Holy Week

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

By the power and the grace of God we have come safely to the end of Great Lent. Two days still remain, Friday and Saturday. And now we leave behind the second part of the Triodion as well, and we enter the third part, which is the Week of the Passion, or what we call Holy Week.

It is called Great Week, of course, not because of its length in hours, but because of what it contains. It is the events themselves that make it Holy Week. Tonight, then, because this will also be the last talk before Pascha, and we will not have the chance to speak during Holy Week, since from now on it is the Church that has the word. The talks will stop now, and we will see these events on the screen of the Church and hear them from there, from the beautiful services full of compunction that our Church holds both in the evening and in the morning. So there will be no opportunity to touch on these events one by one, the events that are about to unfold and that, if God allows, we will see and hear and live.

Thank you. So I thought that tonight I would give one summary talk, and touch on what happens on each of these days, from Lazarus Saturday all the way to the night of the Resurrection. Whether anyone could possibly speak about these things in detail, no, that is not possible.

But in summary, let me remind all of us, and myself as well, of what is contained in these holy services, and of what they set before us and teach us. There ought to be two homilies preached every day.

...a day, so that one might offer at least a few words about what the Church seeks to teach on each day of Holy Week. Sadly, not even one sermon is given. Most churches content themselves with the services alone, without offering any explanation. The pulpit is silent; the pulpit does not speak. And you know what a mortal blow it is to the Church when the pulpit does not speak.

If you read the Fathers, you will find homilies for Great Friday and for Great Saturday and for Pascha and for Christmas and for Theophany and for every day of the year. And if there is ever a season when a homily ought to be preached, it is certainly this one.

These are the days when people come to church in greater numbers, in a way, and even the people who come to church only once or twice or three times a year come now.

Even when they do come, whether it is into the churchyard to receive the blessing of water at Theophany, or into the churchyard to receive the light of the Resurrection,

if they hear nothing then, when will they ever hear anything? Sadly the custom has taken hold that the faithful must not be tired out, the same people who stay up all night in sin, they must not be tired out in church. And so, with this excuse, this plausible sounding, utterly satanic argument, the people are left dead.

They come in one door and go out the other, they hear a few hymns, they sing along themselves, all generations offer a hymn to your burial, and so on, but that is as far as it goes, nothing beyond that. A dreadful account will be demanded on the day of judgment from those who were charged with this task, but Christ will demand an account from us too, because today, when knowledge has multiplied so much and books circulate so widely, we do not want to go deeper into these basic matters of the faith.

We stand there only if someone speaks to us. It may be their choice not to speak to us, but we can still read for ourselves and say to ourselves, this is what is written, this is what is said, this is what they taught, and so on. And for that reason we are not without responsibility; we too are responsible, and let each one draw their own conclusions.

So, as I said, allow me to touch on each day with a few words. The last day of Great Lent, because these are two fasts joined together, Great Lent is one thing and the Week of the Passion is another, Lent ends on the Saturday, since it began on Clean Monday.

The Church has appointed that on that day we call to mind the raising of Lazarus. Lazarus did not rise on a Saturday; it was appointed that his memory be celebrated then. If you read John, you will see that after his raising Lazarus left, he went out.

And then Christ came again. After the raising of Lazarus he withdrew, and then he came back again; he went to a city called Ephraim and stayed there, and afterwards he came and was betrayed and was slain on Great Friday in the afternoon.

But our Church has appointed it, and in its hymn it says this: Confirming the common resurrection before your Passion, you raised Lazarus from the dead, O Christ our God. Therefore we too, like the children, carrying the symbols of victory, cry out to you, the conqueror of death: Hosanna in the highest, blessed is he who comes in the name of the Lord.

It has been placed there as the first common resurrection, so that the raising of Lazarus reminds us of our own resurrection, and at the same time so that we greet you with palm branches in our hands, saying that you are the victor, and as victor you are worthy of these crowns of immortality.

You have seen how we crown all the heroes; we crown them with palm, we crown them with laurel. These are symbols of immortality, symbols of victory. That is why, when our Christ entered Jerusalem, he was given this kind of welcome, and they offered him the palm branches.

The raising of Lazarus, of course, carries a moral teaching as well: it shows that the Lord is both God and man. For as God he knew beforehand that our friend has fallen asleep; as man he asked, where have you laid him; as God he raised him, come out; and as man he wept before the tomb.

Christ revealed both natures, that he is God and man. He stayed in the house that evening, and the sisters prepared a meal for him, for this grace he had shown them. And the next morning he set out for Jerusalem, where he was given that welcome.

This is the feast of the Palms, as we call it. And this too had been prophesied by the prophet Zechariah, 850 years before Christ. Lazarus is a mysterious figure, and he carries a great moral teaching. Many people, of course, look for the writings of Lazarus: what did he preach, what did he teach when he came back from there, since he spent three days as a soul in Hades.

He preached nothing; nothing at all is written that comes from Lazarus.

Lazarus’s life itself was clearly a sermon, showing that what he encountered in the place to which he had gone was not pleasant. In his Synaxarion, among other things, the Church says: “Lazarus said nothing about the things in Hades, either because he was not permitted to see fully what was there, or because, having seen them, he was commanded to remain silent about them.” Either he was not permitted to see anything of what takes place there, and for that reason he did not speak, or he was not permitted to speak about what he had seen there. This is the Church’s understanding. And if you have a copy of the Triodion, read the small black print there. You will also find this passage concerning the Resurrection.

Lazarus preached by his life. He never once laughed for the rest of his life. He lived another thirty-three years. The Apostles sent him away from there and sent him to Cyprus as a bishop. He became Bishop of Kition, and the Most Holy Theotokos wove his omophorion for him, as that same account tells us, and he fell asleep in Cyprus, where, as you know, the Church of Lazarus stands to this day.

He laughed only once, when he saw someone stealing a clay pot, and he said to his sisters, I saw the clay stealing the clay. In other words, the dirt stealing the dirt. That struck him as so strange that it pulled him for a moment out of his thoughts and out of the bitterness of death that he had tasted over there.

Sunday morning finds our Christ on the road to Jerusalem. This scene was prophesied, as I told you earlier, by Zechariah eight hundred years before Christ. Fear not, daughter of Zion, he says. Your king is coming, seated on the colt of a donkey.

And indeed Christ, as he made his way toward Jerusalem, stopped across from a village called Bethphage and told his disciples to go to the village opposite, where they would find a donkey with her colt.

They were to take the colt, and if the owner of the donkey asked why they were taking it, they were to say that the Lord has need of it. And that is exactly what happened. They gave that very answer to the owner himself, and he let them take the colt.

When they brought it to Christ, they took off their outer clothes, their coats as we would call them, their garments, and laid them on the animal, and Christ mounted, and in this manner he covered the rest of the road and entered Jerusalem.

"Out of the mouth of babes and sucklings," says David, one thousand and fifty years before Christ, "thou hast perfected praise." And that is exactly what young and old alike carried out on that day with their cry, "Hosanna to the Son of David." "Blessed is he that cometh" — that is how they welcomed him.

This is a scene that Saint Cyril of Jerusalem takes up and sets before the Jews, who to this day reject the claim that the Messiah has come. And he says this to them: O Jews, tell me, which of your kings ever entered Jerusalem on the colt of a donkey? As we know, no king uses a donkey. They all use horses, racing steeds, pride, swords, spurs, and the rest. The poor little donkey brings them no honour.

A king might take one out to some village as a joke, to have his picture taken sitting on it, and so on. But not to make a procession, not to enter formally in triumph. And notice, they accuse him of this. I do not know whether you know the charges brought against Christ.

They accuse him of entering Jerusalem as Rex, as king. Among the other charges the Jews bring against Christ, they include this one as well: that he entered, that he dared to enter Jerusalem as a king.

But Christ, so that he could be pointed out clearly, used this animal of patient endurance and humility. For Christ is the king of patient endurance and humility. And he used this animal which possesses humility and patient endurance to the highest degree, and so he is unmistakably marked out, so that this prophecy, fulfilled in the person of Jesus, leaves both the Jews and everyone after them without excuse, because the report that he entered comes not from friends of Christ but from his enemies.

And the historians write that Christ did indeed enter Jerusalem in triumph, and that they received Him as the victor over death — just as it says in the passage I read to you, as the victor over death. In fact, the Church has put this simply, saying: “Having cleansed our souls, and spiritually taking up the branches, let us praise Christ as the children did, crying out with faith and with a loud voice to the Master: Blessed art Thou, O Savior, who hast come into the world to save Adam from the ancient curse.”

The children received him, young and old alike, they received Christ as the conqueror of death. That is why they held those palm branches. And allow me a small parenthesis here. It is the custom of our Holy Church to hand those palm branches to us as well, because after this Great Lent of fasting and self-control and prayer and inward attention, we too are victors in Christ, and we have a right to the palms.

But what of the many among us who have not even given it a thought or come to metanoia and repentance, and the many who have abstained neither from the cooking pot nor from the bed? What will they do? How can they take these symbols of victory into their hands? This is the sorrowful reality, and these are thoughts that should bring each of us to our senses this coming Sunday, as we stand before this great event.

He enters as the victor, and these tokens of victory are rightly His. But where have I been victorious? Over my tongue, my eyes, my flesh, my love of money, my appetite—where? Indeed, what have I conquered, that I should be worthy to take part in this radiant, triumphant entry and even hold these palm branches in my own hands?

Let each of us draw our own conclusions.

So it came to pass, the prophecy was fulfilled, Christ was pointed out as the Messiah, as the one who had come, and he left everyone without excuse, beginning with the Jews. And from that moment he remains there as the new Paschal lamb of the Jews, and he will be slain.

Pascha. As I have said before and have written in a small booklet of its own, three words: Lamb, Christ, Pascha.

The Jews had a Pascha too, and Pascha means exodus. It does not mean feasting and drinking. Pascha means a passing over, a crossing. Pascha is bound up with the exodus of the Jews from Egypt toward the Promised Land.

In order to get out, they struggled with Pharaoh through the person of Moses. God permitted ten plagues. The tenth plague upon Pharaoh was that all the firstborn of the Egyptians would be struck dead,

In contrast with the Hebrews, among whom not one was killed. Not one of the Hebrews was struck down by the angel, because the Hebrews had been instructed to slaughter a lamb,

a year-old lamb, without blemish, and to gather its blood in a basin, and with that blood to strike, to mark, three places on their doorway: above, on this side, and on that. And the angel would see in the night that the blood of the lamb was there, and he would not enter to kill the firstborn.

It was through the blood of that lamb that the Hebrews were spared. And that is exactly what happened. At the very hour when every Egyptian household had a funeral to hold, whether of a person or of an animal. Because if they had no children, animals were struck down instead, so that every house would have a funeral without fail.

The Hebrews seized the opportunity and left. The Egyptians did catch up with them at the Red Sea, but it became their grave, as you know. And the Hebrews passed over miraculously toward the land of promise. So this event is what we too celebrate.

Now this lamb that they slaughtered, and the command was to slaughter it on the fifteenth of the month. The fourteenth of the month is like the eve, in the evening. The fourteenth is the Hebrew Pascha, and it fell on a Saturday.

They were commanded to take it on the tenth of the month and keep it: the tenth, eleventh, twelfth, thirteenth, fourteenth. Five days it would remain in the house, and on the fifth day, in the evening, they would slaughter it at the hour of Vespers, in the late afternoon. In the same way Christ remained: he entered Jerusalem on the Sunday, and he stayed there, Monday, Tuesday, Wednesday, Thursday, Friday, five days.

On the eve, in the evening, at the hour of Vespers, in the afternoon at three o'clock, he was slain and his blood was poured out for the firstborn, for us.

So this is the scene we need to keep in mind. That the One who is entering now, the One they are crying out to with "Hosanna," is the One they will be shouting about tomorrow: "Away with Him, away with Him, crucify Him!" The One who is entering is the Lamb of God — the One foreshown beforehand in symbol, the One announced ahead of time, the One foretold by the prophets, the One prefigured in type and image, the Lamb slain from the foundation of the world, as the book of Revelation says.

And he comes to give his blood for many, for all, and yet for many, because not all will be willing. This image is telling, and it must not escape us on Sunday when we go to church.

So this is what takes place: the lamb is kept to be slain on the eve, on the fourteenth of Nisan. And now we come to Sunday evening, to the first service, the one we call the Bridegroom Service. This evening service actually belongs to the next day — it is Matins, the morning service — because in the Church the day begins in the evening: evening and morning and at noonday.

During Holy Week the events of the evening are treated in the morning, and the events of the morning are treated the evening before. So those of us who arrive on Sunday evening when the bell rings, what will be spoken to us, what we are going to hear, are the events of the Monday.

