι; Γιατί λείπει η ορθή πίστη, η ορθή γνώση στα θέματα της πίστης, στα θέματα τα αιώνια. Έχει ανάγκη από τίποτα ο πεθαμένος; Περίμενε, κύριε, 5 ώρες, κάτσε εκεί πέρα. Τι έχει για μένα; Φοβάσαι τον πεθαμένο, τους ζωντανούς δεν φοβάσαι; Πρέπει να ιδείς ποιοι πειράζουν· οι ζωντανοί θα σε βάλουν στο χέρι.

Πού είναι αυτή η φιλοσοφία, πού είναι αυτή η ιδεολογία, πού είναι αυτή η γνώση συγκεκριμένη; Θα συλληπούμε, γιατί είναι λυπημένος να τον συλληπίσει για να τον συγχαίρει Γιατί να τον συγχαίρεις να τον συλληπίσει Να συλλυπηθείς και να τον αζιατοθυμάται.

Κάτσε εδώ να ζει, να το θυμάται. Να μην πάει κοντά, ε; Γι' αυτό ακριβώς έχουν καταντήσει νευρασθενικοί. Γι' αυτό τα τρελάδικα γέμισαν. Και αυτό εξαιτίας της αγνοίας του σοβαρού αυτού θέματος, της μεταστάσεως του ανθρώπου.

Αυτό πρέπει να γίνει πίστη στον καθένα. Αλλά εμείς ούτε καν έχουμε υπόψη να πεθάνουμε. Κι ούτε κανέναν από τους δικούς μας θέλουμε να πεθάνει. Συγγνώμη, μιλούσα με μια αδελφή, που πιθανόν να είναι και μαζί μας απόψε, η οποία εκόπτετο, δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει τον θάνατο της μητέρας της.

Βρε, η Μητέρα του Θεού πέθανε, η δικιά σου και η δικιά μου. Τι φιλοσοφίες είναι αυτές; Τι είναι αυτά τα πράγματα που λένε; Βρε, ο Θεός πέθανε, που έγινε άνθρωπος, και δεν θα πεθάνεις εσύ κι εγώ; Παλικάρι 33 ετών ανέβηκε στον σταυρό. Γιατί; Για ποιο λόγο να ανέβει;

Και τι; Ο Τίμιος Πρόδρομός Του, πήραν το κεφάλι του 33 ετών, 35 ετών. Ποιος είσαι εσύ κι εγώ που δεν θα πεθάνουμε; Κάτσε, φιλοσόφησέ το το θέμα και μη σε γελάει ο σατανάς και του δίνεις χώρα και δημιουργείς καταστάσεις, και σε κοροϊδεύουν οι έχοντες εκεί πέρα τις εργολαβίες, που δεν καταδέχεσαι να φτιάξεις λίγο κόλλυβο του αντρός σου, του παιδιού σου, του πατέρα σου· θα σου παίρνουν χιλιάδες δραχμές αυτή η κατεργαρία εκεί πέρα.

Αυτά είναι θέματα απιστίας, γι' αυτό υποφέρουμε. Η κηδεία, λέει, 20.000 δραχμές, 30.000 δραχμές, 500 να σου πάρουν.

Πώς να σου πάρουν; Πόσο φοβάσαι τον άνθρωπο να τον περιποιηθείς; Πού είναι η αγάπη σου; Τον οδηγείς τον άλλον να τον περιποιηθούν. Άνθρωπος είναι, δεν είναι ειδικός που έχεις μαζί, δεν είναι σπλάχνο σου, δεν είναι σαρκός σου, δεν είναι άντρας σου, γυναίκα σου, παιδί σου, αδελφός σου. Γιατί να τα άμασες αυτά τα πράγματα; Πόσο αλατάρα τα άμασες; Αυτό δεν το άμασες; Είναι κρύο πράγμα, είναι πολύ ζεστό.

Όταν μάθεις ότι και εσύ θα ’σαι εκεί και θα υποστείς τα ίδια. Διότι, όπως θα ενεργήσεις στους άλλους, ακριβώς κατά τον ίδιο τρόπο θα σε πληρώσει ο Θεός. Είναι φιλοσοφίες όμορφες, όχι από τις κουτές φιλοσοφίες· όμορφες φιλοσοφίες που αφήνουν υπόλοιπο θετικό στον άνθρωπο. Και εις αυτό, λοιπόν, κατατείνει, κόπτεται ολόκληρη η νεκρώσιμος ακολουθία· αυτόν τον σκοπό έχει: να παρηγορήσει τον άνθρωπο, να του υποδείξει πού, πώς και τι.

Πίστευαν οι Θεσσαλονικείς, δεν μπορούσαν όμως να το χωνέψουν με τον τρόπο τους. Γι' αυτό ακριβώς ο Παύλος τούς γράφει την επιστολή προς Θεσσαλονικείς. Και γι' αυτό ακριβώς τους γράφει. «Δεν θέλω να λυπείστε ως οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα».

Το έχετε ακούσει, έχετε φιλοσοφήσει ποτέ σας σ' αυτό το κομμάτι που έχει η Εκκλησία; Επιστρατεύτηκε από την προς Θεσσαλονικείς πρώτην επιστολή του Παύλου, από το τέταρτο κεφάλαιο, που λέγει εκεί το κομμάτι.

«Στη νεκρώσιμη ακολουθία πάνω στο νεκρόν». Είναι για εμάς, δεν είναι για τον νεκρό. Είναι για εμάς. Τι μέλει γι' αυτόν; Γιατί και τον έναν θέλει να τον βοηθήσει, αλλά και τον άλλον θέλει να τον παρηγορήσει.

Ο Χριστός έχει δύο χέρια. Με το ένα παίρνει και με το άλλο στηρίζει. Αρκεί να θέλει αυτός που μένει πίσω να στηριχτεί.

Διότι δυναστικά δεν στηρίζει, να το ξέρετε αυτό το πράγμα. Έχετε δει στα τρόλεϊ που ταξιδεύουμε, στα αυτοκίνητα που ταξιδεύουμε, δεν έχουν στο επάνω μέρος κάτι χειρολαβές που μπορεί να κρατηθεί ο άνθρωπος;

Όστις βαστάζεται, σε οποιοδήποτε τράνταγμα του αυτοκινήτου δεν πέφτει. Όποιος εν τω εγωισμώ του, στις ίδιές του δυνάμεις και ισορροπία Επαναπάβεται θα βρεθεί στον παρπίτη μπροστά Πιάσου, εδώ είμαι. Κρατήσου στερεά, εδώ είμαι.

