On Scandal

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, allow me to speak about something that concerns nearly all of us, drawn, as always, from Holy Scripture, and specifically from the Gospel.

There is a class of people who complain that they want to become holy, but others will not let them. They place the blame on the people who stand in their way. You know this and have heard it before—if it has not happened to you as well.

Scandals on one side, temptations on another, hurtful words from somewhere else. And we use all these as excuses: “How can I move forward? How can I make progress? I am scandalized when I hear this. I am scandalized when I hear that.”

It scandalizes me to see the clergy doing that. This one tries me, that one tries me, the next one. I'm tried. Some people have the idea that for a person to become holy, they have to be living among saints. But it doesn't depend so much on your surroundings as it depends on the person themselves.

Why did Adam not become holy, though he lived in Paradise?

What evil did that man have around him? What bad example? What were the newspapers writing then, and what was television saying, that incited him to disobey and prevented him from being saved?

What prevented Job from receiving his crown? Was it that everyone abandoned him? He suffered from the malice of other people, even from his own wife—not to mention Satan.

So I do not know whether this concerns you directly or indirectly.

In the Gospel, our Christ has made everything clear on every subject.

There is no question that the Gospel leaves unresolved. It has answered every matter that concerns the human person, and everything he may encounter in life when he comes into this valley of tears.

He speaks of this in two places: in Matthew, chapter 18, and also in Luke, chapter 17. The words are not exactly the same, but the meaning is much the same. And here our Christ says something strange to those who hold the opposite view.

Holy Scripture.

The wicked people around us give us—and others—the opportunity to show whether we are even truly human, never mind Christian. So our Christ says the following. I am reading from Luke 17:1: “Then He said to His disciples”—so that we, of course, and the whole world may hear it.

“It is impossible that no scandals should come”—in other words, it is impossible for stumbling blocks not to arise. He says it is impossible.

When Christ says that it is impossible, then scandals will certainly come into your life, across your path, at your work, among the people around you, in your home, and even within yourself. How can you possibly expect that no one will ever trouble you, harm you, or speak against you?

If you are an orange tree bearing oranges, expect the children to throw stones at you. They certainly will. But if you bear no fruit, no one will bother to throw stones at you.

So you are a Christian; you are upright, honest, moral—everything you ought to be—and yet others trouble and scandalize you. Your understanding is mistaken. That is not how matters stand. Christ says here: “Children, it is impossible for scandals not to come.”

It's as if the Ministry of Social Welfare were to announce today: it's impossible for epidemics not to come. They will come. And we ask, "So what are we going to do, Mr. Minister?" You'll get vaccinated; you'll take up a defensive position. You'll build up antibodies in your system; you'll be immunized against the epidemics.

Against this invisible germ, this virus that causes a serious disease—whatever it may be—for germs, as you know, or what we call viruses, are invisible things. You do not know how they are carried: whether they come through the window, enter through the skylight, pass through your hands, or enter with your breath. You do not know. Yet you take precautions against them and defend yourself.

And because you have been vaccinated, you are no longer concerned; they do not affect you. So, against those germs called scandals—called a malicious tongue, evil eyes, evil hands, and so on—what precautions have you taken, my good man? Is the disease to blame, or are you to blame for taking no precautions when precautions are available?

But you don't want to defend yourself; you don't want to struggle. You are full of self, and you throw the responsibility onto everybody else — it's the others who are at fault, and that's why you can't do it. The others are the ones harming you, the people around you are the bad ones — since, of course, you and I are saints. Saint John, this divine Chrysostom, when he was being persecuted and living in exile at Koukousos in Armenia, had bishops and others writing to him from here, saying: we believe you, and we recognize the bitterness you are tasting.

“In your exile, honorable Father, you were treated unjustly; the tongues of wicked men slandered you.” But John Chrysostom replies from there in his letters: “No one can harm John unless John harms himself.” “No one,” he says, “can harm me, brothers and fathers, unless I harm myself. No evil in the world can condemn to Hell a person who does not choose to be condemned.”

A person will not be damned if he does not choose it. In the same way, no blessing from other people will save him if he himself does not desire salvation and labor for it. How, then, can we say that we want to become holy, but scandals will not let us? You can choose not to be scandalized by what you see in the street.

You can choose not to be scandalized by what you read in the newspapers about the clergy, or by what you hear on television, and so forth. What do you mean, you cannot? It depends on you. If you want to be scandalized, you will be; if you do not, you will not. If you are scandalized, it means you are not yet spiritually healthy. So see to it that you become healthy, and then you will not fear the germs.

But we do not want to become healthy; we do not want to struggle, and so we blame those who cause scandals. Someone may ask, “Is it right, then, for them to scandalize the weak?” No, it is not. Christ also speaks about those who become the cause of scandals and make the weak stumble, because those who are spiritually strong are not scandalized. Yes, they grieve over a situation, but they are not scandalized by it.

Have you seen how much has been said against the Church today, and how much is still being said? How much mockery, how much controversy, how much public vilification! And yet, this year the faithful filled the churches. It was truly remarkable. One might have expected the churches to be empty during the Holy Days this year.

After all the smearing that the media do, you would have said... And yet the people did not drift away. Why? They paid no attention to this scandal — except for the ones who actually enjoy it, because it gives them a way to excuse themselves.

The mistakes of others put nothing right within us. The faults and failures of others create no new spiritual condition for us. They do not benefit us in any way. Because someone else falls, it does not follow that I can justify my own fall by saying, “Well, even some great man fell—so what can be expected of me?”

No. Nor can I justify my own faults by saying that, if another person commits a hundred faults, I am entitled to commit one. No, God does not judge matters that way, and I cannot hide behind that other person. We regard such people as enemies; we push them away and shut them out.

And yet they are our benefactors.

They are our benefactors. And in fact these people ought to be the first names on the slip of paper we write out and take to church. First you write down the ones who get to you, who did you harm, who treated you unjustly, who slandered you, or who are still talking about you even now. And then you put the rest of the names underneath. These go first. Because the person who harms you, whether by word or by deed, is the number one benefactor of your soul. But that is not how we see it.

This is how we behave: we drive the person away, denounce him, and send him as far away as possible, as the saying goes. There are all kinds of cases. But where is our spiritual nobility? We say, “But I do not trouble anyone. I do not want to harm anyone.”