For the Monday the Church has appointed that a certain figure be brought forward, a type of Christ from the Old Testament, and one day I hope to have the chance to speak and write about him, and that is the figure of Joseph the All-Comely.

We make commemoration of Joseph the All-Comely. Joseph the All-Comely, the one who is good in every way. He was in every respect a type of Jesus, and that is why the Church places him first.

He was a child of promise, he was the beloved one. He was sold by his own brothers, and indeed by his brother Judah.

He was put into an empty pit, just as Christ was. He went into prison together with the two other criminals, of whom one was saved and the other was lost — if I remember rightly, the chief cupbearer and the chief baker. And after all this, Pharaoh set him on the chariot and brought him out before all Egypt and said: «I am Pharaoh, but at his word you shall stand or you shall fall.»

God said the same thing about Christ: I am God the Father, but by his word you shall stand or you shall fall. The Father is not the one acting today, as the Jehovah's Witnesses claim. Christ gives authority in heaven and on earth. Christ is the one who regenerates. Christ is the one who forgives in confession. Christ is the one who gives us his body and blood in Holy Communion. Christ is the one who will raise the dead. Christ is the one who will judge, and Christ is the one who will hand all things over to God the Father, so that God may be all in all, as the Apostle Paul writes most pointedly in First Corinthians, in the fifteenth chapter.

So this is the figure that our holy Church presents first, and indeed in the evening, as I told you. This service is called the Bridegroom Service, because it presents to us for the first time the Bridegroom, with the hymn, Behold, the Bridegroom comes at midnight. And who is the Bridegroom's betrothed? The soul of each one of us. The soul of each one of us is betrothed to Christ the Bridegroom. The pledge of that betrothal was given to us in Baptism. Remember how, when the prodigal son returned, along with everything else his father put a ring on his hand. He had renounced the betrothal, and his father betrothed him again. The wedding itself will take place on that day, with the Lamb, as the Apocalypse describes. And from this, from Christ the Bridegroom and from the troparion, Behold, the Bridegroom comes at midnight, these services

are given the name Bridegroom services.

It is a most beautiful hymn and full of meaning. We chant it, but we do not understand it, because, as I have said before, we read but we do not study, we do not go deep. It says, it points with the finger: Behold, the Bridegroom comes at midnight.

Why does he not come by day? Because Christ will come at an hour no one can determine, for every soul, for every bride. He will come at a moment when we are not expecting it, and that is why it says this. And blessed is the servant, not the proud man, not the master, the servant, whom he finds watching. For Christ has departed, he has left talents with people so that they may work with them, and he will return as lord and master and will call the servants to account.

And blessed is that servant whom he finds watching; but unworthy again is the one whom he finds slack and careless. "Leave it for tomorrow, it doesn't matter" - as if God is going to be caught with a little oil and a little meat. These are the people Satan has lulled to sleep, who have no desire to struggle, to stay alert, wide awake, so that they would have nothing to fear from the One who is coming.

"Look then, O my soul" - look inward - "be not weighed down with sleep," the sleep of sin. For there are two kinds of sleep. There is the sleep that is good, which rests the body, the soul and the nous, the spiritual intellect; and there is the sleep of sin, as Compline puts it so beautifully, asking that we be guarded from the gloomy sleep of sin.

There are many people with their eyes wide open who are nevertheless fast asleep, in the fullest sense of the word, because Satan has lulled them to sleep and has got them in the grip of sin. The clever man is not the operator, not the one who can get many people into his grip.

That man isn't smart at all — he's a fool. The smart one is the one who stays outside of sin. He guards himself from sin. "Do not be weighed down with sleep, lest you be handed over to death and shut out of the Kingdom" — but come to your senses, wake up, and learn where you came from, why you came, and where you are going.

Rise up, crying out: 'Holy, Holy, Holy are You, O God; through the protection of the Bodiless Powers, have mercy on us.' And in fact the hymn says this three times. This is where it gets its name from; this is why it is called the service of the Bridegroom. And the Synaxarion for Great Monday gives us the following, which is very illuminating: 'On Holy and Great Monday we make remembrance of the blessed Joseph the All-comely, and of the fig tree that was cursed by the Lord and withered.'

He found a fig tree that had no figs on it, and he withered it. That fig tree is the synagogue, a type of the synagogue of the Jews, and he withered it. Many people complain that he withered it, or that he asked for figs at a season when it had no business having figs.

Yes, but as God he knew, and he withered it in advance, knowing that this fig tree would never bear figs at all. It was not a matter of waiting until August when the figs would come; he withered it in advance. And there are the types here as well, the way Jacob paid for his deception.

You know how Jacob deceived his father and took it with the skin of the sheep, you remember, of the young goat, of the she-goat; he took the birthright of Esau, you remember. She wanted him in her bed, and he fled and left his coat behind, and this corrupt woman took it and showed it to her husband: look what this man did to me, thank goodness, but I could not hold him back - when it was completely the other way round. It was not so. She held on to his coat, she was dragging him to stay, and he fled.

In any case, he was thrown into prison and suffered what he suffered. God sees that this man is suffering in order to keep his virginity and his purity, and now he rewards him and brings him all the way to being a king.

And you know the rest of the story, how he went on to serve his brothers, his family, and everything that followed there.

And he is glorified by the One who sees the hearts of men. God was watching from above, though, and He glorified him. And who bestows an incorruptible crown — He's the one who hands out crowns that never decay, not the ones we hand out today at beauty pageants and so on, to every corrupt woman and every corrupt man.

Nothing of that sort. An incorruptible crown. And there is another lovely piece on that same evening about the Egyptian woman. It says: "Finding in the Egyptian woman a second Eve, the dragon hastened by words of flattery to trip up Joseph." Just as Satan back then managed to get Eve into his grip, look how now, through a second Eve, through the wife of Potiphar, the Egyptian woman, he tries to get Joseph into his grip with flattery.

"But he, leaving behind his tunic, fled from sin, and though naked he was not ashamed." When a man is left naked in order to keep his honour, that is no shame. It is when he has lost his honour that there is shame. The thing is not to lose the garment of his honour.

“…like the first-formed man, Adam, before the disobedience. By his intercessions, O Christ, have mercy on us.” These are the events of Great Monday, which, as I told you, the Church commemorates from the evening before.

Then comes Great Monday evening, which will speak of the events of Tuesday. For Tuesday, if one is to dwell anywhere, one must dwell on the first Gospel reading. It is a long Gospel, which will be proclaimed and read, and inside it is bound up with the eight woes that Christ spoke.

It is a terrifying thing for a person to hear these woes against hypocrisy. "Woe to you, scribes and Pharisees, hypocrites!" If any one of us were to sit down and seriously study these eight woes, my own opinion is that they would not make it all the way to the bottom. They would stop.

Because it is impossible that they should have no bearing on our own lives, and I dare say even on the lives of advanced Christians. There is hypocrisy before God and before men. And if you ever have the chance, since there is no time for me to give that interpretation here, read it: it is the first Gospel that will be heard on Great Tuesday evening, a very long one, where he speaks all those woes and closes at the end with the threat against Jerusalem, saying: Jerusalem, Jerusalem, you who kill the prophets and stone those who are sent to you.

How often I wanted to gather your children together, as a hen gathers her chicks under her wings, and you were not willing. That holds true for many of us. Hens, the naturalists tell us, have nine different calls.

Each one suited to the moment. When things are quiet, it goes cluck, cluck, cluck. It has found a seed: a sharp call, and at once they come running to it. It spots a hawk: another call altogether, and off they go and tuck themselves under her wings.

Nine calls she has, according to the circumstances. That is how it is, he says: I spoke to you as well. And God speaks to us in the same way. Through all sorts of happenings. Through kindness. Through a blow from above. Through illness. Through death. Through poverty.

With incurable illness, with cancers, with this and with that, and you would not. We say, coincidence; that is how man is, these things just happen to us. Not that it is the hand of God wanting to bring us in. Notice: he does not say you were not able. He says, you would not. And there is the secret. Those who are still outside Christianity are outside not because they could not come, but because they would not lay down their ego and their sins. These are the two things Christianity asks for.

First your ego and these sins of yours — and everything else I take upon Myself. So this is most telling. And there is a beautiful line as well in the kontakion of that same evening, very instructive, which says: 'Consider, O my soul, the hour of the end; take fright at the cutting down of the fig tree; and work diligently at the talent given to you, O wretched one, keeping watch and crying out: let us not be left outside the bridal chamber of Christ.'

You have been given a talent; take heed and put it to work, because otherwise, one day you will find yourself in a difficult position before God. And in the Aposticha, in the Doxastikon, there is a beautiful thought: “The Master who gave the talent entrusts it to you, O my soul.”

Receive the gift with fear: that you exist, that you are alive, that you have health, whatever money you have, whatever work you have, whatever intellect you have. These are talents from God. He gave them to you, so be careful, receive them with fear, because he will ask you to give an account.

Receive the gift. "Lend to the One who gave." Who gave you these things? God, right? So lend them back to Him. Ah, but how am I going to lend them to Him? By lending to others. With a word, with a deed, with money, with prayer. With… with… with…

"Lend to Him who gave it to you, share it out among the poor, and gain the Lord as your friend." Give to the poor, and in that way you will gain the Lord as your friend. "That you may stand at His right hand" when He comes in glory, and hear that blessed voice say, "Enter, servant," it says, "into the joy of your Lord."

Count me worthy of that voice, Savior, for I have gone astray, through your great mercy. What I am telling you is only a summary, and it has to do with Great Monday evening, which carries the events of Great Tuesday,

and Great Tuesday evening, which carries the events of Great Wednesday. “On the Holy and Great Wednesday,” says the menologion, “the most divine Fathers decreed that we commemorate the harlot who anointed the Lord with myrrh, because this took place a little before the saving Passion.”

A woman who was a harlot, in the house of the Pharisee, poured out myrrh and washed the feet of Christ and wiped them clean with her hair. That, he says, is the event we celebrate on that day. And you should know that from this woman and from this gesture of hers the well known doxastikon was composed, the one so often attributed to Kassiani, though it is in fact a poem of Photios the Patriarch.

And it has nothing to do, I do not know whether you have ever studied it, with any harlot, nor with Kassiani the harlot and all the rest that people say. It has to do with the soul of man, which the composer takes from the gesture of the harlot.

And allow me to remind you of it: “O Lord, the woman who had fallen into many sins”—the woman there in the Pharisee’s house—“perceiving Your divinity, took upon herself the role of a myrrh-bearer.” She sensed beforehand that You are God, and came in anticipation to anoint You with myrrh.

Remember the conversation that took place there. They rebuked her for this, and Christ said to us, “Leave her alone, for she is doing this in preparation for My burial.”

She is doing this in remembrance of my burial.

Take note: knowing that Christ would not be anointed with myrrh by the myrrh-bearing women after His death, the other myrrh-bearers would be left with the myrrh still in their hands.

…the spices remained in their hands, because when they went on Sunday morning—for the Jews were forbidden to walk on the Sabbath—they found the Lord already risen. And so they were left holding the spices. “Leave her alone,” He says. “She has anointed Me in preparation for what the others will not be able to do afterward.” The hymnographer has this event in mind, draws the connection, and says: “Taking upon herself the role of a myrrh-bearer, she comes to You in sorrow, bringing myrrh before Your burial.” She brings You myrrh before Your burial, saying, “Woe is me!”

Saying: woe is me, for night is upon me, the frenzy of licentiousness, a dark and moonless love of sin. Night, darkness, corruption within me. Receive the fountains of my tears, you who draw up the water of the sea into the clouds. You who lift the sea up and carry it into the clouds, and from there it comes down again in a way we cannot understand.

You then receive, you who have no need of tears, since you have so much water; receive, she says, the fountains of my tears. Bend down to the groanings of my heart, you who bowed the heavens by your inexpressible kenosis, your self-emptying. You who brought the heavens down and emptied yourself and came among us, bend low and hear my groaning.

That I may kiss your most pure feet, allow me to kiss your feet, and wipe them again with the locks of my hair, and clean them with my hair. What woman's hair today cleans the feet of Christ?

"In Paradise at eventide, Eve heard the sound of Your footsteps echo in her ears, and she hid herself in fear." And these feet are no ordinary feet. They are not simply the feet of any man. They are those very same feet that walked in Paradise, the feet that Eve heard one evening at twilight, and she ran and hid.

She confesses the divinity of Christ, that he is not only man. These feet are not just anyone's feet, it says here; they are the feet that Eve heard walking in Paradise at evening, and she hid herself, because she had sinned.

What does any of this have to do with Kassiane, with the claim that Kassiane was a prostitute, or with this supposed lover of hers who allegedly went and wrote and composed all these things? They are fabrications made for money.