Δεν μας κρατά, θα κρατηθούμε. Να το ξέρετε, δεν μας κρατά.

Όσο μας κρατά, όσο εμείς πιανόμαστε σφιχτά από αυτόν, από το χέρι του, τόσο είμεθα στερεότατοι. Οτιδήποτε κι αν γίνει, οτιδήποτε κι αν ακούσουμε. Διότι αν ο άνθρωπος σκεφτεί ότι θα αποθάνει, όχι μόνο αυτός αλλά και όλοι οι δικοί του, και πιθανόν να τους βάλει όλους αυτούς μπροστά και να πάει τελευταίος, ή να μπει αυτός και να έρθουν οι άλλοι κοντά, να το φιλοσοφήσει καλά αυτό το πράγμα — μια ζωή την έχουμε, θα την δώσουμε. Ελύθηκαν όλα τα πράγματα. Δεν φοβάται από εκεί πέρα. Εκείνο που απειλεί.

Αυτό που απειλεί ο σατανάς τον άνθρωπο, τον απειλεί διά του θανάτου. Γι' αυτό του λέει να μην νηστεύσεις, γι' αυτό του λέει να μην κάνει παιδιά, γι' αυτό του λέει να μην αγρυπνήσεις, γι' αυτό τα λέει όλα, για να μην πάθει ζημιά και πεθάνει.

Εκεί ποντάρει, εκεί χτυπάει, εκεί το μυστικό, εφόσον ο Χριστός ήρθε να απαλλάξει τους φόβῳ θανάτου ἐνόχους. Διαβάσατε ποτέ το δεύτερο κεφάλαιο προς Εβραίους; Για ποιον λόγο ήρθε ο Χριστός στον κόσμο; Εκεί που λέει «ἐπεὶ οὖν τὰ παιδία κεκοινώνηκεν σαρκὸς καὶ αἵματος, καὶ αὐτὸς παραπλησίως μετέσχεν τῶν αὐτῶν» κλπ. Για διαβάστε εκεί πιο κάτω για ποιον λόγο ήρθε.

Γι' αυτόν τον λόγο ήρθε. Για να στερεώσει και να παρηγορήσει. Αυτοί οι οποίοι φοβερίζονται εκ μέρους του σατανά διά του θανάτου. Α, παιδάκι μου, κύριε, ένα κεφάλι, μια ζωή έχω, τι τώρα, τι έπειτα. Ελύθη το θέμα. Ελύθη το θέμα.

Αλλά διότι φοβούμεθα τον θάνατον, δεν γνωρίζουμε πού πάμε, φοβούμεθα διότι μετά τον θάνατον υπάρχει η κρίση και η ψυχή δεν τη θέλει την κρίση, διότι είναι εντάξει; Έχει λερωμένα τα κατάστιχά της. Γι' αυτό ακριβώς γίνεται αυτό που γίνεται. Και λέγεται αυτό που λέγεται και συντελείται αυτό που συντελείται.

Την Τρίτη πήγαινα για την Κόρινθο και με πήγαινε ένας ταξιτζής του σταθμού να πάρω το αυτοκίνητο για να φύγω. Και στο ταξί που τον πήρα, δεν ξέρω πώς μου άνοιξε συζήτηση ότι έρχεται από το κοιμητήριο του Βύρωνος.

Μια γυναίκα πήγε εκεί πέρα, η οποία έκλαιε, θρηνούσε· έχει πεθάνει ο σύζυγός της προ πέντε ετών και τον κλαίει ακόμα. Και βέβαια ελέγαμε πολλά με τον άνθρωπο αυτόν, καλοπροαίρετος άνθρωπος, όπως εφαίνετο, αλλά μου έκανε αίσθηση: πέντε χρόνια οὐκ ἤθελε παρακληθῆναι. Ναι, δεν ήθελε. Είναι λυπηρό δε, γιατί μερικοί στο σημείο αυτό το φέρουν ως επιχείρημα, αυτό ότι η Ραχήλ οὐκ ἤθελε παρακληθῆναι.

Ναι, η Ραχήλ δεν ήθελε, δεν μπορούσε να την παρηγορήσει κανείς. Όπως και ορισμένοι φέρουν παράδειγμα την Θεοτόκον, ότι εθρηνούσε, έκλαιε και τα τοιαύτα. Θέλετε να το παραδεχτούμε και αυτό; Δεν έχουν δίκιο όσοι θέλουν να το πάρουν σαν επιχείρημα, διότι αυτοί δεν ήξεραν την Ανάσταση. Ούτε η Θεοτόκος γνώριζε την Ανάσταση, ούτε η Ραχήλη γνώριζε την Ανάσταση.

Άλλωστε, προφητικώς εκεί, η Ραχήλη θα είχε πεθάνει ασφαλώς τότε που εγίνονταν τα πράγματα. Αλλά τους παίρνει όλους μαζί δύο σαν απόγονοι εκ της Ραχήλη Γι' αυτό λέει δεν παρηγοριότανε αυτός ο μεγάλος οδυρμός που έγινε και ο θρήνος 14.000 νήπια Αλλά η Θεοτόκος γνώριζε την Ανάσταση.

Φυσικό ήταν να κλάψει για το παιδί της και μάλιστα που το έβλεπε αδικοφονεμένο. Εμείς όμως γνωρίζουμε την Ανάσταση. Δεν χωράει για μας δικαιολογία, δεν υπάρχει για μας δικαιολογία. Δεν ξέρω αν αυτά που προέταξα είναι κάτι που μπορούν να βοηθήσουν.

Νομίζω ότι, αν θα τοποθετηθεί σε ένα καλύτερο μέρος το θέμα του θανάτου, τα πράγματα θα ήσαν πολύ διαφορετικά.

Εν πάση περιπτώσει, ο Παύλος λέγει: «Αδελφοί, Ου θέλω ημάς αγνοήν περί των κεκμημένων δεν θέλω, λέει, να μη γνωρίζετε, όχι για τους αποθανόντας, για τους κεκοιμημένους». Αμέσως τοποθετεί στο μέρος που θα μπορείς να σκεφτείς σωστά.