You are not yet even truly human, much less a Christian. You are not yet even truly human.

The point is not to say, “Do not trouble me, because I do not trouble anyone.” No. The point is that when someone does trouble you, you should not be scandalized. That is the spiritually advanced person. “I will not trouble you, so that you will not trouble me”—nothing comes of that.

If you hurt me and I do not hurt you in return, nothing comes of that either. What truly matters is this: that you hurt me, harm me, treat me unjustly, and I still continue to love you. That is the point.

That is where we see the spiritually advanced person.

Do you remember what Paul writes to the Corinthians? There are three kinds of people: the natural, the carnal, and the spiritual.

Natural people are those who do not want you to trouble them, because they do not trouble you.

Carnal people are those who take what belongs to you—the robbers who say, “What is yours is mine.” Spiritual people, however, are those who say, “What is mine is yours as well.” There are few such people.

That is what a person must strive toward; that is the level he must reach. If you have ever paid close attention to the parable of the Good Samaritan, you will see these three types vividly portrayed there. First, there are the robbers, who robbed the man—excuse me, not the Samaritan, but the man traveling down from Jerusalem.

Then there are the Levite and the priest. They took nothing from the man, certainly, but neither did they give him anything.

They came, saw him, and went away. Then there is the Samaritan, who dismounted, used the two vessels he had brought for his journey—the oil and the wine—placed the wounded man on his own animal, took him to the inn, paid the innkeeper, and undertook to pay whatever further cost his treatment required when he returned.

What did the first man—the robber—do? He said, “What is mine is mine, and what is yours is mine as well.” What did the priest and the Levite do? “What is yours is yours, and what is mine is mine.” What did the third man do? He said, “What is mine is yours as well.” This is what it means to be truly human.

This is the level that a person is called to attain. So when someone says, “I do not bother anyone, and I do not want anyone to bother me,” that is laughable. It is not even worthy of a human being, much less a spiritual person and a Christian. You have no right to harm another person.

And if someone harms you, you have the duty to forgive and forget it. If you do not put these two things into practice, you are still a Christian only on paper, not a Christian in practice. And yet we make no effort in these small matters to learn to love and forgive. Nor should forgiveness be merely a matter of words, as when someone occasionally asks us, “Forgive me; I am going to receive Holy Communion,” and we reply, “You are forgiven.”

Not like that. It must come from our hearts: “Go with God’s blessing. I have never held anything against you.” “But I harmed you.” “That is past; I have forgotten it. Do not give it another thought. I too am only human. I have sinned against God, just as you have sinned against me.”

“I ask God to forgive me, so should I not forgive you?” This must be the answer of the true Christian—not merely in words, but felt inwardly as the truth.

How can I appear before God and ask forgiveness when I do not forgive my fellow human being? Christ also told the parable of the ten thousand talents. O man, have you committed only one sin against God? Your debt is ten thousand talents—six million drachmas in prewar currency. Perhaps another person has harmed you in some way; his debt is one hundred denarii, perhaps seventy drachmas, as some reckon it. Yet you ask God to forgive your ten thousand talents, and does He not forgive them? But you will not forgive the other man his seventy drachmas. Instead, you seize him and have him thrown into prison.

So there is no excuse. When a person becomes the target of the sharp tongue of a mother-in-law, a daughter-in-law, a neighbor, a colleague, or whoever else—when he is provoked, harmed, and assailed—it may well mean that he is trying to do something good, or is already doing it.

The Christian must always be prepared for the fact that, sooner or later, he will face warfare. It may come through someone’s tongue, through someone’s hand, or in some other way. Therefore, he must be ready to defend himself spiritually. In the Wisdom of Sirach, in the Old Testament—I do not know whether you read it—the first verse of the second chapter says: “My child,” meaning, O man, if you intend to please God, to do something good, right, honorable, and moral, something pleasing to God, “prepare your soul for temptation.”

It is impossible for Satan not to pelt you with stones. We do not know whose tongue he will use, whose hand, or what other means. But Satan will certainly attack you. Prepare yourself to be hurt.

We have not taken this seriously. That is precisely why hatred lasts for years, enmities last for years, and lawsuits drag on for years. And if death should find us in such a state, we are lost.

There is no excuse at all. Christ excuses nothing. You are obliged to forgive. “But he harmed me!” So what? They crucified Christ, and He forgave them.

And He said, “Do not charge them with this sin; they do not know what they are doing.” You will say the same if you want to be My follower. Now, of course, people say, “But He was Christ when He said that; a human being cannot do it.” You are lying and blaspheming. In His divinity, He was neither crucified nor suffered anything. In His humanity, He endured all that He endured, and as man He forgave. If you want to take the matter further and move on from Christ, let us turn to the martyrdom of the Protomartyr Stephen. How, then, does he forgive?

"How can you say that here? 'It was God who forgave; he wasn't a man.'" What did Stephen say? "Lord, do not lay this sin to their charge" — do not hold it against them. And they were stoning him as he said it.

That closes every mouth. At this point, allow me to make a brief digression.

Some people say, “Although he offended me, harmed me, and treated me unjustly, I did not take him to court. I did not take her to court. I left the matter to God.” Do you expect applause for that? Do you know why you did not take her to court?

Or why you did not take him? Because you realized that you could not prevail against him.

He's got connections, he's got everything else too — he'll eat you alive. Oh ho, I'm handing you over to God. You're not a Christian yet. 'But I didn't take revenge on her, I did nothing at all. I left her for God to judge.' In other words: 'I can't gouge your eyes out myself.'

“So I will send you to the One who can gouge it out more deeply.” But that is not Christianity. Instead say, “May even God not hold it against you, my dear. Go with God’s blessing.” That is the Christian—not the one who leaves the matter to God so that God may judge the offender, merely because he himself cannot gouge out the offender’s eye deeply enough.

No, that is not right. Say instead, “May even God not hold it against you. I pray that God will not count against you the evil you did to me, the loss you caused me, or the way you acted against me, embittered me, and harmed me.” That is a Christian.

Do not say, “I will leave it to God to settle the matter, because I cannot settle it myself—and perhaps He will gouge the eye out more deeply.” No, that is not right. As the Protomartyr Stephen said, “Do not hold it against them; do not count or record this sin against them.”