"The multitude of my sins and the depths of Your judgments — who can search them out, O my soul-saving Savior?" My own sins are beyond number, but so also are Your judgments. Just as no one can count up my sins, because they are so many, in the same way no one can count up Your judgments either.

Here she is pressing him, so to speak, to wring forgiveness out of him. "Do not overlook me, your servant, you who have mercy beyond all measure." Every human soul can say these words, because they fit her exactly, and the person standing before her is the Redeemer, as each one of us knows.

Let me say a few more words. At this point, of course, I still ought to mention the selling of our Lord, which is why this day is a day of mourning, and it has been appointed as a day of mourning and of fasting, appointed by Christ himself, though I do not know whether you are aware of that.

Wednesday is the day when the council was held, the unlawful one, and he was sold; that is when all these things happened. In any case, I come now to Wednesday evening, which speaks of the events of Thursday.

Thursday, as you know, has its own events.

Listen to what Thursday holds, to what the Menologion — the book that tells us what each day commemorates — actually says. On the Holy and Great Thursday, the divine Fathers, who ordered all things well, handed down to us, in unbroken succession from the divine Apostles and from the sacred Gospels, that we should celebrate four things: the Sacred Washing of the Feet, the Mystical Supper — that is, the handing down to us of the awesome and dread Mysteries — the supernatural Prayer, the Prayer that surpasses nature, and the Betrayal itself. Four things we celebrate; four things we call to mind.

The Holy Washing of the Feet — He washed their feet. A demonstration, a demonstration: God is humble. And He cleansed them before giving them Communion. And yet, though He cleansed them all, one remained unclean. Because it is not enough for God to will it; the person has to will it too.

And when the person does not will it, God does not act. The forgiveness of sins is nothing magical. Two wills must meet, the will of the person and the will of God, for a person to be cleansed.

Judas did not will it, and he paid no attention to this. Thursday also holds the Mystical Supper, as you know. The Mystical Supper is a mystical supper. Why is it called mystical? It is a supper that, while on the surface it showed bread and wine, in its essence was giving body and blood.

It was also veiled, hidden — mystical. What it is, and the way it comes about — no one knows what it is, or how it happens. And this same thing takes place today. In fact, you can hear it if you ever listen to Satan cursing at the priests who are serving the Liturgy: "Ah, priest, I know all about you," and so on — however it is he puts it there — "you who slaughter your Christ, all that blood you pour out," and the rest of it.

Because he is a spirit and he sees the sacrifice being offered on the Holy Table. Meanwhile we cannot even bring ourselves to take the antidoron, the blessed bread, from that priest's hand. We, the sanctified ones, take it from the candle stand instead, or we do not take it at all.

One thing is one thing, another is another. But in its essence this is that awesome sacrifice which is being offered.

After Holy Communion, if you recall what is recorded in the twenty-sixth chapter of Matthew, Christ went out and offered the prayer. When they had given thanks, he went and offered that prayer which we read in the seventeenth chapter of John, that high priestly prayer.

They received Holy Communion, prayed, and departed. Judas had left earlier, and Satan entered into him. The modern-day Judases are those who leave the Church before the priest gives the final blessing, saying, “Through the prayers of our holy fathers.” Thus Judas left the supper, and Satan entered into him.

This is what happens to us today as well: sadly, he drives us out of the Church. “Having received the Bread in his hands, the betrayer secretly stretches them out and receives the price of Him who fashioned man.” With one hand he took the Bread, and with the other he took the money.

But God sees from above. Physical healings take place through human hands, yet Judas remained incorrigible—the treacherous servant, full of deceit. That is why our Church says, “Glory to Your patient endurance, O Lord.” For the Lord tried every means to save this man, but Judas would not respond.

We all showed up on Thursday morning like little birds, ready for Holy Communion. As if we had been circling all year long, as if we had been coming to church all along, and so on. Doves, on Thursday morning, of course, so we can wish each other many happy years. But listen to what the hymn says.

“Let us all draw near to the mystical table with fear, with clean souls.” Not that you change your clothes — ‘but I've been scrubbing myself half the day, and now I'll go and receive Communion.' No! “With clean souls let us receive the bread, remaining with the Master.” And we will stay there beside Him, “so that we may see how He washes the feet of the disciples and wipes them with the towel.”

"And let us do just as we have seen," let us do the same ourselves, "in humility," as he did too, "being subject to one another and washing one another's feet. For Christ himself commanded this to his disciples," as he had foretold. But Judas, the servant and deceiver, did not listen. He simply did not will it.

As for us, we keep a sham fast on Great Wednesday and so on, just so we can receive Communion as a formality — unrepentant, unconfessed, unreconciled both with other people and with God. And the moment they get back from church, we're going to eat oil as well. Great Thursday has no oil, whether you receive Communion or whether you don't. Whoever eats oil on Great Thursday dishonours the whole of Great Lent. Holy Week has no oil at all. And Great Thursday holds one more thing as well, something very powerful, and I don't want to pass it by.

Peter's fall, Christ's prayer for him, and the foretelling of Peter's denial. "Simon, Simon, behold, Satan has asked to sift you like wheat. But I have prayed for you, that your faith may not fail." Not that you may not fall, but that you may not be crushed.

You will fall, but do not be shattered. "And when you have returned, strengthen your brethren." Not many chandeliers, but so that you can strengthen your brethren. That is the point, and unfortunately it is one we do not know.

And this is a great comfort for many people who pray and see no results from their prayer. "I pray for my child." Yes, and you do well, but the child does not want it. It was the same with Peter: Christ prayed, and Peter still fell.

Who are you, and who am I, that we should pray and the other person will simply stand firm? He has to want it too. Because Peter used one small word: "I do not know what the others will do, but I will come with you." That word destroyed him. If he had not put that word in, things would have turned out very differently.

The word "I," my beloved — never use it for the good things you do; never say it. Say it for your sins: "I did it." But that's exactly where we refuse to say it — "he did it; Satan put me up to it." "I did it" — only for our failings. When you are accusing yourself, that is when you use the word "I." Never at any other time, never to claim that you accomplished something, because "every good gift and every perfect gift is from above, coming down from the Father of lights."

So this service, too, has its own readings. Then comes the evening of Great and Holy Thursday, when we commemorate the events of Friday. We hear the twelve so-called Passion Gospel readings. They repeat more or less the same events. The purpose of this repetition is to make the testimony all the more convincing.

Yes, it happened — Mark says it, Matthew says it, John says it, they all say it together. That's what the repetition is for, because they say roughly the same things. It could have been said with two Gospel readings, or three; but it is said twelve times, and it will be said again on Friday morning.

It is to remind us that this really happened: the Cross happened, the betrayal happened. And this is how faith is meant to take root in people, that it happened exactly so. There are beautiful texts there, and you should read them on Great Thursday morning, on the day of the Passion.

There is a beautiful one, a prayer, that says: "You were crucified for me, that You might pour out forgiveness upon me. You were pierced in the side, that You might make fountains of life spring up for me. You were nailed to the wood, that I, believing in the depth of Your sufferings..."

"...Trusting in the height of Your dominion, I cry out to You: Giver of life, glory to Your Cross and to Your Passion." These words shake you to the core, and yet we pay no attention to them. "Your life-bearing side, welling up like a fountain from Eden, waters Your Church, O Christ, as a spiritual Paradise."

From there it divides, as into four head-streams, into the four Gospels, watering the world and faithfully teaching the nations to bow down before your Kingdom. When you were crucified, O Christ, all creation saw it and trembled. The foundations of the earth were shaken in fear of your might, the lights of heaven were hidden, and the veil of the temple was torn.

The mountains trembled and the rocks were split, and the faithful thief cries out together with us: “Remember me, O Lord.” You know the events of Friday, what took place on that day. The most important thing of all is that on Friday afternoon Christ stretched out His hands, said “It is finished,” went down into Hades, and remained in Hades for thirty-three hours, until twelve o’clock on Saturday night, when He rose.

As many years as He spent on earth, so many hours He spent in Hades. So we must keep in mind that Christ, for His part, did everything that had to be done. People ought to know the things that are spoken of on Great Saturday morning.

The things which say that Hades groans and cries out. "It would have been better for me," he says, "if I had not taken down the Son of Mary. I took Him by means of the wood, and by means of the wood He took them all away from me." Christ went down into Hades and took up the people who had believed in Him.

He gave life to the spirits in prison. "Today Hades groans and cries out: 'It would have been better for me if I had not received the One born of Mary; for He came against me and destroyed my power; He shattered the gates of brass; and the souls I held of old, being God, He raised up.' Glory, O Lord, to Your Cross and to Your Resurrection." People make out that they themselves take part in the first Resurrection, so it is said. Wrong — for us there is no first and second Resurrection.

The first Resurrection has to do with those who have fallen asleep and are in Hades — I'm only touching on these things in passing. And let me take this opportunity to tell you: if I'm still alive after Pascha, I'll tie together the events from Friday, which I'm leaving aside and only skimming over now, with the Resurrection, so that I can give you the whole picture, because right now the time simply doesn't allow me.

In two or three minutes I have to stop. So then, the Resurrection is the fundamental thing for us. Christ wronged no one, neither those who came before nor those who came after. We shall all be saved through Christ. We have an obligation to mourn on Great Friday and Great Saturday.

These are fasts with nothing at all. Those who cannot manage, according to the Holy Apostles, may eat their oil-free food on Great Friday, but not on Great Saturday. Every Saturday the fast is relaxed, except Great Saturday.

And on the night of the Resurrection they should stay for the Resurrection service. Because those who do not stay for the Resurrection are enemies of Christ and of the Resurrection. Only Christ's enemies leave the Resurrection, those who deny Him, as David foresaw when he said: "Let God arise, and let His enemies be scattered, and let those who hate Him flee from before His face."

You see them there with the candle, and off they go home to make the cross over the door — the door the devil had come in through. And they are carrying him inside them, the very one who drove them out of the church. "Where are you off to?" "Christ is risen, and I'm leaving. As long as He had not risen, I stayed put; now that He is risen, I'm off — I am His enemy." So let the sinners perish from the face of God.

"And let the righteous be glad."

«This is the day which the Lord has made; let us rejoice and be glad in it.» And a person should stay to the very end, receive Holy Communion, and hear that beautiful prayer, the Catechetical Homily of the divine Chrysostom, which we expounded last year.

And then one can truly say that he has kept a spiritual "Christ is Risen," which I wish for one another and for all. Amen.

Με τη δύναμη και τη χάρη του Θεού φτάσαμε αισίως στο τέλος της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Δύο ημέρες υπολείπονται ακόμη, η Παρασκευή και το Σάββατο. Και πλέον αφήνουμε και το δεύτερο μέρος του Τριωδίου και εισερχόμεθα στο τρίτο μέρος που είναι η Εβδομάς των Παθών ή η λεγόμενη Μεγάλη Εβδομάς.

Μεγάλη βέβαια Εβδομάς όχι σε ώρες αλλά σε περιεχόμενο. Τα γεγονότα είναι αυτά που χαρακτηρίζεται ως Μεγάλη Εβδομάς. Απόψε το βράδυ, διότι θα είναι και η τελευταία ομιλία επί την πρόοψη του Πάσχα και δεν θα μας δώσει η ευκαιρία να μιλήσουμε μέσα στη Μεγάλη Εβδομάδα, διότι πλέον τον λόγο έχει η Εκκλησία, οι αίθουσες θα σταματήσουν πλέον και τα γεγονότα θα τα βλέπουμε στην οθόνη της Εκκλησίας και θα τα ακούμε από εκεί, από τις ωραίες κατανυκτικές ακολουθίες που έχει και το βράδυ και το πρωί η Εκκλησία μας, και δεν θα δοθεί ευκαιρία να θίξουμε καθ' εν τα γεγονότα αυτά τα οποία θα διαδραματιστούν και, αν επιτρέψει ο Θεός, θα δούμε και θα ακούσουμε και θα ζήσουμε.

Ευχαριστούμε. Σκέφτηκα απόψε το βράδυ να κάνω μια συνοπτική ομιλία, να θίξω τα περιστατικά των ημερών, από του Λαζάρου, από το Σάββατον, μέχρι και της Αναστάσεως τη νύχτα. Αν είναι βέβαια δυνατόν κανείς να μιλήσει λεπτομερώς επάνω στα θέματα αυτά, δεν είναι δυνατόν.

Συνοπτικώς όμως να υπενθυμίσω για όλους εμάς και για τον εαυτό μου αυτά τα οποία υπάρχουν μέσα στις Άγιες ακολουθίες αυτές και αυτά τα οποία προβάλλονται και διδάσκονται. Έπρεπε να γίνονται δύο ομιλίες την ημέρα.