Ή να μην λυπείστε καθώς και οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν πιστεύουν. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν εγνώρισαν. Αυτοί βέβαια θλίβονται. Εσάς δεν θέλω να λυπείστε, εσείς, ως εκείνοι οι οποίοι δεν γνωρίζουν. Τώρα βέβαια αυτό είναι με δύο όψεις. Μπορεί κανείς να το τοποθετήσει, όπως λέγουν οι Πατέρες: «Δεν θέλω να λυπείστε τόσο όσο λυπούνται αυτοί».

Άλλοι το κλείουν τελείως. Δεν θέλω να λυπείστε όπως λυπούνται αυτοί. Απαγορεύεται να λυπείστε εσείς όπως λυπούνται αυτοί. Άλλοι βάζουν τη λέξη «τόσο». Όσο θλίβονται αυτοί, δεν θέλω να λυπείστε εσείς. Εδώ είπαμε στην περίπτωση περί λύπης.

Η λύπη τον άνθρωπο τον φέρει μέχρι αυτοκτονίας πολλάκις. Η λύπη δεν είναι σωστό πράγμα, δεν είναι ορθόδοξο πράγμα. Δεν είναι του πιστού. Οι θλίψεις ναι, η στενοχωρία ναι, αυτό ναι. Θλίψεις, θλίβομαι, στενοχωρούμαι από τα γεγονότα, είναι στενός ο χώρος, δεν μπορώ να κυκλοφορήσω αυτό το θέμα που μου συμβαίνει.

Αυτό είναι ανθρώπινο, είναι της φύσεως του ανθρώπου. Όμως το άλλο είναι σατανικό, δεν το θέλει ο Θεός.

Λέγει λοιπόν εδώ και προτρέπει: ου θελομεν δε υμας αγνοειν, αδελφοι, περι των κεκοιμημενων, ινα μη λυπησθε καθως και οι λοιποι οι μη εχοντες ελπιδα. Πολλοί που δεν γνωρίζουν εξαιτίας της λύπης υποφέρουν, εξαιτίας αγνοίας υποφέρουν.

Όμως από τη στιγμή που εγνώρισαν, απελευθερώνονται. Ώστε έτσι είναι; Τι λέτε, παιδί μου; Και εγώ το είχα ότι ήταν αλλιώς. Και ησυχάζει, ηρεμεί. Γι' αυτό είναι απαραίτητες οι γνώσεις. Να γνωρίσει ο άνθρωπος πώς έχουν τα θέματα.

Και από τη στιγμή που θα γνωρίσει, τα πράγματα αλλάζουν. Δεν ομιλεί λοιπόν περί αποθανόντων, αλλά περί κεκοιμημένων, που ο κεκοιμημένος υπενθυμίζει ξύπνημα, υπενθυμίζει Ανάσταση.

Και ο κοιμημένος θα ξυπνήσει, διότι κοιμάται.

Τα κοιμητήρια, τα λεγόμενα παρ’ ημίν νεκροταφεία, είναι ένα απέραντο υπνοδωμάτιο, όπου κοιμούνται. Και κάποτε, που θα χτυπήσει η σάλπιγγα, θα σηκωθούν. Αυτό είναι το δίδαγμα εδώ. Οι άπιστοι, οι ασεβείς δεν έχουν ελπίδα.

Πέφτουν από τα σύννεφα. Δεν μπορεί κανένας να τους παρηγορήσει. Δεν ξέρουν πού θα κρατηθούν. Οι Χριστιανοί ξέρουν πού θα ζητήσουν την παρηγορία. Και πού θα λάβουν την παρηγορία. Οι άλλοι δεν ξέρουν από πού η παρηγορία.

Θεοδώρητος, ένας πατήρ της Εκκλησίας παλαιός, που έχει καταπιαστεί με αυτό το εδάφιο, λέγει το εξής: «Οὐ παντελῶς κωλύει τὴν λύπην». Δεν λέγει να χαίρεσαι, δεν κωλύει την λύπην παντελώς, «ἀλλὰ τὴν ἀμετρίαν ἐκβάλλει», αυτόν που δεν θέλει να παρηγορηθεί, που σκεπάζεται με μια πλερέζα εκεί πέρα ή αφήνει μια αποκομμαλιά εδώ και κάνει τον λυπημένον και τον θλιμμένον και δεν τρώγει και δεν πίνει και δεν προσεύχεται και δεν εκκλησιάζεται.

Ου Παντελός λοιπόν κολλεί την λύπη αλλά την αμετρίαν εκβάλλει και τη της Αναστάσεως ελπίδει ψυχαγωγή και δια της Αναστάσεως την ελπίδα προς την Ανάσταση τον παρηγορεί των άνθρωπων. Αυτό κάνει όταν λέγει εκεί, φέρει το «κοιμημένων» και όχι «αποθανόντων».

Σε αυτό δε που σας είπα γρηγορότερα του θείου Χρυσοστόμου, που λέγει ότι πρέπει να αφορίζονται οι θρηνωδοί και οι θρηνωδίες και λοιπά και φτάνουν μέχρι ειδωλολατρίας, έχω πάρει ένα του μέρος που λέγει το εξής από μια του ομιλία: «Ἢν τις τὰς θρηνούσας ταύτας μισθώσηται» —γιατί επλήρωναν γυναίκες για να κλαίνε— «πολὺν αὐτὴν χρόνον τῆς Ἐκκλησίας ἀπείρξω». Για πολύ καιρό, λέει, θα τις κλείσω έξω, τις αφορίζει.

Ὡς τῶν εἰδωλολατρῶν, ὅτι εἰδωλολάτραι εἰσίν· εἰ γὰρ τὸν πλεονέκτην εἰδωλολάτρην καλεῖ Παῦλος, πολλῷ μᾶλλον τὸν ἐπὶ τούτῳ.