And yet people are offended and scandalized, and then they justify themselves.

They excuse themselves by saying that they cannot make spiritual progress because there are bad people around them; they themselves would like to progress, but others make it difficult for them. People deceive themselves; they do not understand what is happening. After all, Christ told us that stumbling blocks would come—it is impossible for them not to come. Indeed, elsewhere He says, “Stumbling blocks must come, so that those who are genuine may be tested.” We prove ourselves in times of difficulty; when we are enjoying all that is good, of course we are fine.

Are we all right, then? If I publicly let a little venom slip from my tongue, are we all right? No, we are not. Such a situation gives a person the opportunity to see whether his love is truly selfless. For we love those who love us.

But Christ has said: if you love the person who loves you, what grace is there in that for you? Today you eat at his house, tomorrow he eats at yours. Today you celebrate with him, tomorrow he celebrates with you. What comes of that? He lends you a thousand drachmas when you are in need, and you lend him a thousand drachmas when he is in need.

He lends you a thousand drachmas in your hour of need, and people praise you. Does God owe you anything for that? No. That is neither the answer nor the solution. I want you to love your enemy.

For I say to you, love your enemies. Speak well of them, then; bless them, and do not curse them. If a person has not reached that point, he cannot be saved.

Someone may say, on the basis of what I have just said, “Since this person is my benefactor, because he is helping me toward salvation, then surely he too will receive a reward from Heaven.” No; here is the strange thing. Christ turns to that person and says, “Take heed: scandals must inevitably come.”

And then He turns to him and says:

And He says, “It would be better for him if a millstone were hung around his neck and he were cast into the sea, than that he should cause one of these little ones to stumble.” In other words, the person who would cause someone to stumble would be better off tying a heavy, massive millstone around his neck and plunging into the sea right now than causing one who is weak to stumble. Here is the strange thing.

On the one hand He tells you to expect the scandals, the stumbling blocks; they are going to come. On the other hand — since you might say, "But these scandals actually do me good, they serve as my own examination, my own testing," and so on — does that mean the man who causes them gets the prize? Woe to him, He says. You have no right, if someone scandalizes you, to be scandalized, to stumble; and he has no right to scandalize you, to make you stumble.

And now I do not know which category I belong to. Many of us are both scandalized by others and a cause of scandal to them.

Many of us are simply scandalized by others without scandalizing them ourselves, and only a few neither take offense nor cause others to stumble. I do not know which category you belong to. Examine yourselves. There is no excuse whatsoever. No one else is to blame—not our father, not our mother, not our teacher, not the Church, not the state. No one else is to blame. We are to blame. We are to blame. And unless we turn and begin accusing ourselves, we will never become what we are meant to be.

Will we ever become fit for the Kingdom of Heaven? The sieve there is very fine. It is not a matter of saying, you know, “My dear husband, my dear wife, my sweet friend, my neighbor,” and so forth. You do not know—are they angels?

Ask Christ whether they are angels. By the standards and scales we use, we declare people to be angels. But we do not know what standards will be used to measure us above. If these details are not put into practice, I do not know what will become of us.

So we will have an obligation to protect other people, because some say, "If he's scandalized, let him shut his eyes." One day I met a young woman on the bus, and she was dressed so provocatively that anyone who saw her was bound to be scandalized — bound to be led into sin.

At one point we got off the bus together. I stopped her there at the Academy and said a few words to her—not to offend her, but indirectly explaining that we can become a cause of scandal. Yet when we do this deliberately, as in this case, the chastisement God gives will be very severe.

She said to me, “Whoever is scandalized should stay at home.” I replied, “Is that how it works? Is that right? Could you not be the one to stay at home, so that everyone else would not be scandalized, and so that we might find those people?” That is exactly what she said to me.

So I said, “If you serve me a glass of hemlock—a glass of poison—who will be judged: I, who drank it, or you, who served it to me?” “I do not understand you,” she said, and she left. She did not want to understand me. That is why I say that we must take this matter seriously and be watchful.

Many times, without realizing it, through an attitude, a word, or a gesture of ours, we may become a cause of scandal to someone else.

I do not know whether any of us has ever confessed that we became a cause of scandal, whether unintentionally or deliberately. From my own personal experience, I am inclined to believe that no one has. And no one in Holy Confession has ever asked Christ to take this deadly sin seriously.

Bathsheba was innocently bathing in her own house; yet because she had not taken care to close her window,

she became a cause of scandal to David across the way. And he—a prophet and at the same time a king, a man well formed both in worldly and religious matters—fell. She knew nothing of having become the cause of such a great fall.

She knew nothing of the fact that she then became the cause of her husband’s murder.

She did not know. Yet the harm was done, because she had not forestalled the scandal. She ought to have prevented it. I do not know how you think about this, or how you see these matters in yourselves and in those who depend upon you.

A great matter indeed—the matter of scandals, of becoming a stumbling block to others.

A skandalon, in its literal sense, is what trappers set to catch a wolf, a fox, a hare, or some wild beast. It is the device they conceal and bait, so that the moment the animal steps on it, the trap springs shut and catches it.

That snare, that trap, is what a skandalon is. A word of yours may cause a soul to be ensnared. Something you relate may cause a soul to be trapped and taken captive by Satan. Years ago, I went to speak in the mountain villages of Kyparissia.

I asked the priest, “What do you understand about this place? What do you see here? What sins are prevalent?” “The avoidance of childbearing,” he told me. “Here, in these mountain villages?” I asked. “Yes,” he said. “How did that happen?” “Last year,” he told me, “a woman from Athens came to the village of Raftopoulo, across the way, and explained the methods used to avoid having children.”

Throughout all six or seven villages of the municipality of Tripylia, no little child could be heard crying, and there was no mother nursing a baby. That woman said only a few words about this supposed advance of science, and unborn children began to be thrown into the rubbish bin.

This is what they now call scientific progress—but children were being killed. Of course, I spoke in the village where I had learned about it. I had not gone to the other villages; we had already left them, so I did not know what was happening there. When we returned the following year, twenty-two children had been born.

We returned one year later, during the same days of Pascha, and now you could see baby clothes hanging outside. We asked and learned that twenty-two children had been born within a single year, following one talk given on one evening. Do you understand how many children had been killed, and how many are still being killed, because of that supposedly enlightened woman’s account?