...την ημέρα για να μπορέσει κανείς να δώσει λίγα στοιχεία για αυτά που θέλει να διδάξει η Εκκλησία σε κάθε ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδος. Δεν γίνεται δυστυχώς καμία. Και οι περισσότερες Εκκλησίες αρκούνται στις ακολουθίες μόνον και δεν γίνεται καμία ερμηνεία. Ο άμβων σιγά, ο άμβων δεν ομιλεί. Και ξέρετε τι θανάσιμο πλήγμα είναι της Εκκλησίας όταν ο άμβων δεν ομιλεί.

Αν κανείς διαβάσει τους Πατέρας θα βρει ομιλίες και τη Μεγάλη Παρασκευή και το Μεγάλο Σάββατο και το Πάσχα και τα Χριστούγεννα και τα Φώτα και σε όλες τις ημέρες. Και αν είναι μια εποχή κατά την οποία θα έπρεπε να γίνεται ομιλία, οπωσδήποτε.

Είναι αυτές οι μέρες που οι άνθρωποι περισσότερον κατά κάποιον τρόπο προσέρχονται στην εκκλησία και προσέρχονται ακόμη και οι άνθρωποι που προσέρχονται μια, δυο, δύο, τρεις φορές το χρόνο στην εκκλησία.

Αν και τότε που προσέρχονται ή στο προαύλιο του ναού να πάρουν τον αγιασμό των Φώτων ή στο προαύλιο του ναού να πάρουν το φως της Αναστάσεως,

αν δεν ακούσουν τίποτα, τότε πότε θα ακούσουν αυτοί; Δυστυχώς έχει επικρατήσει να μην κουραστούνε οι πιστοί που ξημερώνουν στην αμαρτία, να μην κουραστούνε στην εκκλησία. Και έτσι με το πρόσχημα αυτό, το ευλογοφανές, το σατανικότατο επιχείρημα αυτό, ο κόσμος μένει νεκρός.

Από το ένα αυτοί μπαίνουν, από το άλλο βγαίνουν, ακούει λίγα τροπάρια, ψάλλει κι αυτός, αἱ γενεαὶ πᾶσαι ὕμνον τῇ ταφῇ σου και λοιπά, αλλά μέχρι εκεί, τίποτα παρακάτω. Θα δοθεί φρικτός λόγος εν ημέρα κρίσεως από τους εντεταλμένους, αλλά και σε εμάς θα ζητήσει λόγο ο Χριστός, διότι σήμερα που έχει πληθυνθεί τόσον οι γνώσεις και το βιβλίο κυκλοφορεί τόσο πολύ, δεν θέλουμε να εμβαθύνουμε επάνω στα θέματα αυτά τα βασικά της πίστεως.

Στεκόμαστε μόνο αν μας μιλήσουν. Υπάρχει εκλογή να μην μας μιλήσουν, αλλά μπορούμε όμως να διαβάσουμε και να μιλήσουμε εμείς ότι αυτό γράφει, αυτό λέγεται, αυτό είπαν και ούτω καθεξής. και γι' αυτό δεν είμεθα ανεύθυνοι, είμεθα κι εμείς υπεύθυνοι και ο καθένας ας βγάλει τα συμπεράσματά του.

Είπα να μου επιτρέψετε να θίξω λίγα λόγια για κάθε ημέρα. Η τελευταία ημέρα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, διότι είναι δύο νηστείες ενωμένες, άλλο Μεγάλη Τεσσαρακοστή και άλλη Εβδομάς των Παθών, Τεσσαρακοστή τελειώνει το Σάββατον διότι άρχισε τη Δευτέρα την Καθαράν.

Η Εκκλησία έχει τοποθετήσει να αναμιμνήσκεται η Ανάσταση του Λαζάρου. Ο Λάζαρος δεν ανέστη το Σάββατον, τοποθετήθη να εορτάζεται η μνήμη. Εάν διαβάσετε τον Ιωάννη θα δείτε ότι ο Λάζαρος μετά την Ανάστασή του έφυγε, βγήκε έξω.

Και έπειτα ξανά ήρθε ο Χριστός μας μετά την Ανάσταση του Λαζάρου, έφυγε και έπειτα ξανά ήρθε, πήγε εις πόλη λεγομένη Εφραήμ και έμεινε εκεί και ήρθε μετά και παρεδώθη και εσφάγη τη Μεγάλη Παρασκευή το απόγευμα.

Όμως έχει τοποθετήσει η εκκλησία μας και λέγει στο τροπάριό της το εξής: Την κοινήν Ανάστασιν προ του σου πάθους πιστούμενος, εκ νεκρών ήγειρας τον Λάζαρον, Χριστέ ο Θεός. Όθεν και εμείς, ως οι παίδες, τα της νίκης σύμβολα φέροντες, σοι τω νικητή του θανάτου βοώμεν· Ωσαννά εν τοις υψίστοις, ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου.

Έχει τοποθετηθεί πρώτη κοινή Ανάσταση, να υπενθυμίζει τη δικιά μας την Ανάσταση, η Ανάσταση του Λαζάρου και ταυτόχρονος να σε χαιρετούμε εσένα με τα βαΐα των φοινίκων στο χέρι ότι εσύ είσαι ο νικητής και σαν νικητής αξίζεις των αθανάτων αυτών στεφάνων.

Είδατε όλους τους ήρωας, τους στεφανώνουμε με φοίνικα, στεφανώνουμε με δάφνα, είναι σύμβολα αθανασίας αυτά, νίκης. Γι' αυτό και ο Χριστός μας όταν εισήλθε στα Ιεροσόλυμα έτυχε αυτής της υποδοχής, τα βαΐα των φοινίκων προσέφεραν αυτοί.

Του Λαζάρου βέβαια η Ανάστασις έχει ηθική διδασκαλία, δείχνει ότι ο Κύριος είναι Θεός και άνθρωπος, διότι ως Θεός προεγνώριζε ότι ο φίλος ημών κεκοίμηται, σαν άνθρωπος ερώτησε πού εβάλατε αυτόν, ως Θεός τον ανέστησε, δεύρο έξω, ως άνθρωπος εδάκρυσε προ του τάφου.

Έδειξε και τις δύο φύσεις ο Χριστός, ότι είναι Θεός και άνθρωπος. Έμεινε στο σπίτι το βράδυ, τραπέζι του έκαμαν οι αδελφές για τη χάρη αυτή που τους έκανε. Και την άλλη μέρα το πρωί ξεκίνησε για τα Ιεροσόλυμα, που του έγινε η υποδοχή.

Που είναι η εορτή των Βαΐων όπως λέμε εμείς. Που κι αυτή είχε προφητευτεί από τον προφήτη Ζαχαρία 850 χρόνια π.Χ. Ο Λάζαρος είναι ένα πρόσωπο μυστήριον και έχει μεγάλη ηθική διδασκαλία. Πολλοί βέβαια ζητούν τα κείμενα του Λαζάρου, τι εκήρυξε, τι εδίδαξε ερχόμενος από εκεί, πόσον έμεινε τρεις ημέρες ψυχικός στον Άδη.

Ουδέν εκήρυξε, ουδέν είναι γεγραμμένο εκ μέρους του Λαζάρου.

Ο Λάζαρος, η ζωή του ήταν καθαρά ένα κήρυγμα που έδειχνε ότι εκεί που πήγε δεν τα βρήκε καλά. Στο συναξάρι του η Εκκλησία, μέσα στα άλλα, λέγει: «Οὐδὲν δὲ περὶ τῶν ἐν ᾅδου ὁ Λάζαρος εἶπεν, ἢ ὅτι οὐ συνεχωρήθη τελείως ἰδεῖν τὰ ἐκεῖσε, ἢ ἰδὼν σιγῆσαι ταῦτα διεκελεύσθη». Ή δεν του επετράπη να ιδεί τίποτα από εκείνα που συμβαίνουν από εκεί, γι' αυτό δεν μίλησε, ή δεν του επετράπη να μιλήσει γι' αυτά που είδε από εκεί. Έτσι λέει το σκεπτικό της Εκκλησίας. Και αν έχετε Τριώδιο, διαβάστε εκεί στα ψιλά μαύρα γράμματα. Θα βρείτε και αυτή την περικοπή της Ανάστασης.

Ο Λάζαρος με τη ζωή του εκήρυξε, ουδέποτε γέλασε στη ζωή του. 33 χρόνια έζησε μετά. Οι Απόστολοι τον έδιωξαν από εκεί πέρα και τον έστειλαν στην Κύπρο επίσκοπο. Έγινε επίσκοπος Κιτιαίων, η Παναγία μας του ύφανε το ομοφόριόν του, όπως αναφέρεται πάλι εκεί στο σκεπτικό αυτό, και εκοιμήθη στην Κύπρο όπου ξέρετε που λέγεται και η Εκκλησία του Λαζάρου εκεί και λοιπά.

Γέλασε μόνο μια φορά όταν είδε κάποιον που έκλεβε μια γλάστρα και είπε στις αδελφές του ότι είδα τον πηλόν να κλέβει τον πηλόν. Ήρθε να λέει, το χώμα να κλέβει το χώμα. Αυτό του φάνηκε τόσο παράξενο που τον έβγαλε από τη σκέψη του και από την πικρία του θανάτου που είχε νιώσει από εκεί.

Η Κυριακή πρωί το Χριστό μας τον βρίσκει οδεύοντα προς τα Ιεροσόλυμα. Τη σκηνή αυτή την έχει προφητεύσει, όπως σας προείπα, ο Ζαχαρίας 800 χρόνια π.Χ. «Μη φοβού, θύγατερ Σιών» λέγει. Ο βασιλεύς σου έρχεται επί πώλου όνου.

Πράγματι ο Χριστός, οδεύοντας προς τα Ιεροσόλυμα, εστάθη απέναντι από ένα χωριό που λέγεται Βηθφαγή και είπε στους μαθητάς του να πάνε στην απέναντι κώμη, θα βρούνε εκεί μίαν όνον με πώλον όνου.

Θα πάρουνε τον πώλον του όνου και αν ο κύριος του όνου πει γιατί το παίρνετε, θα πείτε ότι ο Κύριος του έχει ανάγκη. Πράγματι έτσι έγινε, στον ίδιο νοικοκύρη, όμως του έδωσαν αυτή την απάντηση και τους επέτρεψαν και πήρε το πουλάρι αυτό.

Όταν το έφεραν στο Χριστό έβγαλαν τα ρούχα τους, τα σακάκια τους όπως τα λέγαμε, το άμφιό τους και το έβαλαν επάνω και ανέβη ο Χριστός και κατά αυτήν την έννοια όδευσε το υπόλοιπο και εισήλθε στα Ιεροσόλυμα.

Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων, λέγει ο Δαβίδ 1050 χρόνια π.Χ., κατηρτίσω αἶνον. Αυτό ακριβώς μικροί και μεγάλοι επραγματοποίησαν την ημέρα εκείνη με το «ωσαννά τω Υιώ Δαβίδ». «Ευλογημένος ο ερχόμενος», που τον υπεδέχτησαν.

Είναι μια σκηνή αυτή την οποία λαμβάνει ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων και την τοποθετεί απέναντι των Εβραίων, οι οποίοι οι Εβραίοι απορρίπτουν μέχρι τη σήμερον ότι ο Μεσσίας ήλθε. Και τους λέγει το εξής: «Ω Εβραίοι, πείτε μου ποιος βασιλεύς υμών εισήλθε επί πώλου όνου στα Ιεροσόλυμα;» Όπως γνωρίζουμε, κανένας βασιλεύς δεν χρησιμοποιεί όνον. Όλοι χρησιμοποιούν ίππους, κέλητα, εγωισμός, σπαθιά, σπυρούνια κλπ. Το γαϊδράκι το καημένο δεν τους περιποιείται τιμήν.

Αν το πάρει κανείς να πάει σε κάνα χωριό και λοιπά για αστεία, να φωτογραφιστεί απάνω και λοιπά κάνας βασιλιάς Αλλά για να κάνει παρέλαση, να εισέλθει επισήμως θριαμβευτής και λοιπά. Διότι τον κατηγορούν, στις άλλες δεν ξέρω αν ξέρετε το κατηγορητήριο του Χριστού.

Τον κατηγορούν ότι εισήλθε ως Ρηξ, Ρήγας, βασιλιάς στα χαρτιά, ως Ρηξ, εις τα Ιεροσόλυμα. Μέσα στο άλλο κατηγορητήριο που έχουν του Χριστού, το έχουν και αυτό οι Εβραίοι, ότι εισήλθε, ετόλμησε δηλαδή, και εισήλθε ως βασιλεύς στα Ιεροσόλυμα.