Πιστώ τα των ειδωλολατρών επιφέροντας, που μας φέρει αυτά που κάνουν οι ειδωλολάτραι απάνω σε έναν πιστόν. Κακείνας δε τας ολοφύρσεις δι’ ημών απαγορεύομεν, μηδέποτε ταις των πιστών εκφοραίς επιθέναι. Και απαγορεύομε, λέγει, να μην ξαναπλησιάσουν σε κηδείες πιστών, μηδέποτε ταις των πιστών εκφοραίς επιθέναι, ή να μην όντως τα οικεία αυτά.

Αυτάς αναγκάσομεν θρηνεῖν κακά. Μη τους αναγκάσουμε και θρηνήσουν τα δικά τους στο σπίτι. Τους κάνει, λέει, τέτοιο αφορισμό, που θα πάθουν ζημιά στο σπίτι και δεν θα έχουν ευχέρεια να πάνε να θρηνούν με τους άλλους, αλλά θα θρηνούν τα δικά τους. Να προσέξουν.

Τόσο σκληρό λόγο έκανε επάνω σε κηδεία ο θείος Χρυσόστομος.

Και θέλει επίσης να τον παρηγορήσει τον άνθρωπο. Στον λόγο του είναι, κατ’ επέκταση, αυτό που θα σας πω, που φέρει υπ’ όψιν όλα τα οποία λαμβάνουν χώραν κατά την κηδεία. Ομιλεί για τις λαμπάδες που ανάβουν και προπορεύονται.

Ομιλεί για το σάβανο, το καινούριο, και το κοστούμι που βάζουν στον κεκοιμημένον, στον νεκρόν. Ομιλεί για το θυμίαμα. Ομιλεί για όλα αυτά τα πράγματα, για τις συνοδείες κ.λπ. Από το ένα μέρος λες ότι αυτός πηγαίνει λαμπροφορεμένος, φωτεινός, ευωδιάζων.

Από το άλλο μέρος κλαις, πενθείς. Πώς ταιριάζουν αυτά τα πράγματα; Ή θα διώξεις τους παπάδες, θα διώξεις τις λαμπάδες, θα διώξεις τα θυμιάματα, θα τον ρίξεις, θα τον πετάξεις και θα κάθεσαι να κλαις απάνω του, ή, εφόσον χρησιμοποιείς αυτά, δεν μπορείς από το άλλο μέρος να λες ότι εχάθη ο άνθρωπός μου.

Και συνεχίζει και λέγει: Ότι λοιπόν εστεφάνωσε τον απελθόντα, ότι των πόνων απήλλαξε, ότι της δουλείας εκβαλών έχει παρ' εαυτώ. Τον πήρε από εδώ και τον έχει μαζί του, και εσύ μου θρηνείς και μου κλαις.

Ουδέ δια τούτο ύμνοι, ουδέ δια τούτο ψαλμωδίαι; Ταύτα πάντα χαιρόντων εστί. «Ευθυμεί γάρ, φησί· ευθυμεί τις γάρ, φησί; Ψαλλέτω». Όχι να κλαις, να ψάλλεις. Αν θλίβεσαι, αν... Αλλά δεν υπάρχει αυτή η πίστη σε εμάς, γι' αυτό και ακριβώς έχουμε τα αντίθετα αποτελέσματα.

Και συνεχίζοντας ο ίδιος, για αυτούς που δεν έχουν την ελπίδα αυτή που λέγει εδώ και λυπούνται, λέγει: Τα καινούργια, λέει, σάβανα που του βάζεις προϋποθέτουν το ένδυμα της αφθαρσίας, το οποίο μέλλει να πάρει.

Το έλαιο που χύνεις είναι ότι υπενθυμίζεις ότι ο Θεός θα γίνει ίλεως δι' αυτόν. Το θυμίαμα και οι λαμπάδες, λέει, που του βάζεις είναι ότι ελευθερώθη από το σκότος, γι' αυτό είναι με το φως τώρα, και που ήτο δυσοσμία, τώρα όμως είναι ευωδία.

Μπορεί και να βρωμάει ο άνθρωπος κάτω εκεί, ασθενής, οι πληγές του, του... ετρύπησε, λέει, από εδώ, σάπισε από εκεί, του κόψαν το υπόλοιπο, και εντούτοις όμως η ψυχή του ευωδιάζει. Αυτό, λέει, συμβολίζουν όλα αυτά τα οποία κοσμούν την κηδεία, την εκφορά του κεκοιμημένου. Όταν λοιπόν από το ένα μέρος ομολογούμεν αυτά, από το άλλο μέρος θρηνούμεν και ούτε έχουμε ελπίδα και λυπούμεθα, τότε δεν ταιριάζουν αυτά τα πράγματα.

Ακόμη δε, το τελευταίο εκείνο το παρηγορητικό είναι που μας βάζουν να βλέπουμε κατ' Ανατολάς, γιατί περιμένουμε την Ανάσταση, το Χριστό να έρθει. Γι' αυτό μας βάζουν να βλέπουμε προς Ανατολάς και, όπως γυρίζουμε να δούμε τον ήλιο κάθε πρωί προς Ανατολάς, έτσι και στο ξημέρωμα της Αναστάσεώς μας θα δούμε τον ήλιο της δικαιοσύνης εξ Ανατολών.

Όλα αυτά παρηγορούν τον άνθρωπο και, άμα ο άνθρωπος βέβαια δεν τα γνωρίζει και δεν ξέρει περί τίνος πρόκειται, τότε βέβαια είναι φυσικό να μην μπορεί να παρηγορηθεί.

Ει γαρ πιστευομεν οτι ιησους απεθανεν και ανεστη, εδώ μιλεί ο Χριστός ότι απέθανε και ανέστη, διότι παρουσιάζει την Ανάσταση επί του θανάτου, τα λέει και τα δύο. Σε εμάς δεν παραδέχεται θάνατον, παραδέχεται κοίμηση, ούτω και ο Θεός τους κοιμηθέντας, όχι τους αποθανώντας, διά του Ιησού άξις είναι αυτό.

Τώρα βέβαια ορισμένοι δεν μπορούν και πάλι να το πιάσουν, θέλουν, λέγει, να κλάψουν.

Τότε να σε βοηθήσω, εφόσον θες να κλάψεις και αν μπορείς να το εφαρμόσεις, να κλάψεις για τυχόν αμαρτίες του ανθρώπου αυτού.