Do you know how often such things happen? Do you know how many such “medals” will be found hanging around our necks tomorrow? Today we may, in some measure, have returned to Christ and gone to Holy Confession. Yet beneath the priest’s epitrachelion we have never said, “Lord, remember also everyone whose ruin I may have brought upon my own head—unknowingly, carelessly, or in my naïveté—through something I related, said, or suggested.” Such things bear fruit and multiply. That master craftsman with the little horns and tail takes them, multiplies them, and plants them in people’s minds: “Did you hear? Did you see?” and so forth.

Who set the trap that caught those people? Was it the devil? I set it, or you set it, or someone else did. This is a very grave matter. The Lord says that it would be better for a man to tie a millstone around his neck and cast himself into the sea now than to cause one of these little ones to stumble.

There are, of course, people who will not be led astray, whatever you may tell them and however much you may try to influence them through your words, your attitudes, your deeds, or your conduct. They are like granite; they remain unmoved.

But what of the others—the weak, who look for an example and wait to hear something good from someone they regard as better or more advanced, yet hear nothing and see the very opposite? Do you know what will be revealed on that Day, unless there is metanoia, a return to God, and Holy Confession? Woe to us—truly, woe to us!

A scandal — a stumbling block — the definition says, is that little bent piece of wood inside a trap. The thing you find in traps, a stick like that, the one the bait hangs from. And it fits in right here — you've seen how we put a little piece of bread on it to catch the mouse.

The bait: when the animal touches it or steps on it, the trap is sprung — it is "scandalized," to use the very word — and the animal is caught. And that is exactly how a person is caught as well, in the trap, in the snare of Satan, when someone becomes a scandal to them and makes them stumble.

Some people do many good things. In every other respect, they are good people. But they have paid no attention to the scandals they cause. When a person has become a cause of scandal, all the good works he has performed throughout his life are brought to nothing.

Listen to what the divinely inspired John Chrysostom says: “Let us do everything possible so that our neighbor may not be scandalized.” We must do everything we can to avoid becoming the cause of another person’s fall.

I once spoke with a woman who was ill. When I entered her house, I could smell that she had cooked a steak. It was Great Lent. I said, “Forgive me, but I smell food that is not permitted during the fast.” “Yes,” she replied, “but I am ill.” Yet this harms others, since you profess to be a Christian.

Other people don't know that you're ill. And they say: "I saw Katina grilling meat — and you're going to tell me to fast, Mum? I saw Katina grilling meat!" Now try dealing with that.

“Mrs. Katina was buying meat at the butcher’s, and she is going to tell me what to do?” But Mrs. Katina is ill. That may be true; nevertheless, Mrs. Katina should not go to buy the meat herself. She should send someone else to buy it for her.

I myself suffer from five illnesses. The doctors and all the priests grant me the blessing to eat meat every day, even at night if necessary. Yet, with God’s help, I do not eat it and I keep the fasts, because I see that this benefits me more than following the doctors’ instructions.

But if circumstances ever forced me to go and eat meat, I still wouldn't so much as show my face in the market. I'd send somebody else to go and buy me a fish, or to buy me a little meat. I don't want to become the cause of someone else's stumbling. Otherwise it's: «I saw Panagopoulos buying meat during Great Lent — and you're telling me to sit and listen to the things he says up there?»

I saw him there while he was shopping. And then try getting that idea out of his head! You do not know him, and he does not come and tell you about it so that you can set him straight. He sees it, keeps it to himself, and goes away. Do you understand? Something comes to mind. It was Great Lent, and I was going to Spata to give a talk. I went to catch the bus. When I got there, I noticed that a man was watching me. I did not know him. He was about thirty-five to thirty-seven years old.

He was thirty-seven years old. I took him for a policeman. I didn't give it any more thought. Then I got on the bus and I forgot all about him.

When we got to Xylokastro, the bus stopped so people could grab a coffee or pick something up. It was Great Lent.

Then I saw the man I had noticed in Athens getting off from the rear of the bus. He too was a passenger heading south, but I had not noticed him. I went to the restroom, passed through the refreshment stand, and went outside beneath the station shelter to walk about on the wet gravel.

And I'd brought two bananas with me, because you need something, you know, to put in your mouth, even though I'm diabetic. I'd brought two bananas, so I could peel them and eat. Because there they'll have either souvlaki or cheese pies, that kind of thing.

They don't have anything you can eat during Lent.

So now this man is following me. I kept walking — it was about seventy or eighty meters — and I got to the far end. Just as I turn around, there we were, face to face.

And what did he say to me? “You have proved to be an intelligent man, Mr. Panagopoulos.”

“How did you come to that conclusion?” they asked him.

He said, “I have been watching you since Athens, and I had made a firm mental note that when we arrived here, you would eat souvlaki or some of the other food everyone was eating inside.” And sure enough, everyone stood there.

“But,” he told me, “I see the exact opposite.” I said, “This is not a matter of being clever.

This is simply what I had to do, because I fast during Great Lent. I had to take care to bring something from home. I could not say, ‘I am sick and I am a traveler.’ You ride the bus for two hours and call yourself a traveler, and then eat souvlaki?

I should have seen to it ahead of time, I said — done something, brought something with me... It isn't a matter of being clever about it." And he says to me: "You would have finished me off."

«If you had gone into the canteen,» he says, «and taken something that breaks the fast, you would have destroyed me.» In other words, that man sitting down there would never have made any progress, if he saw me speaking, talking about self-control and about fasting, while at the same time I myself was doing that very thing over there.

You do not know who is beside you, who is across from you, or who is passing by in a car. You simply do not know. One evening, on my way to give a talk, I was eating loukoumades, and someone made the sign of the Cross when he saw me eating them.

And someone passed by here and saw me. "Panagopoulos," they said, "was eating loukoumades" — and they crossed themselves. You don't know who that person is, what eyes are watching you, you know? And you always have to be careful.