Όμως ο Χριστός, για να είναι δακτυλοδεικτούμενος, χρησιμοποίησε αυτό το ζώο της υπομονής και της ταπεινώσεως. Διότι ο Χριστός είναι ο βασιλεύς της υπομονής και της ταπεινώσεως. Και χρησιμοποίησε αυτό το ζώο που έχει και αυτό εις το έπακρον την ταπείνωση και την υπομονή, και είναι πλέον δακτυλοδεικτούμενος, ώστε πραγματοποιουμένη αυτή η προφητεία εν τω προσώπω του Ιησού καθιστά αναπολογήτους και τους Εβραίους και όλους τους μετά, διότι αυτή η πληροφορία, ότι εισήλθε, είναι όχι από φίλους του Χριστού, από εχθρούς του Χριστού.

Και γράφουν οι ιστορικοί ότι ο Χριστός εισήλθε πράγματι θριαμβευτικώς στα Ιεροσόλυμα και τον εδέχθησαν ως νικητή του θανάτου, όπως λέγει εδώ που σας διάβασα, ως νικητή του θανάτου. Μάλιστα η Εκκλησία το έχει απλοποιήσει και λέγει: «Τὰς ψυχὰς καθάραντες, καὶ νοητῶς τοῖς κλάδοις, εὐφημήσωμεν Χριστόν, ὡς οἱ Παῖδες, πιστῶς μεγαλοφώνως κράζοντες τῷ Δεσπότῃ· Εὐλογημένος εἶ, Σωτήρ, ὁ ἐλθὼν ἐν τῷ κόσμῳ, σῶσαι τὸν Ἀδὰμ ἐκ τῆς ἀρχαίας ἀρᾶς».

Οι παίδες τον εδέχτησαν, μικροί και μεγάλοι, τον Χριστόν ως νικητήν του θανάτου. Γι' αυτό κρατούσαν τα βαΐα αυτά των φοινίκων. Και να μου επιτρέψετε μια μικρή παρένθεση. Είθισται η Αγία μας Εκκλησία να προσφέρει και σε εμάς τα βαΐα αυτά, ότι κατόπιν από τη μεγάλη αυτή Τεσσαρακοστή της νηστείας και της εγκρατείας και της προσευχής και της εσωστρεφείας, νικηταί και εμείς εν Χριστώ, δικαιούμεθα τα βαΐα των φοινίκων.

Πολλοί όμως που ούτε καν σκεφτήκαμε ή μετανοήσαμε, πολλοί ακόμη που δεν απόκοψαν ούτε τη χύτρα ούτε το κρεβάτι, τι θα κάνουν αυτοί, πώς θα τα πάρουν στα χέρια τους αυτά τα σύμβολα της νίκης; Αυτά είναι τα θλιβερά και αυτές είναι σκέψεις που πρέπει τον καθέναν να τον συνετίσουν στην ερχομένη Κυριακή, ευρισκόμενον μπροστά σε αυτό το μεγάλο γεγονός.

Αυτός εισέρχεται νικητής και του αξίζουν. Εγώ πού ενίκησα; Στη γλώσσα, στα μάτια, στη σάρκα, στο χρήμα, πού, στη χύτρα; Βέβαια, πού ενίκησα εγώ να δικαιούμαι να παρασταθώ σε αυτή τη λαμπροφόρο, σε αυτή τη νικηφόρο είσοδο και να πάρω ακόμη και στα χέρια μου αυτά τα βαΐα των φοινίκων;

Ας βγάλει και κανείς έξω αυτού τα συμπεράσματά του.

Έγινε, επραγματοποιήθη προφητεία, εδακτυλοδεικτήθη ο Χριστός ότι είναι αυτός ο Μεσσίας, ότι ήρθε, κατέστησε αναπολογήτους όλους, αρχής γενομένης εκ των Εβραίων, και πλέον μένει εκεί ως άλλος αμνός του Πάσχα των Εβραίων και θα σφαγεί.

Πάσχα, όπως έχω πει και άλλοτε και έχω γράψει και ειδικό βιβλιαράκι μικρό, που λέγει Αμνός, Χριστός, Πάσχα, τρεις λέξεις.

Είχανε και οι Εβραίοι Πάσχα, και το Πάσχα ερμηνεύεται έξοδος, δεν ερμηνεύεται φαγοπότι. Πάσχα ερμηνεύεται πέρασμα, διάβαση. Το Πάσχα είναι συνδεδεμένο με την έξοδο των Εβραίων από την Αίγυπτο προς τη γη της Επαγγελίας.

Προκειμένου να βγούνε, πάλεψαν εν τω προσώπω του Μωσέως με τον Φαραώ. Ο Θεός επέτρεψε δέκα πληγές. Η δεκάτη πληγή του Φαραώ ήτο να φονευτούν όλα τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων,

εν αντιθέσει με τους Εβραίους, που δεν εφονεύθη κανένα. Και δεν εφονεύθη των Εβραίων παρά του Αγγέλου, διότι είχαν ειδοποιηθεί οι Εβραίοι να σφάξουν ένα αρνί,

ενιαύσιο, άμωμο, να συλλέξουν το αίμα σε μια λεκάνη, και με το αίμα αυτό να χτυπήσουν, να βάψουν σε τρία μέρη την πόρτα τους, Άνοσεν, Ένθεν και Εκήθεν Και ο άγγελος θα έβλεπε τη νύχτα ότι εκεί είναι αίμα του αμνού και δεν θα εισήρχετο να φονεύσει το πρωτότοκο.

Δια του αίματος εκείνου του αμνού γλίτωσαν οι Εβραίοι. Αυτό λοιπόν ακριβώς έγινε. Και καθ' ην στιγμή είχαν κηδεία στα σπίτια τους όλοι οι Αιγύπτιοι, είτε ανθρώπου είτε ζώου. Διότι αν δεν είχαν παιδιά, τους φόνευε ζώα, να έχουν οπωσδήποτε κηδεία.

Βρήκαν την ευκαιρία και έφυγαν οι Εβραίοι. Τους έφτασαν βέβαια στην Ερυθρά, αλλά και ήτανε ο τάφος τους, όπως ξέρετε. Και θαυματουργικώς επέρασαν προς τη γη της Επαγγελίας. Αυτό το περιστατικό λοιπόν το εορτάζουμε κι εμείς.

Το αρνί όμως αυτό που έσφαξαν, και ήταν εντολή να το σφάξουνε στις 15 του μηνός. Στις 14 του μηνός είναι σαν την παραμονή, το βράδυ. 14 είναι το Πάσχα των Εβραίων, μέρα Σάββατο.

Είχαν εντολή να το πάρουν από τις 10 του μηνός και να το κρατήσουν, 10, 11, 12, 13, 14. Πέντε ημέρες θα έμενε στο σπίτι, και την πέμπτη ημέρα το βράδυ θα το έσφαζαν στον Εσπερινό, στον Δειλινό. Έτσι και ο Χριστός έμεινε, εισήλθε την Κυριακή στα Ιεροσόλυμα, έμεινε εκεί, Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη, Πέμπτη, Παρασκευή, πέντε ημέρες.

Παραμονή το βράδυ, στον εσπερινό, το απόγευμα στις τρεις, εσφάγη και εχύθη το αίμα του για τα πρωτότοκα, για εμάς.

Αυτή λοιπόν η σκηνή θα πρέπει να είναι υπόψη του ανθρώπου. Ότι αυτός που μπαίνει τώρα και του λένε «Ωσαννά», αύριο θα πούνε «Άρον άρον, σταύρωσον αυτόν». Αυτός που εισέρχεται είναι ο αμνός του Θεού, ο προσυμβολισθείς, ο προκατηγγελμένος, ο προφητευμένος, ο προεικονισμένος, από καταβολής κόσμου εσφαγμένος κατά την Αποκάλυψη.

Και έρχεται για να δώσει το αίμα του υπέρ πολλών, υπέρ όλων αλλά υπέρ πολλών, διότι όλοι δεν θα θελήσουν. Αυτή η εικόνα είναι χαρακτηριστική και δεν πρέπει να μας διαφύγει την Κυριακή που θα πάμε στην Εκκλησία.

Αυτό λοιπόν λαμβάνει χώρα: ο αμνός μένει για να σφαγεί την παραμονή, στις 14 του Νισάν, και ερχόμαστε πλέον την Κυριακή το βράδυ στην πρώτη ακολουθία, τη λεγόμενη των Νυμφίων. Η εσπερινή αυτή ακολουθία είναι της άλλης ημέρας, ο Όρθρος, γιατί η Εκκλησία αρχίζει από βραδύ: εσπέρας, πρωί και μεσημβρίας.

Τα γεγονότα της εσπέρας τα συζητεί το πρωί τη Μεγάλη Εβδομάδα, και τα γεγονότα της πρωίας τα συζητεί αφ' εσπέρας στη Μεγάλη Εβδομάδα. Όσοι λοιπόν φτάσουμε την Κυριακή το βράδυ και κτυπήσει η καμπάνα, θα μας μιλήσει, θα πρόκειται να ακούσουμε γεγονότα της Δευτέρας.

Τη Δευτέρα η Εκκλησία έχει θεσπίσει να ανασύρεται ένα πρόσωπο, ένας τύπος του Χριστού από την Παλαιά Διαθήκη, και κάποτε ευκαιρία και να μιλήσω και να γράψω, που είναι το πρόσωπο του Ιωσήφ του Παγκάλου.

Μνήμην ποιούμεθα Ιωσήφ του Παγκάλου. Ιωσήφ ο Πάγκαλος, ο τα πάντα καλός. Αυτός ήταν κατά πάντα τύπος του Ιησού, γι' αυτό και τον βάζει πρώτο.

Ήτανε εξ επαγγελίας, ήτανε ο ηγαπημένος. Επουλήθηκε αυτός από τους αδελφούς του και μάλιστα από τον αδελφό του τον Ιούδα.

Ετοποθετήθη σε λάκκον κενόν, όπως και ο Χριστός. Εμπήκε στη φυλακή με τους δύο άλλους κακούργους, που ο ένας εσώθη και ο άλλος απωλέσθη, αν ενθυμηθώ, τον αρχιοινοχόο και τον αρχισιτοποιό. Και έπειτα από όλα αυτά τον έβαλε ο Φαραώ επί της αμάξης, και τον έβγαλε έξω στην Αίγυπτο και είπε: «Εγώ είμαι ο Φαραώ, αλλά στον λόγο αυτού θα ίστασθε ή θα πίπτετε».

Αυτό είπε και για τον Χριστό ο Θεός Εγώ είμαι ο Θεός ο Πατήρ Αλλά στον λόγο αυτού θα ίστασθε ή θα πίπτετε Δεν ενεργεί ο Πατήρ σήμερα, που λένε οι Ιεχωβάδες Ο Χριστός δίνει εξουσία εν ουρανώ και επί γης Ο Χριστός είναι αυτός που αναγεννά Ο Χριστός είναι που συγχωρεί στην εξομολόγηση Ο Χριστός είναι που κοινωνίζει το σώμα και το αίμα Ο Χριστός είναι που θα αναστήσει Ο Χριστός είναι που θα κρίνει, ο Χριστός είναι που θα παραδώσει τω Θεώ και Πατρί να γίνουν τα πάντα εν πάσι, όπως γράφει επιγραμματικότατα ο Απόστολος Παύλος στην Πρώτη προς Κορινθίους, στο 15ο κεφάλαιο.

Αυτό λοιπόν το πρόσωπο το παρουσιάζει το πρώτον η Αγία μας Εκκλησία και μάλιστα το βράδυ, όπως σας είπα. Λέγεται Νυμφίος η ακολουθία αυτή, διότι μας παρουσιάζει το πρώτον των Νυμφίων Με το «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός» Ποια είναι η μνηστή του Νυμφίου; «Εκάστου η ψυχή» «Εκάστου η ψυχή» είναι μνηστή του Νυμφίου Χριστού Ο Αραβών εδώθη εν το βαπτίσμα μαζί. Θυμηθείτε ποτέ όταν επέστρεψε ο Άσωτος, σύν της άλλης, του έβαλε και δακτυλίδι στο χέρι. Είχε αρνηθεί τη μνηστεία και ξανά τον αρραβώνιασε. Ο γάμος θα γίνει εκείνη την ημέρα με το αρνίον, το οποίο αναφέρει στην Αποκάλυψη. Από αυτό, αφενός από τον Νυμφίον Χριστόν και από το τροπάριον «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός», οι ακολουθίες αυτές

Επονομάζονται νυμφοί.

Ωραιότατο και περιεκτικότατο είναι, το ψάλλουμε, δεν το εννοούμε, διότι όπως έχω πει κι άλλοτε διαβάζουμε, δεν μελετούμε, δεν εμβαθύνουμε. Λέγει, δακτυλοδεικτεί, ιδού ο Νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός.