Όχι για τη στέρηση του ανθρώπου. Μπορείς να το κάνεις αυτό. Ίσως να είμαι υπερβολικός. Αν κλαίνε χίλιοι επάνω στο κεφάλι ενός, οι χίλιοι πενθούντες δεν κλαίνε για τις αμαρτίες του, αλλά κλαίνε για την απώλειά του. Ούτε ένας δεν κλαίει για τις αμαρτίες του. Ούτε ένας. Όλοι κλαίνε για τη στέρηση του προσώπου. Δεν κλαίουν για τις αμαρτίες. Ο Θεός δυσωπείται από τα δάκρυα. Αλλά ποια δάκρυα; Της απιστίας και της απελπισίας και της στερήσεως; Όχι. Αν είναι δάκρυα τέτοια που θα χυσούνε για να βοηθήσουν την ψυχή του ανθρώπου αυτού, κλάψε τότε. Έχουμε τέτοια δάκρυα; Δεν έχουμε τέτοια δάκρυα. Υπάρχει στη Σοφία Σειράχ, στο λάμδα ήτα κεφάλαιο, στίχος 16, το εξής. Και όσοι έχετε, να το διαβάσετε. Λέγει: «Τέκνον, επί νεκρό κατάγαγε δάκρυα». Στον νεκρόν, λέει, να χύσει δάκρυα. «Και ως δεινά».

Φάσχων, Άναρξε, Θήμων, Πίκρανων Κλαθμών, Περισσότερος, Και Θέρμανων Κοπετών, Και Κοπετών Ακόμα. Μνήσθητη το κρίμα αυτού, Για τις αμαρτίες του λέει, Μνήσθητη το αμάρτημά του, Και να μην θέλει κανείς, Να μη μπορεί κανείς να σε παρηγορήσει, Κλάψε λέει τότε, Ότι και θυμήσου το εξής, Ότι ούτω ως και τόσον, Εμείς χθες και το σήμερον, Σήμερα θα κλάψουμε για αυτόν, αύριο θα κλάψουν, λέει, για μένα.

Αλλά για το κρίμα αυτού, για τις αμαρτίες αυτού, λέει, να κλάψεις. Όσο μπορείς, θρήνησε για τις αμαρτίες αυτού. Τώρα βέβαια το δάκρυο από τον άνθρωπο είναι φυσικό. Είδατε, και ο Χριστός μας μπροστά στον τάφο του Λαζάρου εδάκρυσε.

Δεν μαλλιωτραβήκτη όπως θέλουν να πούνε ορισμένοι το φαίνοντας παράδειγμα Να, ο Χριστός, εδάκρυσε ο Χριστός. Και δεν εδάκρυσε ο Χριστός για τον θάνατον· για την κατάντια: πώς έφτιαξα εγώ και πώς κατάντησες εσύ.

Άλλωστε, δεν ήξερε ο Χριστός ότι σε λίγο θα αναστηθεί;

Δεν θα έπρεπε ένα χέρι προκαταβολικό σε ένα τοπί κομπάζολο; Εεε, σταματάτε τώρα, θα δείτε τι κλαίει. Και εν τούτοις εδάκρυσε, έδειξε την ανθρωπίνη του φύση και τη συμπάθεια προς τον άνθρωπο. Έδειξε ακόμη ότι είναι ανθρώπινο το να δακρύσεις του χωρισμού.

Είναι ανθρώπινο, θα δακρύσεις, εμμέτρως θα θλιβείς, δεν θα φτάσεις όμως σε απελπισία, δεν θα φτάσεις να αλλάξεις τον διάκοσμο του σπιτιού, να αλλάξεις τον διάκοσμο των δικών σου, που είναι μία μόνιμος μαρτυρία επαναστάσεως, μαύρη σημαία: «Σου σηκώνω, Θεέ, αυτό που 'καμες και δεν μου το βγάζει», μαύρη πλάκα.

Αυτό πας να πεις. Δεν κοιτάζεις που λέω για τον κόσμο. Ποιον κόσμο, ποιον κόσμο; Ποιος λογαριάζει τον κόσμο; Τι τους περιμένεις από τον κόσμο πιστοποιητικό; Τι σου χρειάζεται τι θα πει ο κόσμος; Ό,τι και αν κάνεις, ο κόσμος θα πει το δικό του. Αλίμονό μας τώρα αν ο κόσμος μάς κάνει σαν τον φούρνο του Χότζα, όπου θέλει ο καθένας να γυρίσουμε.

Αλίμονό μας, αν μας διδάξει ο κόσμος τι θα φορέσουμε, πώς θα εκκλησιαστούμε, τι θα κάνουμε και πώς θα πιστέψουμε. Αλίμονό μας, αν δεν έχουμε προσωπικότητα. Και γιατί να συμμορφωθούμε με τον κόσμο και να μην συμμορφωθεί ο κόσμος μεθ’ ημών, που έχουμε την αλήθεια; Γιατί θα κάνω εγώ την αβαρία και θα την κάνει αυτός προς την σωτηρία, την αβαρία, και θα την κάνω εγώ προς την απώλεια; Γιατί; Δάκρυσε, λοιπόν, λέγει, δάκρυσε, αλλά μην το κάνετε αυτό το πράγμα που γίνεται, όπως βλέπουμε, σε πολλούς ανθρώπους.

Και δεν μπορούμε να τους μιλήσουμε. Ένας πατήρ, μάλιστα, της Εκκλησίας, πιο έτσι συγκαταβατικός στην αδυναμία την ανθρωπίνη του δακρύου, γράφει σε ένα μέρος ότι είδε, λέει, βόδι που έχασε την ομόζυγόν του και δάκρυσε το βόδι, το ζώο.

Το ζώο ως εξής το έχει. Είδον εγώ και βουν, λέει, δακρύσαντα, διαζευχθέντα ποτέ του ομοζύγου. Το ζώο, λέει, δάκρυσε. Άλλο είναι ένα θέμα της φύσεως του συναισθήματος. Και όπως λέω πολλές φορές, ένα δόντι βγάζεις και η γλώσσα σου επί ένα μήνα ψάχνει να το βρει, όλο εκεί πηγαίνει. Λείπει κάποιος από τη συντροφιά. Λείπει κάποιος από την οικογένεια. Φυσικό είναι. Να, εδώ καθόταν. Να, αυτό λέγαμε.