That is why the divine Father says here: «Let us therefore do everything we can, so as not to scandalize our neighbor» — so as not to make him stumble. Do everything you can not to become the cause of scandal. For even if you live a life that is thoroughly upright — even if you are merciful, even if you are, I don't know, a person of prayer, a person of the Church, everything —

But you put a stumbling block in front of others — you become the cause, he says, of someone else stumbling — and the whole thing is lost. I am not the one saying this. This divine man is the one who says it. See how serious this is. There's how you dress, there's how you speak, there's how you behave, and whatever else you can think of — there's even the food you eat, there's everything. You are obliged to pay attention to the details, because in a single moment a soul can be lost.

Holy Scripture makes it known to us that you are passing through traps. Understand this: you are walking through traps, through stumbling blocks that are really snares set for you, and somewhere along the way they will catch you. “The world is full of snares; who is able to escape them?” Who can get free of the traps that Satan sets by means of the world, in order to catch you?

You have read about Saint Anthony the Great. It is said that every morning when he went outside, he would stoop down in one place, leap over another as though there were a rope there, and then turn aside somewhere else.

And his disciples would ask him, "What are you doing, Elder?" And he would answer, "I'm guarding myself against the snares of Satan, my child. Don't you see what he's set up in front of us?" And so he kept slipping past him. There are two means God uses to sanctify a person: other people, and Satan. But we don't want to pay attention.

Indeed, I do not know whether what I am saying is falling on deaf ears. From what I see, we immediately place the blame on others, while only rarely do we place it on ourselves. There are people who are weak, people who are careless, people who become instruments of Satan and are set against us.

We are obliged to show longsuffering toward everyone and, as far as possible, to keep away. We must not regard as enemies the people who trouble us, harm us, or treat us unjustly. We have no right to regard them as enemies, because they are victims of Satan.

If they were under Christ, if they were under the guidance of an angel, then they would not trouble us or harm us. And even if they did harm us, they would turn inward and ask forgiveness. These people will become forty times better once they are freed from the clutches of Satan.

At present they are under Satan's dominion and are therefore worthy of pity. Prisoners of war are regarded as inviolable persons—and we have been at war with the devil since the day of our Baptism. You have no right to execute or mistreat a prisoner. While he is still fighting against you, you fight him and may kill him. But from the moment you take him prisoner, his person is inviolable.

The Red Cross intervenes; you have no right to harm him. It is exactly the same with this person: since he is under Satan's heel, dominated by Satan, he is a captive. Therefore, you must treat him in such a way that you may one day help him break free. And when he breaks free and the Other—the Lord—enters him through the grace of the Holy Spirit, he will bend himself fortyfold in humility, fall at your feet, and ask your forgiveness. Yet you demand that of him today, while the man is still under Satan's heel.

A little further on, there are two more beautiful thoughts. Allow me to share them with you.

We are the sort of people who say, in effect, “I forgave him once, I forgave him twice, I forgave him three times. Enough! I have nerves too; I have feelings too.” That is not right. How many times do you want God to forgive you?

As often as you fall. What if God counts how many times you forgave the other person and then says, “There, stop! No more for you; I will not forgive you”? What would happen then? How can you have the face to go before God at every moment and say, “Forgive me,” when you have not forgiven the other person because he sinned many times?

How can it be godly to watch for another person to sin? This is why He says, “If he sins against you seven times in a day, and seven times in that day returns to you, saying, ‘I repent,’ you shall forgive him.” If someone falls but afterward realizes it and asks forgiveness, you cannot tell him, “Once or twice, perhaps—but now leave me alone. I want nothing more to do with you.”

You have no right to say that, because if God should demand such a strict accounting from you, then woe to you. What does David say? “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord, who could stand?” If You take out the strict ledger and begin reckoning my debts, where could I stand?

Therefore, since you want to be forgiven, you are obliged to forgive. For when you go before Christ, He will have you say the Lord's Prayer.

“Go on, say the Our Father, and I will forgive you.” And you will get there, and you will recite it grandly: “And forgive us our debts, as we also forgive our debtors.” “Now say it the other way round,” He will say to you, “because that is not how it really goes for you: Do not forgive us, for we have not forgiven.” There too He has put us out in front: “I will forgive you, provided you have forgiven” — and then we ourselves hand Him the method: “You did not forgive, so I do not forgive.” People are deluded, even if they have been to confession,

There are people who think their sins have been settled even though they still owe debts to others. There is no excuse for this.

Then there is another point concerning faith, and this too is lacking in us. Let us not imagine that we are faithful. At the slightest thing, we lose our way. We take offense and do the exact opposite of what we should. Therefore, we are not faithful.

The person who is faithful to Christ loves Christ and therefore does whatever Christ says. “He who loves Me will keep My law. He who loves Me will keep My commandments.” Do you love Christ? Let me give you a simple example.

“Of course I love Christ.” Then tell me: if today is a fast day and you visit someone who offers you a non-fasting sweet for your name day, will you eat it or not? “Why, of course I will—so that I do not scandalize him. What else can I do?”

So whom do you love—Christ or that person? In fact, you love neither Christ nor him. You have deprived that person of an opportunity to learn that today is a fast day, and at the same time you have disregarded what Christ desires. It is as though you were saying to Him, “Yes, You said those things, but You see, we are human beings here.” Then manage on your own, since you are such capable human beings. See how you fare, and when you come before Him above, you can discuss it with Him.

I am not giving you some other, complicated example. I am speaking only of this very simple thing. You can say, “Give me a glass of water, or just give me a drink. I will not take this sweet.” “But why? We made it at home,” and so on and so forth.

“Have you forgotten that today is Friday? Have you forgotten that it is Great Lent?” I have not come to a Jewish home; I have come to an Orthodox home. In this way, I also give that person an opportunity to reflect, to prepare something suitable for the fast, something else, and to say, “I am very sorry that my feast day fell on a fast day.”

“Come another day, and then we will celebrate properly.” That is the right response. But if you go along with him and support what he is doing, in what sense do you love Christ, and where is your faith? “Well, I believe”—but do we do what Christ said?

That is why the disciples said: "Increase our faith." How can you not say, "We don't even have faith the size of a grain of mustard seed"? "If you had faith," He says, "as a grain of mustard seed, you would say to this mulberry tree, 'Go into the sea,' and it would go into the sea."