Γιατί δεν έρχεται την ημέρα; Διότι ο Χριστός θα έρθει σε μίαν απροσδιόριστον ώρα για την κάθε ψυχή, για την κάθε νύμφη Σε έναν ανύποπτο χρόνο, γι' αυτό το λέει Και μακάριος ο δούλος, όχι ο εγωιστής, όχι ο αφέντης, ο δούλος, ον ευρήσει γρηγορούντα Γιατί ο Χριστός έφυγε, άφησε τάλαντα στους ανθρώπους να τα εργαστούν και θα γυρίσει ως κύριος και δεσπότης και θα ζητήσει λογαριασμό από τους δούλους.

Και μακάριος ο δούλος όνε βρίσκει η γρηγορούντα, ανάξιος δε πάλι όνε βρίσκει ραθιμούντα. Άσ' το αύριο, δεν πειράζει, δεν φαντάζουμε, τώρα με το λάδι και με το κρέας θα πιαστεί ο Θεός. Αυτοί είναι που τους έχει αποκοιμήσει ο σατανάς και δεν θέλουν να αγωνιστούν, να είναι εν εγρηγόρσει, ξύπνιοι, ώστε να μην φοβούνται τον ερχόμενον.

Βλέπε ουν, ψυχή μου, εσωστρέφεια, μη τω ύπνω κατενεχθείς, της αμαρτίας των ύπνων, διότι υπάρχουν δύο ύπνοι, Ο ύπνος που είναι αγαθός, που ξεκουράζει το σώμα, την ψυχή και τον νουν, και ο ύπνος της αμαρτίας, όπως λέγει ωραία στο απόδειπνο, να μας φυλάξει από των ζοφερών ύπνων της αμαρτίας.

Είναι πολλοί ανοιχτομάτηδες, αλλά είναι κοιμισμένοι, με όλη τη σημασία της λέξεως, διότι τους έχει αποκοιμήσει ο σατανάς και τους έχει βάλει στο χέρι της αμαρτίας. Έξυπνος δεν είναι ο καταφερτζής, δεν είναι αυτός που μπορεί να βάλει πολλούς στο χέρι.

Αυτός δεν είναι έξυπνος, είναι κουτός αυτός. Έξυπνος είναι αυτός που είναι έξω της αμαρτίας. Φυλάγεται από την αμαρτία. Μὴ τῷ ὕπνῳ κατενεχθῇς, ἵνα μὴ τῷ θανάτῳ παραδοθῇς καὶ τῆς βασιλείας ἔξω κλεισθῇς, ἀλλὰ ἀνάνηψον, ξύπνα, και μάθε από πού ήρθες, γιατί ήρθες και πού υπάγεις.

Ἀνάστηθι, κράζουσα· «Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος εἶ, ὁ Θεός· προστασίαις τῶν Ἀσωμάτων, ἐλέησον ἡμᾶς». Καὶ τὸ λέει μάλιστα τρεῖς φορές αὐτὸ τὸ πράγμα. Ἀπὸ ἐδῶ, ἐξ αὐτοῦ, λέγεται Νυμφίος. Τὸ Συναξάρι δὲ τῆς Μεγάλης Δευτέρας ἔχει τὰ ἑξῆς διαφωτιστικά: «Τῇ Ἁγίᾳ καὶ Μεγάλῃ Δευτέρᾳ μνείαν ποιούμεθα τοῦ μακαρίου Ἰωσὴφ τοῦ Παγκάλου καὶ τῆς ὑπὸ τοῦ Κυρίου καταρασθείσης καὶ ξηρανθείσης συκῆς».

Βρήκε μια συκιά που δεν είχε σύκα και την εξήρανε. Είναι η συναγωγή, τύπος της συναγωγής των Εβραίων αυτή η συκιά, και την εξήρανε. Πολλοί παραπονούνται ότι την εξήρανε ή ότι ζήτησε σύκα σε μια εποχή που δεν έπρεπε να έχει σύκα.

Ναι, αλλά ήξερε σαν Θεός και προκαταβολικώς τη ξέρανε, ότι ουδέποτε αυτή η συκιά θα έκανε σύκα. Δεν ήτανε να περιμένω τον Αύγουστο που θα γίνουν τα σύκα, την ξέρανε προκαταβολικώς. Και έχει και μάλιστα τους τύπους, με τι τρόπο πλήρωσε ο Ιακώβ την απάτη του.

Ξέρετε, ο Ιακώβ εξαπάτησε τον πατέρα του και τη πήρε με το ένδυμα του προβάτου, θυμάστε, του κατσικιού, της αίγας, του πήρε τα πρωτοτόκια του Ησαύ, θυμάστε ε, τον ήθελε στο κρεβάτι της, αυτός έφυγε και άφησε και το σακάκι του, το πήρε αυτή η κυρία η διεφθαρμένη και το έδειξε εις τον σύζυγο, κοίταξε τι μου έκανε αυτός, ευτυχώς, αλλά δεν μπόρεσα να τον κρατήσω, πόσο ήταν το τελείως αντίθετο, δεν ήταν, του κράτησε το σακάκι αυτή, τον τραβούσε να μείνει κι αυτός έφυγε.

Εν πάση περιπτώσει μπήκε στη φυλακή και υπέφερε αυτά που υπέφερε. Ο Θεός βλέπει ότι αυτός υποφέρει για να διατηρήσει την παρθενία του και την αγνότητά του, και τον αμείβει τώρα και τον φτάνει βασιλιά.

Και γνωρίζετε τη συνέχεια ε, με τι τρόπο εξυπηρέτησε τα αδέρφια του, την οικογένειά του και λοιπά εκεί πέρα αυτός.

Και δοξάζεται παρά του βλέποντος των ανθρώπων καρδίας· ο Θεός έβλεπε όμως από πάνω και τον εδόξασε. Και νέμοντος στέφος άφθαρτον, και που δίδει τα στεφάνια άφθαρτα, όχι τα σημερινά που δίδουμε εμείς στα καλλιστεία κλπ. στην κάθε διεφθαρμένη και στον κάθε διεφθαρμένο.

Όχι τέτοια, άφθαρτον στέφανον. Και έχει και ένα ωραίο ακόμη επάνω στην ίδια βραδιά για την Αιγυπτία. Βασιλεία, λέγει, Δευτέραν Εύαν την Αιγυπτίαν ευρών ο δράκος, διά ρημάτων έσπευσε κολακείας υποσκελίσαι τον Ιωσήφ. Όπως τότε ο σατανάς κατόρθωσε την Εύα να τη βάλει στο χέρι, έτσι κοίταξε και τώρα διά της Δευτέρας Εύας, διά του, της κυρίας Πεντεφρή και λοιπά, της Αιγυπτίας, να βάλει στο χέρι με κολακίες τον Ιωσήφ.

Αλλά αυτός κατά λοιπόν το χιτώνα έφυγε την αμαρτία και γυμνός ούτε σκήνετο Όταν ο άνθρωπος είναι γυμνός για να διατηρήσει την τιμή του, δεν είναι ντροπή. Όταν έχει χάσει την τιμή του, τότε είναι ντροπή. Να μην χάσει της τιμής του το ένδυμα.

Ως ο πρωτόπλαστος προ της παρακοής. Αυτού ταις ικεσίαις, Χριστέ, ελέησον ημάς. Αυτά είναι τα περιστατικά της Μεγάλης Δευτέρας, τα οποία, όπως σας είπα, η Εκκλησία τα αναφέρει από βραδύς.

Έρχεται τη Μεγάλη Δευτέρα το βράδυ που θα μιλήσει τα γεγονότα της Τρίτης. Στην Τρίτη, για να σταθεί κανείς, πρέπει να σταθεί το πρώτο, στο πρώτο Ευαγγέλιο. Ένα μεγάλο Ευαγγέλιο, το οποίο θα μιλήσει, θα διαβάσει, και το οποίο έχει σχέση εκεί μέσα με τα οκτώ ουαί που είπε ο Χριστός.

Είναι φρίκη να ακούει ο άνθρωπος αυτά τα ουαί της υποκρισίας. Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριτές. Αν θελήσει κανείς εξ ημών στα σοβαρά αυτά τα οχτώ ουαί να τα μελετήσει, έχω τη γνώμη δεν θα τα βγάλει κάτω-κάτω. Θα σταματήσει.

Διότι είναι αδύνατο να μην έχουν σχέση με τη ζωή μας και τολμώ να πω και των προχωρημένων ακόμη χριστιανών. Υπάρχει υποκρισία έναντι του Θεού και των ανθρώπων. Και αν θέλετε ποτέ σας, γιατί εμένα δεν με παίρνει ώρα να κάνω αυτή την ερμηνεία, διαβάστε το, είναι το πρώτο Ευαγγέλιο που θα ακουστεί τη Μεγάλη Τρίτη το βράδυ, που είναι πολύ μεγάλο, εκεί που λέγει τα ουαί τα πολλά και που κλείνει στο τέλος με την απειλή της Ιερουσαλήμ, λέγοντας Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, η αποκτέννουσα τους προφήτας και λιθοβολούσα τους απεσταλμένους προς αυτήν.

Ποσάκις ηθέλησα επισυναγαγείν τα τέκνα σου, ον τρόπον επισυνάγει όρνις τα νοσσία εαυτής υπό τας πτέρυγας. Και ουκ ηθελήσατε. Αυτό ισχύει για πολλούς από μας. Οι όρνιθες, λέγουν οι φυσιοδίφαι, έχουν εκεί εννέα φωνάς.

Κατά αναλογίαν των καιρών. Είναι ήσυχα τα πράγματα, κλω, κλω, κλω, κλω πηγαίνει. Βρήκε ένα σπόρο, κακ, Αμέσως σε αυτά έρχονται, βλέπει έναν ιέρακα. Άλλη φωνή, και πάνε και μπαίνουν κάτω από τις φτερούγες.

Εννιά φωνές έχει, κατά αναλογία των περιστάσεων. Έτσι λέει, σας μίλησα και εσάς. Και μας μιλεί έτσι ο Θεός. Με διάφορα περιστατικά. Με καλοσύνη. Με τζεβίτα από πάνω. Με ασθένεια. Με θάνατο. Με ανέχεια.

Με, με, με ανίατον ασθένεια, με καρκίνους, με, με και ουκ ηθελήσατε. Σύμπτωση, έτσι είναι ο άνθρωπος, για μας είναι αυτά. Όχι ότι είναι το χέρι του Θεού που θέλει να μας βάλει μέσα. Όχι δεν μπορέσατε, προσέξατε. Ουκ ηθελήσατε, δεν ηθελήσατε. Και εκεί είναι το μυστικό. Όσοι είναι έξω του χριστιανισμού ακόμη, όχι γιατί δεν μπόρεσαν, αλλά γιατί δεν ηθέλησαν να καταθέσουν το εγώ τους και τις αμαρτίες τους. Αυτά τα δύο πράγματα ζητάει ο Χριστιανισμός.

Πρώτα το εγώ και αυτές τις αμαρτίες και τα άλλα τα αναλαμβάνω εγώ. Αυτό λοιπόν είναι χαρακτηριστικότατο. Έχει δε και ένα ωραίο στο κοντάκιο, πολύ διδακτικό, της ιδίας βραδιάς, που λέγει: Τὴν ὥραν, ψυχή, τοῦ τέλους ἐννοήσασα, καὶ τὴν ἐκκοπὴν τῆς συκῆς δειλιάσασα, τὸ δοθέν σοι τάλαντον φιλοπόνως ἔργασαι, ταλαίπωρε, γρηγοροῦσα καὶ κράζουσα· μὴ μείνωμεν ἔξω τοῦ νυμφῶνος Χριστοῦ.

Έχεις τάλαντον, πρόσεξε, εργάσου το, διότι διαφορετικά θα βρεθείς μπερδεμένος μια μέρα με τον Θεό. Και στα απόστιχα, στο δοξαστικό, έχει μια ωραία σκέψη. «Ὁ δοὺς τὸ τάλαντον, ὁ Δεσπότης, ἐμπιστεύει σοι, ὦ ψυχή μου».

Φόβω δέξαι το χάρισμα, ότι υπάρχεις, ότι ζεις, ότι έχεις υγεία, ό,τι έχεις χρήματα, ό,τι έχεις εργασία, ό,τι έχεις νουν. Αυτά είναι τάλαντα του Θεού. Και σου τα έδωσε και πρόσεξε, με φόβο, γιατί θα σου ζητήσει λόγο.