Λέγαμε, «Είδες τι καλά περάσαμε το άλλο;» Ναι, μπορείς να το κάνεις αυτό το πράγμα, όχι όμως να σηκώσεις μαύρη σημαία και να διακόψεις τις σχέσεις με τον Θεό και να δέχεσαι συλλυπητήρια από ποιους; Ποιος να σε συλλυπηθεί; Έρχεται ο κάθε διεφθαρμένος και κάθε διεφθαρμένη να σε συλλυπηθούν. Ρώτησέ τους ποια παρρησία έχουν στον Χριστό, που μπορούν να σε συλλυπηθούν. Ποιος είναι αυτός, διότι είναι συγγενής; Ποια σχέση έχει με τον Θεό, που μπορεί να σε παρηγορήσει;

και να σε θυμηθεί, κανένα. Αλλά τυπικά, θα πάμε στο μνημόσυμο, θα έχουν, κυρία Ζατάνε, πού θα πάτε να παρουσιαστείς; Σε ποιον; Πού είναι αυτή η ψυχή; που είναι την έχει η συγγενή σου, Είναι στα χέρια του Θεού.

Συμμορφώθηκες με τον Θεό; ταύτιαξη με τον Θεό, εξομολογήθηκες, τον πιστεύεις να πάει να παρακαλέσεις, Πράγματι είσαι μεταξύ εκείνων όπου σε καλούν δια του φεϊβολαν

Φεϊβολάν και σου λένε ότι να έρθεις να ενώσω μεν τας προς τον ύψος των δαιήτης μας Στην καπνή θα πέψω και κάνεις τις βόλτες σου και γίνεται η λειτουργία μέσα και λες ότι εγώ ήρθα για το μνημόσυνο δεν ήρθα για τη λειτουργία ήρθες για το μνημόσυνο ε και ποιος θα το κάνει αυτό το μνημόσυνο δεν είναι ο Χριστός ο και ο νεκρός και ζώνταν την εξουσία αν έχουν ως τα θάνατος βασιλές πως με αυτόν δεν έχεις καμία ασχέση για να πεις το γλυκό και το κονιάκ και να πεις να ζήσουν να το θυμόνται οι άλλοι. Α, λίμονό σου. Και αλίμονό και από αυτοί που σε καλέσαν και περιμένουν.

και περιμένουν βοήθεια, ώστε να μην τους καλούμε τους συγγενείς. Θα τους καλείς να τους βοηθήσεις, όχι να σε βοηθήσουν. Μήπως δούνε ότι κι αυτοί κάπου θα αναπαυτούν σ' άρη. Θα τους καλέσεις. Δεν λέγω να μην τους καλέσεις. Δεν θα περιμένεις όμως βοήθεια εξ αυτών, διότι δεν γνωρίζουν τον Χριστό, που έχει την ψυχή του ανθρώπου.

Του ανθρώπου θα καλέσεις ανθρώπους, όπως λέει ο θείος Χρυσόστομος, μα γέροι είναι, μα και νεανίτες, νέοι που θρησκεύουν, που έχουν τη δύναμη να πούνε «Θεέ μου, κρίνε επί οίκος», ναι, αυτόν θα τον καλέσεις, μήπως φιλοσοφήσει ότι κάποτε κι αυτός θα είναι εκεί, μήπως ακούσει καμιά ομιλία από κάναν παπά απάνω στα θέματα αυτά, ότι θα φύγουμε κι εμείς στο τυπέλη, και «ετοιμαστείτε, κύριοι», μήπως ακούσει τίποτα και ωφεληθεί. Θα τον καλέσεις; Όχι, για να μην παρεξηγηθείς. Παρεξηγή...

Παρεξηγήσεις τέτοιες δεν περνάνε. Είναι ψέματα αυτά δικά μας. Θα τον καλέσεις για να τον ωφελήσεις, όχι για να σε ωφελήσει. Έτσι λένε οι Άγιοι άνθρωποι.

Ο δε Μέγας Βασίλειος απαντά γι' αυτούς που λέγουν ότι ο Χριστός εδάκρυσε και το παίρνουν ως δεδικασμένον. Λέγει ο Μέγας Βασίλειος: Το δάκρυον του Κυρίου ούτε στην νομοθεσία προς το θρηνή. Δεν ενομοθέτησε ο Χριστός διά του δακρύου να θρηνούνε οι άνθρωποι.

Το δάκρυον του Κυρίου ούτε νομοθεσία προς το θρηνείν, αλλά μέτρον ευσχημονέστατον εκτεθέν και κανών ακριβής, καθ' όν προσήκει σεμνώς και ευσχημόνως τοις της φύσεως όροις εμμένειν. Σαν άνθρωπος θλίβεσαι πως ένας άνθρωπός σου ταξιδεύει. Στερείσαι ενός φιλτάτου προσώπου, ενός καλού συνεργάτου.

Και έρχεσαι σε μια θλίψη. Πώς θα αντικαταστήσεις και ποιον θα τοποθετήσεις στη θέση αυτή; Είναι η εξής: «Οὔτε ἀνδράσιν ἐπιτρέπεται τὸ φιλοπενθὲς καὶ τὸ πολύδακρυ». Δεν το επιτρέπω, λέει, αυτό το πράγμα.

Έχει και ακόμη κάτι το παρηγορητικό σ' αυτό απάνω. Και θα ήθελα να σας το πω. Στον ψαλμό, στον 40ό, στίχο 9,

Στον στίχο 9 λέγει ο Δαβίδ το εξής: «Μη γαρ ο κοιμόμενος, ουχί προσθήσει του αναστήναι;» Γιατί όλοι μιλάνε για θάνατο; Εδώ λέει: «Μη γαρ ο κοιμόμενος». Όχι όπως εννοούν. Και τότε ακόμη η λέξη αυτή χρησιμοποιείται. Στον νόμο, Δαβίδ, είναι χίλια χρόνια π.Χ. «Μη γαρ ο κοιμόμενος, ουχί προσθήσει του αναστήναι;» Και αυτό δεν θα κληθεί να αναστηθεί, λέει, ο κοιμόμενος; Να ξυπνήσει. Από πού κι ως πού λοιπόν να θλίβεσαι; Αν θα μου πεις…

Λέγει ο Δαβίτ ο εξής Από την Παλαιά Διαθήκη ή από την Καινή. Πού μιλεί ο νόμος ποτέ ή η Γραφή περί νεκρών και χάθηκε ο άνθρωπος, χάθηκε το παν; Πού έγινε, λέει, αυτό το πράγμα; Και έχει ένα σχετικό ο Μέγας Φώτιος επ' αυτού, ο στύλος αυτός της Ορθοδοξίας, το οποίο σας το μεταφέρω. Όταν μεν περί του Χριστού διαλέγεται Παύλος, θάνατον καλεί τον εκείνου θάνατον.