Maybe this sounds strange to you, even far-fetched. Well, read the life of Saint Mark the Athenian. When he was about to die, after ninety-six years in the desert, God sent Serapion to him to bury him. And he asked him — remember, he hadn't laid eyes on a human being for eighty years — he says to him: 'Father, is there still a world out there?' 'By your prayers, there is.' 'And faith,' he says, 'is there still faith?' 'By your prayers, there is.' 'Faith,' he says, 'of the kind the Gospel speaks about — to tell this mountain here to go into the sea?' And as he moved his hand like this and pointed at the mountain, the mountain began to move toward the sea.

“What are you doing? Stay where you are! We are talking here; we have not said anything to you yet.” What faith do we have? What faith? We make merry—but do we truly believe? “Oh, my friends, I will arrange things my own way.” Is that not how it is? Someone corrects us as Christians, but we say, “I will arrange it; I will find some excuse.”

You're telling me about Wednesday and Friday? Am I supposed to believe you? What kind of thing is this? This is worse than the unbelievers. And still, along the same line of thought, there's one more thing I want to say before I close, about the people who do good works and so on and then preen over them, and other people flatter them on top of it. They want their name written up in a prominent place, and they want the newspaper to print it too, so word gets around that such-and-such was done. And these people think they have Paradise coming.

A person, he says, is obliged to do the good works that we do, without expecting anything in return.

“When we have done everything commanded of us, we remain unprofitable servants.” Everything! But how can we possibly do everything? Everything? We do not do even one thing. Everything—yes, everything. Even if we do it all, we remain unprofitable servants. We are obliged, He says, to do these things.

Do we expect Him to give us a reward for that?

If you do not believe in Christ, if you do not partake of His Body, if you do not forgive, and if there is no metanoia—repentance—and confession through the clergy, and so forth, there is no Kingdom of Heaven. Yet we do none of these things: neither the first, nor the second, nor the third, nor the fourth. In each of these four matters that I have presented this evening, I find myself lacking.

I do not know what you will find when you examine yourselves. I pray that you will find yourselves as you should be. If not, take care to set yourselves right.

Απόψε το βράδυ, να μου επιτρέπετε να έλεγα κάτι που ενδιαφέρει σχεδόν όλους μας, παρμένο βέβαια πάντοτε μέσα από την Αγία Γραφή και συγκεκριμένως από το Ευαγγέλιο.

Υπάρχει μια τάξη ανθρώπων η οποία παραπονείται ότι θέλει να αγιάσει, αλλά δεν την αφήνουν να αγιάσει. Και αναζητεί την ευθύνη στους ανθρώπους οι οποίοι μπαίνουν εμπόδιο. Το ξέρετε αυτό και το είχατε ακούσει, αν δεν σας συμβαίνει και εσάς.

Σκάνδαλα από εδώ, πειρασμοί από εκεί, λόγια από την άλλη. Και αυτά τα παίρνουμε ως δικαιολογητικά εμείς, ότι να, πώς μπορώ να πάω μπρος; Πώς μπορώ να προχωρήσω; Σκανδαλίζομαι που ακούω αυτό. Σκανδαλίζομαι που ακούω εκείνο.

Σκανδαλίζομαι που βλέπω ο κλήρος κάνει αυτό. Πειράζομαι από τον Α, από το Β, από το Γ. Πειράζομαι. Έχουν τη γνώμη ορισμένοι ότι για να αγιάσει ένας άνθρωπος πρέπει να είναι μεταξύ Αγίων. Δεν εξαρτάται τόσο από το περιβάλλον, όσο εξαρτάται από τον ίδιο τον άνθρωπο.

Γιατί δεν άγιασε ο Αδάμ, βρισκόμενος μέσα στον Παράδεισο;

Τι κακό είχε αυτός ο άνθρωπος; Τι κακό παράδειγμα; Τι γράφανε τα φύλλα τότε και τι έλεγε η τηλεόραση τότε, ώστε αυτός παρακινήθη και παρήκουσε και δεν εσώθη;

Τι τον πείραξε τον Ιώβ να στεφανωθεί; Το ότι εγκατελείφθη από τους πάντας; Από την κακία των ανθρώπων υπέφερε, από την ίδια του τη γυναίκα, εκτός από το σατανάκι, από τους άλλους.

Δεν ξέρω, λοιπόν, αν σας ενδιαφέρει αυτό αμέσως ή εμμέσως.

Ο Χριστός μας στο Ευαγγέλιο τα έχει καθαρίσει τα πράγματα για όλα τα θέματα.

Δεν υπάρχει θέμα άλυτον για το Ευαγγέλιο. Έχει απαντήσει σε όλα τα θέματα, αυτά που απασχολούν τον άνθρωπο ή που θα συναντούσε μέσα στη ζωή του, ερχόμενος εδώ στην κοιλάδα αυτή του Κλαυθμώνος.

Ομιλεί σε δύο μέρη. Ομιλεί τόσο στο Ματθαίο, στο 18ο κεφάλαιο, ομιλεί και στο Λουκά, στο ΙΖ΄ κεφάλαιο. Δεν είναι ακριβώς τα ίδια λόγια, αλλά το νόημα περίπου είναι το ίδιο. Λέγει, λοιπόν, ένα παράξενο εδώ ο Χριστός μας, για αυτούς που έχουν την αντίθετη αυτή γνώμη.

Αγία Γραφή.

Οι κακοί άνθρωποι του περιβάλλοντός μας δίνουν μια ευκαιρία σε εμάς και στους άλλους να δείξουμε αν είμεθα καν άνθρωποι, όχι χριστιανοί. Ο Χριστός μας, λοιπόν, λέγει το εξής. Διαβάζω από τον Λουκά, Ιώτα Ζήτα 1: «Έλεγεν δε και προς τους μαθητάς αυτού», για να τα ακούμε εμείς βέβαια, κι όλος ο κόσμος.

Ανέμδεκτοντε εστί, είναι αδύνατον δηλαδή, του μη ελθείν τα σκάνδαλα. Είναι αδύνατον λέει.

Όταν ο Χριστός λέγει ότι είναι αδύνατον, θα έρθουν οπωσδήποτε σκάνδαλα στη ζωή σου, στο δρόμο σου, στη δουλειά σου, στο περιβάλλον σου, στο σπίτι σου, στον εαυτό σου. Πώς το συζητάς να μην σε πειράξει κανένας, να μην σε βλάψει κανένας, να μην μιλήσει κανένας για σένα;

Αν είσαι μια πορτοκαλιά που κάνεις πορτοκάλια, περίμενε πέτρες από τα παιδιά. Θα σε λιθοβολήσουν οπωσδήποτε. Εάν δεν κάνεις, δεν θα βρεθεί κανένας να σε λιθοβολήσει.