Δέξου το χάρισμα. Δάνεισον τῷ δεδωκότι. Ποιος σου τα έδωσε; Ο Θεός, ε; Δάνεισέ Του τα. Α, πώς θα τα δανείσω; Δανείζοντας στους άλλους. Με λόγο, με έργο, με χρήμα, με προσευχή. Με, με, με…

Δάνεισον τῷ δεδωκότι, διάδος πτωχοῖς καὶ κτῆσαι φίλον τὸν Κύριον. Δώστε στους φτωχούς και έτσι θα αποκτήσεις φίλον τον Κύριον. Ἵνα στῇς ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ όταν έρθει εν δόξη και ακούσεις μακαρίας φωνής, «Είσελθε, δούλε», λέει, «στη χαρά του Κυρίου σου».

Αυτής αξιώσε με σωτήρ τον πλανηθέντα δια του μέγα σου ελέους. Είναι συνοπτικά αυτά τα οποία σας ομιλώ, τα οποία έχουν σχέση με τη Μεγάλη Δευτέρα το βράδυ, που έχει γεγονότα της Μεγάλης Τρίτης,

τη Μεγάλη Τρίτη το βράδυ, που έχει γεγονότα της Μεγάλης Τετάρτης. «Τῇ Ἁγίᾳ καὶ Μεγάλῃ Τετάρτῃ», λέγει το μηνολόγιον, «τῆς ἀλειψάσης τὸν Κύριον μύρῳ πόρνης γυναικός μνείαν ποιεῖσθαι οἱ θειότατοι Πατέρες ἐθέσπισαν, ὅτι πρὸ τοῦ σωτηρίου Πάθους μικρὸν τοῦτο γέγονεν».

Μια πόρνη γυναίκα στου Φαρισαίου το σπίτι, λέγει, έχυσε μύρο και έπλυνε τα πόδια του Χριστού και τα καθάρισε με τα μαλλιά της. Αυτό λέει, το περιστατικό εορτάζουμε την ημέρα εκείνη. Και ξέρετε ότι εξ αυτής αυτής της γυναικός και της χειρονομίας αυτής της γυναικός έχει συνταχθεί και το δοξαστικό εκείνο, το οποίο να αποδίδεται παρά πολύ εις την Κασιανή, το οποίο είναι ποίημα Φωτίου Πατριάρχου.

Και δεν έχει σχέση, δεν ξέρω αν το έχετε ποτέ μελετήσει, με καμιά πόρνη, ούτε με Κασιανή πόρνη κλπ, που λένε οι άνθρωποι, αλλά με την ψυχή του ανθρώπου, που το παίρνει ο συνθέτης από τη χειρονομία της πόρνης.

Και επιτρέψετέ μου να σας το υπενθυμίσω. Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή, αυτή, στου Φαρισαίου το σπίτι, τὴν σὴν αἰσθομένη θεότητα, μυροφόρου ἀναλαβοῦσα τάξιν. Προαισθάνθηκε ότι είσαι Θεός και ήρθε προκαταβολικώς να σε μυρώσει.

Θυμηθείτε το διάλογο που έγινε εκεί. Την επέπληξαν γι’ αυτό, και ο Χριστός μας είπε: «Αφήστε την, διότι αυτό το κάνει προς τον ενταφιασμό μου».

Εις μνήμη του ενταφιασμού μου το κάνει αυτό.

Προσέξτε, γνωρίζοντας ότι ο Χριστός δεν θα μυρωθεί από τις μυροφόρους μετά θάνατον, οι άλλες μυροφόρες θα μέναν με τα μύρα στα χέρια.

...στα χέρια τους έμειναν, διότι όταν πήγαν την Κυριακή το πρωί —γιατί το Σάββατο απαγορεύεται να περπατήσουν οι Εβραίοι—, τον βρήκανε τον Κύριο την Κυριακή το πρωί ανεστημένον, και έτσι έμειναν. «Αφήστε την», λέει. «Αυτή με μύρωσε για κείνα, αυτή που δεν θα με μυρώσουν οι άλλοι έπειτα». Αυτό το περιστατικό έχει υπόψη του ο υμνωδός και κάνει τον συνδυασμόν και λέγει: «Αναλαβούσα τάξιν», λέει, «μυροφόρου αυτή, οδυρομένη, μύρα σοι προ του ενταφιασμού κομίζει». Σου μεταφέρει μύρα προ του ενταφιασμού. «Οίμοι!», λέγουσα.

Λέγουσα ότι νίξμη υπάρχει, ίστρος ακολασία ζωφόδιστε και ασέλινος έρωσης αμαρτίας. Νύχτα, σκοτάδι, διαφθορά μέσα μου. Δέξε μου τα σπηγά στον δακρύον, ο νεφέλες διεξάγων της θαλάσσις το είδον. Συ που βγάνεις τη θάλασσα επάνω και την πηγαίνεις στα σύννεφα και από εκεί ξανακατεβαίνει μυστηριωδώς.

Εσύ δέξε, που δεν έχεις ανάγκη βέβαια από δάκρυα, έχεις τόσα νερά, δέξε των δακρύων μου, λέγει, τας πηγάς. Κάμφθητι προς τους στεναγμούς της καρδίας, ο κλίνας τους ουρανούς τη αφάτω σου κενώσει. Εσύ που κατέβασες τους ουρανούς κάτω και κένωσες τον εαυτό σου και ήρθες, σκύψε επάνω να ακούσεις τους αναστεναγμούς μου.

Καταφιλήσω τους αχράντους σου πόδας, και επίτρεψέ μου να φιλήσω τα πόδια σου, αποσμήξω τούτους δε πάλιν τοις της κεφαλής μου βοστρύχοις, και να τους καθαρίσω με τα μαλλιά μου. Που μαλλιά γυναίκεια σήμερα καθαρίζουν τα πόδια του Χριστού.

Ἐν τῷ Παραδείσῳ Εὔα τὸ δειλινόν, κρότον τοῖς ὠσὶν ἠχηθεῖσα, τῷ φόβῳ ἐκρύβη. Ων, των οποίων τα πόδια δεν είναι τυχαία, δεν είναι απλώς πόδια ενός, είναι τα πόδια εκείνα που ήσαν και στον παράδεισο, που τα άκουσε κάποιο δειλινό η Εύα και εκρύβη.

Ομολογεί τη θεότητα του Χριστού, ο δεν είναι μόνον άνθρωπος, αυτά τα πόδια δεν είναι τυχαία λέει εδώ, είναι τα πόδια αυτά τα οποία το δειλινό στον παράδεισο τα ήκουσε περιπατούντα η Εύα και εκρύβη, λόγω ότι είχε αμαρτήσει.

Τι δουλειά έχει με την Κασιανή και με πόρνη Κασιανή και με το φίλο της τον αυτό και πήγε και έγραψε και έφτιαξε κλπ.; Τα μυθεύματα για λεφτά.

Ἁμαρτιῶν μου τὰ πλήθη καὶ κριμάτων σου ἀβύσσους, τίς ἐξιχνιάσει, ψυχοσῶστα Σωτήρ μου; Τα αμαρτήματα τα δικά μου είναι τόσα, αλλά και τα κρίματα τα δικά σου είναι τόσα. Όπως δεν μπορεί κανείς τα αμαρτήματά μου, που είναι τόσα πολλά, να τα απαριθμήσει, έτσι όμως και τα κρίματά σου δεν μπορεί κανείς να τα απαριθμήσει.

Τον εκβιάζει εδώ για να του πάρει τη συγνώμη. Μη με την σην δούλην παρίδης, ο το αμέτρητον έχων το έλεος. Η κάθε ψυχή του ανθρώπου μπορεί να το λέγει αυτό, διότι είναι στα μέτρα της ακριβώς και το πρόσωπο που είναι μπροστά είναι ο λυτρωτής, όπως γνωρίζει ο καθένας εξ ημών.

Να πω λίγα λόγια ακόμη. Τώρα βέβαια ακόμη σε αυτό έπρεπε να πω την περίπτωση της πωλήσεως του Κυρίου μας, από την οποία είναι και πένθιμος ημέρα αυτή και έχει θεσπιστεί να είναι ημέρα πένθους και νηστείας, όπως έχει θεσπίσει ο ίδιος ο Χριστός μας, δεν ξέρω αν το ξέρετε.

Τετάρτη είναι η μέρα που έγινε το Συμβούλιο, το παράνομο κλπ. και επωλήθη, τότε έγιναν όλα αυτά τα πράγματα. Εν πάση περιπτώσει, έρχομαι τώρα στην Τετάρτη το βράδυ, η οποία ομιλεί για τα περιστατικά της Πέμπτης.

Η Πέμπτη, όπως ξέρετε, έχει τα δικά της.

Ακούστε τι έχει η Πέμπτη, πώς λέει το μηνολόγιον δηλαδή. Τῇ Ἁγίᾳ καὶ Μεγάλῃ Πέμπτῃ, οἱ τὰ πάντα καλῶς διαταξάμενοι θεῖοι Πατέρες, ἀλληλοδιαδόχως ἐκ τε τῶν θείων Ἀποστόλων καὶ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων, παραδεδώκασιν ἡμῖν τέσσαρά τινα ἑορτάζειν: τὸν Ἱερὸν Νιπτῆρα, τὸν Μυστικὸν Δεῖπνον, δηλαδή τὴν παράδοσιν τῶν καθ’ ἡμᾶς φρικτῶν Μυστηρίων, τὴν ὑπερφυᾶ Προσευχὴν καὶ τὴν Προδοσίαν αὐτήν. Τέσσερα πράγματα εορτάζουμε, υπενθυμίζουμε.

Τον Ιερόν Νιπτήρα· τους έπλυνε τα πόδια. Ένδειξις, ένδειξις, ταπεινός Θεός. Και τους καθάρισε πριν τους κοινωνήσει. Παρότι όλους τους καθάρισε, ένας έμεινε ακάθαρτος. Διότι δεν είναι αρκετό να θέλει ο Θεός, πρέπει να θέλει και ο άνθρωπος.

Και όταν ο άνθρωπος δεν θέλει, ο Θεός δεν ενεργεί. Δεν είναι τίποτα μαγικό η άφεση των αμαρτιών. Πρέπει να συναντώνται δύο θελήσεις, το θέλω του ανθρώπου και το θέλω του Θεού, για να καθαρίζεται ο άνθρωπος.

Ο Ιούδας δεν ηθέλησε και αυτό δεν το πρόσεξε. Έχει ακόμη τον μυστικό δείπνο, όπως ξέρετε. Ο μυστικός δείπνος είναι μυστικός δείπνος. Γιατί λέγεται μυστικός; Είναι ένας δείπνος που, εφόσον στην επιφάνεια έδειχνε άρτον και οίνον, στην ουσία έδινε σώμα και αίμα.

Ήταν και καλυμμένο, μυστικό. Τι είναι, ο τρόπος που γίνεται, ουδείς γνωρίζει τι είναι, ο τρόπος που γίνεται. Και σήμερα γίνεται αυτό το πράγμα. Και μάλιστα, αν ακούσετε τον Σατανά που βρίζει καμιά φορά τους παπάδες που λειτουργούν: «Αχ, παπά, ξέρω εγώ», και λοιπά, πώς τον λέει εκεί πέρα, «που σφάζεις τον Χριστό σου, τα αίματα που χύνεις», και τα λοιπά.

Γιατί έχει πνεύμα και βλέπει τη θυσία που γίνεται επί της Αγίας Τραπέζης. Αδιάφορο, εμείς αν δεν καταδεχόμεθα να πάρουμε ούτε το αντίδωρο από το χέρι του. Εμείς οι αγιασμένοι, και το παίρνουμε από το παγκάρι και δεν το παίρνουμε καθόλου.

Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Όμως στην ουσία είναι αυτή η φρικτή θυσία η οποία γίνεται.

Μετά την Θεία Κοινωνία, αν ενθυμείστε που αναφέρει στο 26 του Ματθαίου, ευγήκε ο Χριστός και έκαμε την προσευχή. Όσον ευχαριστήσανε, πήγε και έκαμε την προσευχή που διαβάζουμε στο 17ο του Ιωάννη. Στην αρχιερατική προσευχή εκείνη.

Εκοινώνησαν, προσευχήθησαν και έφυγαν. Ο Ιούδας είχε φύγει γρηγορότερα και σατανᾶς εἰσῆλθεν εἰς αὐτόν. Σύγχρονοι Ιούδες είναι όσοι φεύγουν πριν να πει ο παπάς το δι' ευχών στην εκκλησία. Έτσι ο Ιούδας έφυγε από τον δείπνον, σατανᾶς εἰσῆλθεν εἰς αὐτόν.

Έτσι γίνεται και σε μας σήμερα που δυστυχώς μας διώχνει από την εκκλησία. «Τον άρτον λαβών χερσίν ο προδότης, κρυφίως αυτάς εκτείνει και λαμβάνει την τιμήν του πλάσαντος». Με το ένα χέρι επήρε τον Άρτον και με το άλλο χέρι επήρε τα λεφτά.