Απέθανε και ανέζησε, όταν μιλάει για τον Χριστό. Όταν δε περί της συνετέρας τελευτής για μας κίνησην αυτών Τον θάνατο τον λέει κοίμηση, τον δικό μας λέει. Και ού θα να τον ονομάζει Και γαρ εν το αυτό λόγο τρίτον μνηστής της τελευτής των ανθρώπων Ουδαμού θα να τον λέγει, αλλά κίνηση Σ' αυτή, λέει, την περίπτωση τρεις φορές, λέει, ομιλεί και ουδαμού, λέει, θάνατον, αλλά κοίμησιν.

Ίνα την οδύνην παραμυθήσηται, αυτόν τον χωρισμόν τον παρηγορήσει. Ο γαρ κοιμώμενος αναστήσεται πάντως. Επεί και θάνατος ουδέν έτερόν εστιν ή μακροχρόνιος ύπνος.

Ο ήλιος για μας κοιμάται δώδεκα ώρες και ανίσταται.

Ανίσταται. Το σπέρμα πέντε έξι μήνες υπό τη γην είναι και ανίσταται. Εμείς πόσες φορές δεν έχουμε πεθάνει και αναστηθεί; Ή ο ύπνος ο δικός μας δεν είναι θάνατος; Κατά πάντα. Και το ξύπνημα το δικό μας δεν είναι ανάσταση; Πού είσαι όταν κοιμάσαι; Ζεις ή νεκρός είσαι; Θα πει κανείς: «Ζω». Κι εγώ το πιστεύω. Και η ψυχή μένει ζώσα. Αλλά δεν ακούς όμως· σε κλέβουν, γιατί είσαι στον πρώτο ύπνο. Μπαίνω απ' το παράθυρο και σου παίρνω το παντελόνι, και το πρωί μου κάνεις τον Αδάμ.

Ανάθεμά με, γιατί δεν ακούς; Πώς μπορείς να είσαι ξύπνιος; Είσαι νεκρός; Πώς αναπνέεις; Μυστήριον ξένον, ωρώ και παράδοξον. Και εκείνος ο οποίος εκοιμήθη εκεί είναι ζωντανός νεκρός και εσύ είσαι ζωντανός νεκρός που κοιμάσαι. Και εσύ ξυπνάς με το ξυπνητήρι και αυτός, όταν χτυπήσει η τρομπέτα, το ξυπνητήρι, θα ξυπνήσει, είτε το θέλουμε είτε όχι. Είναι πολύ αστείο, πολύ ανακόλουθο, πολύ επιβλαβές να μην πιστεύει ο άνθρωπος ότι ο άνθρωπος κοιμάται. Και εδώ ο Μέγας Φώτιος λέγει ότι ο θάνατος ουδέν έτερόν εστιν ή μακροχρόνιος ύπνος. Ε, πόσα χρόνια; Ξέρω. Ο Αβημέλεκ εκοιμήθη για 70 χρόνια κάτω από τη συκιά και, όταν ξύπνησε ύστερα από 70 χρόνια, έτριβε το κεφάλι του· είχε ελαφρόν πονοκέφαλο. Το αγόρι ξύπνησε, ξύπνησε γρήγορα, και εκοιμήθη 70 χρόνια.

Ο Βαρούκ εκοιμήθη 70 χρόνια. Οι 7 παιδες επιβεκείου εκοιμήθηκαν 350 χρόνια και ξύπνηναν την ημέρα και κατέβηκαν στην αγορά να αγοράσουν ψωμί.

Και όταν κυκλοφόρησαν χρήματα που κυκλοφορούσαν από 350 ετών, τους συνέλαβαν και τους πήγαν στο δικαστή που τα βρήκε τα αυτά. Ε, που τα βρήκαμε λέει, τα είναι παλαιά κάπου τα βρήκετε. Και απεκαλύπτει ότι κοιμόσταν στη σπηλιά 350 χρόνια για να γλιτώσει το διευθυνό του δικείου.

Του Θεού. Πώς; Είχε του Θεού. Έξοδα χρειάζεται για να αναστηθούμε; Με τι υλικά μάς έφτιαξε ο Θεός; Ποιος Τον εδάνεισε από εμάς; Και τώρα που έχει και από τα κατεδαφισμένα, δεν θα μπορέσει να φτιάξει ξανά τον άνθρωπο; Που έχει και τα οστά τώρα και την ύλη; Την δώσαν οι έξυπνοι, οι σοφοί, οι επιστήμονες; Δεν μπορεί να φτιάξει άνθρωπο; Αλλοίμονό μας. Εν πάση περιπτώσει, στη συνέχεια εδώ λέγει: «Οὕτω καὶ ὁ Θεὸς τοὺς Τους κοιμηθέντας, διά του Ιησού άξι συναυτό.

Ο Χριστός είναι Αυτός ο οποίος θα αναστήσει τους κοιμηθέντας και θα τους πάρει μαζί Του, να τους παρουσιάσει, λέει, στον Θεό. Κατά συνέπεια, και ο άνθρωπος ο δικός σου που κοιμάται τώρα, που δεν ξέρουμε πόσο θα κοιμηθεί, ένα χρόνο, πέντε χρόνια, δέκα χρόνια, δεν ξέρουμε πότε θα γίνει η Δευτέρα Παρουσία, δεν ξέρουμε πότε θα γίνει η Ανάσταση, και αυτόν θα τον αναστήσει ο Χριστός.