Είσαι λοιπόν χριστιανός, είσαι εντάξει, άνθρωπος τίμιος, ηθικός, τα πάντα, και σε πειράζουν οι άλλοι, σε σκανδαλίζουν οι άλλοι. Έχεις λάθος. Δεν είναι έτσι το θέμα. Ο Χριστός λέγει εδώ: Είναι αδύνατον, λέει, παιδιά, να μην έρθουν τα σκάνδαλα.

Σαν να λέγει τώρα το Υπουργείο Κοινωνικής Προνοίας: Είναι αδύνατον να μην έρθουν επιδημίες. Θα έρθουν. Τι θα κάνουμε, κύριε Υπουργέ; Θα κάνετε εμβόλια, θα πάρετε θέση. Θα δημιουργήσετε αντισώματα στον οργανισμό σας, θα εμβολιαστείτε κατά των επιδημιών.

Λοιπόν, κατά του αοράτου αυτού μικροβίου, του ιού μιας ασθενείας και μάλιστα σοβαράς, δεν ξέρω τι, γιατί τα μικρόβια, όπως ξέρετε, ή οι ιοί οι λεγόμενοι, είναι αόρατα πράγματα. Δεν ξέρεις πού φέρονται, από το παράθυρο έρχονται, από το φεγγίτη μπαίνουν, από το χέρι μπαίνουν, από την αναπνοή σου, δεν ξέρεις. Όμως παίρνεις μέτρα γι' αυτό το πράγμα και αμύνεσαι.

Και διότι έχεις εμβολιαστεί, δεν σε ενδιαφέρει, δεν σε πειράζει. Έναντι, λοιπόν, αυτών των μικροβίων που λέγονται σκάνδαλα, που λέγεται κακιά γλώσσα, που λέγονται κακά μάτια, που λέγονται κακά χέρια, που, που, που, που, τι μέτρα έχεις πάρει, άνθρωπε; Φταίει η αρρώστια ή που δεν πήρες μέτρα, εφόσον υπάρχουν μέτρα;

Δεν θέλεις όμως να αμυνθείς, δεν θέλεις να αγωνιστείς. Είσαι εγωιστής και ρίχνεις την ευθύνη στους άλλους, ότι οι άλλοι φταίνε, γι' αυτό δεν μπορείς. Σε βλάπτουν οι άλλοι και είναι κακοί οι άλλοι στο περιβάλλον σου, εφόσον εσύ κι εγώ είμαστε άγιοι. Ο Ιωάννης, ο θείος αυτός Χρυσόστομος, όταν ήταν διωκόμενος και εξόριστος στον Κουκουσό της Αρμενίας, του γράφαν από εδώ επίσκοποι κ.λπ. ότι πιστεύουμε και αναγνωρίζουμε την πικρία σου.

Στην εξορία σου, διότι σε αδίκησαν, τίμιε Πάτερ, οι γλώσσες κακών ανθρώπων σε συκοφάντησαν. Απαντά αυτός από εκεί στις επιστολές του και λέγει: «Ουδείς δύναται βλάψαι Ιωάννην, ει μη Ιωάννης». Κανένας, λέει, δεν μπορεί να με βλάψει, λέει, αδελφοί και πατέρες, αν δεν βλάψω εγώ τον εαυτό μου. Καμιά κακία του κόσμου δεν μπορεί να κολάσει τον άνθρωπο που δεν θέλει να κολαστεί.

Δεν θέλει να κολαστεί. Όπως και καμιά ευλογία των ανθρώπων δεν πρόκειται να τον σώσει, εάν αυτός δεν θέλει και δεν εργαστεί να σωθεί. Πώς, λοιπόν, λέμε ότι θέλουμε να αγιάσουμε, αλλά δεν μας αφήνουν τα σκάνδαλα; Μπορείς να μη σκανδαλιστείς που βλέπεις αυτά στο δρόμο.

Μπορεί να μη σκανδαλιστείς που διαβάζεις αυτά στις εφημερίδες διά τον κλήρον, μπορεί να μη σκανδαλιστείς με αυτά που ακούς στην τηλεόραση και λοιπά. Πώς δεν μπορείς; Από σένα εξαρτάται. Αν θέλεις, σκανδαλίζεσαι· αν δεν θέλεις, δεν σκανδαλίζεσαι. Για να σκανδαλίζεσαι, πάει να πει δεν είσαι γερός ακόμη. Φρόντισε, λοιπόν, να γίνεις γερός, να μην φοβάσαι τα μικρόβια.

Αλλά εμείς δεν θέλουμε να γίνουμε γεροί, δεν θέλουμε να αγωνιστούμε και ρίχνουμε ευθύνη σε αυτούς που σκανδαλίζουν. Θα πει κανείς: Καλό είναι να σκανδαλίζουν τους αδυνάτους; Δεν είναι καλό και μάλιστα μιλάει και για αυτούς οι οποίοι γίνονται αιτία σκανδάλων, να σκανδαλίζονται οι αδύνατοι, γιατί οι γεροί δεν σκανδαλίζονται. Λυπούνται, ναι, για μια κατάσταση, αλλά να σκανδαλίζονται, όχι.

Είδατε σήμερα πόσα δεν ελέχθησαν για την Εκκλησία και δε λέγονται ακόμη; Πόσος εμπαιγμός, πόση συζήτηση, πόσος διασυρμός! Και εν τούτοις οι άνθρωποι κατέκλυσαν τις εκκλησίες φέτος. Ήτο κάτι το παράδοξο· περίμενε κανείς φέτος, τις Άγιες Μέρες, να είναι άδειες οι εκκλησίες.

Έπειτα από αυτούς τους διασυρμούς που κάνουν τα μέσα ενημερώσεως, θα λέγαμε... Και εν τούτοις ο κόσμος δεν απομακρύνθηκε. Γιατί; Αδιαφόρησε για το σκάνδαλο αυτό, εκτός από αυτούς στους οποίους αρέσει, για να δικαιολογούν τον εαυτό τους.