Αλλά ο Θεός από πάνω βλέπει. Φυσικές ιάσεις γίνονται διά χειρός των ανθρώπων, και αδιόρθωτος έμεινε ο Ιούδας, ο δόλιος, ο δούλος και δόλιος. Γι' αυτό λέει η Εκκλησία μας, δόξα τη μακροθυμία σου Κύριε. Διότι τα πάντα μετήλθε για τον άνθρωπον αυτόν, αλλά αυτός δεν το έκανε.

Εμείς ήρθαμε την Πέμπτη το πρωί όλοι πουλάκια έτοιμοι για τη Θεία Κοινωνία. Πού θα γυρίζαμε όλο το χρόνο, πού θα ερχόμαστε και λοιπά. Περιστέρια την Πέμπτη το πρωί, βέβαια, για τα χρόνια πολλά. Ακούστε όμως τι λέει.

«Τῇ μυστικῇ ἐν φόβῳ τραπέζῃ προσεγγίσαντες πάντες, καθαραῖς ταῖς ψυχαῖς». Όχι να αλλάξεις ρούχα, «μα έχω πλυθεί μισή μέρα και θα πάω να κοινωνήσω». Όχι! «Καθαραῖς ταῖς ψυχαῖς τὸν ἄρτον ὑποδεξώμεθα, συμπαραμένοντες τῷ Δεσπότῃ». Και θα καθίσουμε μαζί Του, «ἵνα ἴδωμεν τοὺς πόδας πῶς ἀπονίπτει τῶν μαθητῶν καὶ ἐκμάσσει τῷ λεντίῳ».

Και ποιήσωμεν ώσπερ κατίδωμεν, και να κάνουμε κι εμείς τα ίδια, εν ταπεινώσει όπως έκανε και αυτός. Αλλήλοις υποταγέντες και αλλήλων τους πόδας εκπλύνοντες. Αυτός γαρ ο Χριστός ούτως εκέλευσε τοις αυτού μαθηταίς Ως προέφησεν αλ-ουκικουσενιούδας ο δούλος και δόλιος Αλλά δεν το ηθέλησε.

Εμείς στεκόμαστε σε μία επίπλαστη νηστεία της Μεγάλης Τετάρτης κλπ., για να κοινωνήσουμε για το τυπικό, αμετανόητοι, ανεξομολόγητοι, ασυμφιλίωτοι με τους ανθρώπους και με τον Θεό. Και μόλις γυρίσουν και από την Εκκλησία θα φάμε και λάδι. Λάδι δεν έχει η Μεγάλη Πέμπτη είτε κοινωνήσεις είτε δεν κοινωνήσεις. Ο τρώγων λάδι τη Μεγάλη Πέμπτη ατιμάζει ολόκληρον τη Μεγάλη Σαρακοστή. Η Μεγάλη Εβδομάδα δεν έχει καθόλου λάδι. Έχει δε και ένα ακόμη που είναι πολύ δυνατό και δεν θέλω να το αντιπαρέλθω.

Την πτώση του Πέτρου, την προσευχή του Χριστού και την πρόσφη του Πέτρου. Σίμων, Σίμων, ιδού ο σατανάς εξητήσατο υμάς του σινιάσαι ως τον σίτον. Εγώ δε εδεήθην περί σου, ίνα μη εκλίπη η πίστις σου, όχι να μην πέσεις, να μη συντριβείς.

Θα πέσεις, αλλά να μην συντριβείς. Και συ ποτέ επιστρέψας, στήριξον τους αδελφούς σου. Όχι να μου φτιάξεις πολύ ελαίους, να μου στηρίξεις τους αδελφούς σου. Αυτό είναι το θέμα, το οποίο δυστυχώς εμείς δεν το ξέρουμε.

Και είναι πολύ παρηγορητικό για πολλούς οι οποίοι προσεύχονται και δεν έχουν αποτελέσματα στην προσευχή τους. Προσεύχομαι για το παιδί μου, ναι καλά κάνεις, αλλά το παιδί δεν θέλει. Όπως και ο Πέτρος, όταν ο Χριστός προσευχήθηκε ο Πέτρος έπεσε.

Ποιος είσαι εσύ κι εγώ που θα προσευχηθείς και ο άλλος θα σταθεί; Πρέπει να θέλει και αυτός, γιατί ο Πέτρος χρησιμοποίησε μια λέξη τριγράμματον, δεν ξέρω τι θα κάνουν λέει άλλοι, εγώ θα έρθω μαζί σου, αυτό τον έφαγε, αν δεν την έβανε αυτή τη λέξη εγώ τα πράγματα θα ήταν πολύ διαφορετικά.

Το «εγώ», αγαπητοί μου, όχι στις πράξεις τις καλές· ποτέ να μην πεις. Στις αμαρτίες: «Εγώ το έκαμα». Αλλά εκεί δεν το βάζουμε εμείς· «εκείνος το έκανε, ο σατανάς με έβαλε». «Εγώ το έκανα» μόνο στα πταίσματα. Κατηγορείς τον εαυτό σου· τότε θα βάλεις τη λέξη «εγώ». Ουδέποτε άλλοτε ότι εσύ κάτι έκανες, διότι «πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι, καταβαῖνον ἐκ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων».

Λοιπόν και αυτή τα δικά της. Στη συνέχεια, έχει την Πέμπτη, τη Μεγάλη, το βράδυ, είναι τα γεγονότα της Παρασκευής. Ακούμε τα 12 λεγόμενα Ευαγγέλια. Επαναλαμβάνει περίπου τα ίδια. Ο σκοπός είναι η επανάληψη για να γίνει πιο πειστικός.

Ναι, έγινε, το λέει και ο Μάρκος, το λέει και ο Ματθαίος, το λέει και ο Ιωάννης, το λένε όλοι μαζί. Αυτόν τον σκοπό έχει η επανάληψη, γιατί περίπου λένε τα ίδια. Θα μπορούσε με δύο Ευαγγέλια, τρία, να το πει· δώδεκα φορές το λέει και θα ξαναλέγεται την Παρασκευή το πρωί.

Για να υπενθυμίσει ότι έγινε αυτό το πράγμα, έγινε ο Σταυρός, έγινε η Παράδοση. Και έτσι πρέπει να γίνει η πίστη στους ανθρώπους ότι έτσι ακριβώς έγινε. Έχει ωραία πράγματα και διαβάστε τα τη Μεγάλη Πέμπτη στο πρωί στην ημέρα των Παθών.

Έχει μια ωραία που λέγει, μια προσευχή. Εσταυρώθεις δι' εμέ, ή να εμεί πηγάσεις την άθεση Εκεντήθης την πλευράν, ίνα κρουνούς ζωής αναβλύσεις μοι. Της ύλης προσήλωσε, ίνα εγώ το βάθη των παθημάτων σου.

Το ύψος του κράτους σου πιστούμενος κράζω σοι. Ζωοδότα, δόξα το σταυρό και τα πάθη σου. Σε συγκλονίζουν, αλλά δεν τα προσέχουμε. Η ζωηφόρος σου πλευρά, ως εξ Εδέμ πηγή αναβλύζουσα, την Εκκλησίαν σου Χριστέ, ως λογικόν ποτίζει παράδεισον.

Εντεύθεν μερίζουσα, ως εις αρχάς τα τέσσερα Ευαγγέλια, τον κόσμον αρδεύουσα και τα έθνη πιστώς διδάσκουσα, προσκυνείν την Βασιλείαν Σου. Σταυρωμένου σου, Χριστέ, πάσα η κτίσις, βλέπουσα, έτρεμε. Τα θεμέλια της γης διεσαλεύοντο τῷ φόβῳ τοῦ κράτους Σου, φωστήρες εκρύπτοντο και του ναού ερράγη το καταπέτασμα.

Όρη ετρόμαξαν και πέτραι εσχίσθησαν, και ληστής ο πιστός κραυγάζει συν ημίν: «Μνήσθητί μου, Κύριε». Τα γεγονότα της Παρασκευής τα γνωρίζετε. Το τι έλαβε χώρα. Εκείνο που είναι κατεξοχήν είναι ότι ο Χριστός το απόγευμα της Παρασκευής άπλωσε τα χέρια, είπε το «Τετέλεσται», κατέβη στον Άδη και έμεινε 33 ώρες στον Άδη μέχρι τη νύχτα του Σαββάτου στις 12 που ανέστη.

Όσα χρόνια έκαμε στη γη, τόσες ώρες έκανε στον Άδη. Γι' αυτό λοιπόν ακριβώς θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο Χριστός από την πλευρά Του έκαμε ό,τι έπρεπε να κάνει. Θα έπρεπε οι άνθρωποι να γνωρίζουν εκείνα τα οποία συζητούνται το Μεγάλο Σάββατο το πρωί.

Εκείνα τα οποία λέγει ότι ο Άδης στενών βοά, στενάζει και βοά ο Άδης. Συνέφερέ μοι, λέει, τον Υιόν της Μαρίας να μην τον πάρω κάτω. Τον πήρα διά του ξύλου και μου τους πήρε διά του ξύλου. Κατέβη στον Άδη ο Χριστός και επήρε τους ανθρώπους που τον επίστευσαν.

Εζωοποίησε τα εν φυλακή πνεύματα. Σήμερον ο Άδης στένων βοά· «Συνέφερέ μοι, ει τον εκ Μαρίας γεννηθέντα μη υπεδεξάμην· ελθών γαρ επ’ εμέ, το κράτος μου έλυσε· πύλας χαλκάς συνέτριψε· ψυχάς ας κατείχον το πριν, Θεός ων ανέστησε. Δόξα, Κύριε, τω Σταυρώ σου και τη Αναστάσει σου». Οι άνθρωποι κάνουν την πρώτη Ανάσταση, λέγει. Λάθος· δεν υπάρχει πρώτη και δεύτερη Ανάσταση για μας.

Η πρώτη Ανάσταση έχει σχέση με τους κεκοιμημένους στον Άδη, σας τα λέω επιτροχάδην αυτά. Δράττομαι της ευκαιρίας να σας πω: αν επιζήσομαι μετά το Πάσχα, θα τα συνδέσω τα γεγονότα από την Παρασκευή που αφήνω και περιτρέχω, με την Ανάσταση, για να δώσω ολοκληρωμένη την εικόνα, γιατί η ώρα δεν με παίρνει.

Σε 2-3 λεπτά πρέπει να σταματήσω. Λοιπόν, η Ανάσταση είναι για μας βασικό πράγμα. Ο Χριστός δεν αδίκησε κανέναν, ούτε τους πριν ούτε τους κατόπιν. Όλοι θα σωθούμε διά του Χριστού. Έχουμε υποχρέωση να πενθήσουμε τη Μεγάλη Παρασκευή και το Μεγάλο Σάββατο.

Είναι νηστείες χωρίς τίποτα. Οι μη δυνάμενοι κατά τους Αγίους Αποστόλους να φάνε τη Μεγάλη Παρασκευή, το αλάδωτό τους, το Μεγάλο Σάββατο όχι όμως. Όλα τα Σάββατα καταλύονται πλην του Μεγάλου Σαββάτου.

Και τη νύχτα της Αναστάσεως να παραμείνουν στην Ανάσταση. Διότι όσοι δεν παραμείνουν στην Ανάσταση θα είναι εχθροί του Χριστού και της Αναστάσεως. Μόνο οι εχθροί του Χριστού φεύγουν από την Ανάσταση, οι αρνητές του, όπως τους προείδε ο Δαβίδ και λέγει: Ἀναστήτω ὁ Θεός καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ καὶ φυγέτωσαν ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν.

Τους βλέπεις με το κερί και πάνε στο σπίτι να φτιάξουν το σταυρό από την πόρτα, που είχε μπει ο διάβολος μέσα. Και τον έχουν μέσα τους, που τους έδιωξε από την εκκλησία. «Πού πας;» «Ανέστη ο Χριστός και φεύγω. Όσο δεν είχε αναστηθεί, καθόμουνα· τώρα που αναστήθηκε φεύγω, είμαι εχθρός». Οὕτως ἀπόλοιντο οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ.

Καὶ οἱ δίκαιοι εὐφρανθήτωσαν.

«Αὕτη ἡ ἡμέρα ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος· ἀγαλλιασώμεθα καὶ εὐφρανθῶμεν ἐν αὐτῇ». Και πρέπει ο άνθρωπος να μείνει μέχρι τέλους, να κοινωνήσει, να ακούσει την ωραία ευχή, τον κατηχητικό λόγο του θείου Χρυσοστόμου που ερμηνεύσαμε πέρσι.

Και έτσι θα πει κανείς ότι έκαμε Χριστός Ανέστη πνευματικό, το οποίο εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.