Το θέμα δεν είναι ότι απέθανε ο άνθρωπος. Το θέμα είναι το πώς θα αποθάνει ο άνθρωπος, σε ποια κατάσταση θα βρεθεί ο άνθρωπος που θα αποθάνει. Αυτό είναι το φρικτό, αυτό είναι το φοβερό. Το ποτήριον του θανάτου όλοι θα το γευτούμε. Το πώς θα βρεθούμε, διότι η γη θα δώσει ό,τι της ενεπιστεύθη να φυλάξει κατά την ημέρα του θανάτου.

Αγαθά έργα, εις ανάστασιν ζωής. Απιστίαν, σαρκολατρίαν, εις ανάστασιν κρίσεως. Αυτό μου έδωστε. Θα ανοίξουμε τα μνήματα, είτε το θέλουμε είτε όχι. Εν τω ανοίξαί με τους τάφους υμών, τότε γνώσεσθε ότι εγώ είμαι Κύριος.

Και ήρθε ο Χριστός και ήνοιξε τους τάφους και απέδειξε τη θεότητά Του, ότι είναι ο Κύριος. Και θα ξανά τους ανοίξει εν τη ημέρα της κρίσεως και θα δοθούν οι άνθρωποι, οι μεν εις ζωήν αιώνιον, όπως ακούσαμε προχτές στο Ευαγγέλιο της Κρίσεως, οι δε εις κόλασιν αιώνιον.

Γι' αυτό πολλοί βλέπουν γέροντα, άλλοι βλέπουν ηλικιωμένους, άλλοι, άλλοι, άλλοι. Από 7 χρονών ο άνθρωπος πρέπει να κόπτεται, να συνέχεται μήπως αποθάνει. Και πώς θα αποθάνει. Από 7 ετών. Είναι υπεύθυνος διά αμαρτία.

Και από 7 ετών πρέπει να εξομολογείται και να ετοιμάζεται. Δεν είναι ανεύθυνος. Μάλιστα, ορισμένοι πατέρες κατέρχονται πιο κάτω, 5 ετών. Κατά αναλογία της ευστροφίας του νοός του παιδιού, εξαρτάται και η ευθύνη του.

Γι' αυτό και τα μικρά δεν τα εξαιρεί από τα ψυχοχάρτια. Τα γράφει και αυτά. Διότι και αυτά ημάρτησαν έστω και εν αγνοία. Άγνοια. Γι' αυτό λέγει ο Εκκλησιαστής στους νέους: «Ναι», λέγει, «όσο είσαι νέος, βάλε το καπελάκι σου», λέει, «τράβα και κάνε πίσω απ' τη σάρκα σου ό,τι θέλεις. Γνώριζε, όμως, ότι ο Θεός θα σε φέρει μια ημέρα εν κρίσει. Θα σου ζητήσει λόγο». Δεν υπάρχει άγνοια. Εδώ ο κόσμος και ο νόμος του κόσμου δεν παραδέχεται άγνοια. Δεν μπορεί να πας στον Πρόεδρο και να του πεις: «Κύριε Πρόεδρε, δεν το ξέρω αυτό».

Άγνοια νόμου δεν παραδέχεται ο Θεός. Είναι υποχρεωμένος ο άνθρωπος να το γνωρίζει. Γι' αυτό μη μακαρίζουμε ότι απέθανε νέος, εάν δεν επέθανε εν Χριστώ νέος, δεν επέθανε τίμιος, δεν επέθανε μετανοημένος, εξομολογημένος, νηστευμένος, όπως θα θέλει ο Θεός, διότι η εργοσωτηρία, όπως ξέρετε, δεν υπάρχει.

Γι' αυτό θα πρέπει να διδάσκεται και ο φόβος και στους νεωτέρους και στους νεανίες κλπ. Και να μην προτρέπουν κάτι μεγάλες αυτές τις κοπελίτσες: «Τώρα που είναι νέα, αν δεν κάνει, πότε θα κάνει;» Δηλαδή, αν δεν διαφθαρεί τώρα, πώς θα διαφθαρεί όταν είναι γριά, που δεν θα βλέπει κανένας;

Γιατί το λέγουν ορισμένες αυτό; Συγχωρούν, δηλαδή, ενδίδουν στις αδυναμίες. Εφόσον θα έπρεπε να είναι νουθετικές και να υπενθυμίζουν τι μέλλει να υποφέρουν, αν είναι απρόοπτος ο θάνατος και δεν προλάβουν να μετανοήσουν και να εξομολογηθούν.

Δεν είναι ένα λιβάδι που μπορεί ο καθένας να μπει και να αλωνίσει όπως νομίζει. Οποιοσδήποτε θα έρθει σε κρίση και θα κρεμαστεί από το ίδιο του πόδι. Δεν θα κρεμαστεί από το δικό μου, ούτε εγώ από το άλλο.

Το κάθε αρνί, λέει η λαϊκή έκφραση, κρέμεται από το ποδαράκι του. Και πολλές μανάδες έχουν δει αραπόπουλα τα παιδιά τους, παρότι απέθαναν μικρά, τα έχουν δει αραπόπουλα τα παιδιά τους, διότι δεν ενδιαφέρθηκαν να τα στερεώσουν και να τα νουθετήσουν στην ορθή πίστη και να τα αγιάζουν από μικρά, διά των μυστηρίων, διά του εκκλησιασμού, διά της νηστείας, διά των πάντων.

Τα απόλυσαν. Και όταν μεγαλώσουν. Και αν είναι δυνατόν, όταν εκτροχιαστεί κάποιος, να ξαναανέβει στην τροχιά και να ταξιδεύσει ασφαλώς για την αιωνιότητα, αν είναι δυνατόν. Επάνω στην περίπτωση εδώ αναφέρει σαφώς ότι ο Χριστός τους ανθρώπους θα τους αναστήσει και θα τους φέρει στον Θεό Πατέρα.

Στην περίπτωση αυτή ομιλεί και ο Παύλος στο 15ο προς Κορινθίους. Πρέπει να επιστρατεύσουμε εκείνο το εδάφιο τώρα. Όμως ανοίγει ένα θέμα μεγάλο, το οποίο θα κοπεί στη μέση και δεν θα αποδοθεί το νόημα όπως θα πρέπει.

Γι' αυτό να μου επιτρέψετε να μείνω μέχρι εδώ απόψε το βράδυ και, Θεού θέλοντος, να συνεχίσουμε την άλλη. Αμήν.