Διότι τα λάθη των άλλων δεν τακτοποιούν τίποτα σε μας. Τα σφάλματα των άλλων, οι αποτυχίες των άλλων, δεν δημιουργούν καμιά κατάσταση για μας. Δεν μας ωφελούν σε τίποτα. Δεν έπεται, διότι αυτός πέφτει, ότι εγώ μπορώ να δικαιολογήσω τη δικιά μου την πτώση και θα πω: ένας, ξέρω εγώ, μεγάλος έπεσε· ποιος είμαι εγώ;

Όχι, ούτε μπορώ να δικαιολογήσω τα σφάλματά μου, αν αυτός σφάλλει εκατό, ότι μπορώ κι εγώ να σφάλω ένα. Όχι, δεν το λαμβάνει έτσι ο Θεός υπόψη. Και δεν μπορώ εγώ να κρυφτώ πίσω από αυτόν. Εμείς τους έχουμε εχθρούς και τους τοποθετούμε και τους κλείνουμε έξω.

Εν τούτοις είναι ευεργέται μας.

Ευεργέτες μας. Και μάλιστα οι άνθρωποι αυτοί πρέπει να είναι πρώτοι στο χαρτί που γράφουμε και πάμε στην εκκλησία. Πρώτα θα γράψεις αυτούς που σε επηρεάζουν, που σε έβλαψαν, που σε αδίκησαν, που σε συκοφάντησαν ή που εξακολουθούν να λένε ακόμη. Και έπειτα θα βάλεις τα υπόλοιπα κάτω ονόματα. Πρώτα θα μπουν αυτοί. Διότι αυτός που σε βλάπτει, είτε λόγω είτε έργω, είναι ο υπ’ αριθμόν ένα ευεργέτης της ψυχής σου. Εμείς όμως δεν το έχουμε έτσι.

Εμείς το έχουμε έτσι. Εμείς τον διώκουμε, εμείς τον καταγγέλλουμε, εμείς τον πάμε στην κόκκινη μηλιά, που λέμε. Διάφορες περιπτώσεις. Πού είναι η ανωτερότητά μας; Μα εγώ δεν πειράζω κανέναν, δεν θέλω να πειράξω.

Δεν είσαι ούτε άνθρωπος ακόμα, όχι χριστιανός· ούτε άνθρωπος δεν είσαι ακόμα.

Το θέμα δεν είναι «μη με πειράξεις, γιατί δεν πειράζω κανέναν». Όχι. Αν πειραχτείς, να μη σκανδαλιστείς. Αυτός είναι ο προχωρημένος. Το να μη σε πειράζω, για να μη με πειράζεις. Αυτό δεν βγαίνει τίποτα.

Το να με πειράζεις εσύ και να μη σε πειράζω εγώ. Ούτε από αυτό βγαίνει τίποτα. Εκείνο που βγαίνει είναι να με πειράζεις, να με βλάπτεις, να με αδικείς, και εγώ να εξακολουθώ να σ' αγαπώ. Αυτό είναι το θέμα.

Εκεί είναι ο άνθρωπος ο προχωρημένος.

Θυμόσαστε τι γράφει ο Παύλος στους Κορινθίους; Υπάρχουν τρεις τάξεις ανθρώπων, η ψυχική, η σαρκική και η πνευματική.

Ψυχικοί άνθρωποι είναι οι άνθρωποι που δεν θέλουν να τους πειράξεις, διότι δεν σε πειράζουν.

Σαρκικοί άνθρωποι είναι εκείνοι οι οποίοι στα παίρνουν, οι ληστές που στα παίρνουν: τα δικά σου, δικά μου. Και πνευματικοί είναι οι άνθρωποι εκείνοι που λένε: τα δικά μου και δικά σου. Είναι λίγοι αυτοί οι άνθρωποι, όμως.

Εκεί πρέπει να τείνει ο άνθρωπος, εκεί πρέπει να φτάσει. Αν έχετε προσέξει ποτέ σας την παραβολή του καλού Σαμαρίτου, εκεί υπάρχει ανάγλυφη αυτή η εικόνα των τριών τύπων. Εκεί έχουμε ληστάς, οι οποίοι λήστεψαν τον Σαμαρίτη, συγγνώμη, τον ερχόμενο από τα Ιεροσόλυμα.

Έχουμε τον Λεβίτη και τον Ιερέα, οι οποίοι δεν πήραν τίποτα του ανθρώπου, πράγματι, αλλά δεν του έδωσαν και τίποτα.

Ήρθαν, είδον και απήλθαν. Και έχουμε και τον Σαμαρίτη, ο οποίος κατέβηκε από το άλογο, χρησιμοποίησε τα δύο μπουκάλια που είχε μαζί του για το ταξίδι του, το λάδι και το κρασί, τον πήρε στο ίδιο κτήνος, τον πήγε στο πανδοχείο, επλήρωσε τον πανδοχέα και ανέλαβε και τα υπόλοιπα της θεραπείας, όταν γυρίσει να πληρώσει τα υπόλοιπα.

Ο μεν ένας τι έκανε, ο ληστής; Τα δικά μου, τα δικά σου δικά μου. Τι έκανε ο πάτερ με τον άλλον; Τα δικά σου δικά σου, τα δικά μου δικά μου. Τι έκανε ο τρίτος; Τα δικά μου και δικά σου. Αυτός είναι ο άνθρωπος.

Σ' αυτή την κατηγορία καλείται ο άνθρωπος να φτάσει. Τότε, «εγώ δεν πειράζω κανέναν και δεν θέλω να με πειράξει», αυτά είναι αστεία, δεν είναι ούτε καν ανθρώπου. Όχι πνευματικού ανθρώπου και χριστιανού. Δεν έχεις δικαίωμα να πειράξεις τον άλλον.

Και έχεις υποχρέωση, αν σε πειράξουν, να συγχωρήσεις, να το ξεχάσεις. Αυτά τα δύο δεν τα εφαρμόζεις; Ακόμη είσαι στα χαρτιά χριστιανός, δεν είσαι στην πράξη χριστιανός. Και εν τούτοις, σε αυτές τις λεπτομέρειες δεν γίνεται καμιά προσπάθεια να κατορθώσουμε και εμείς, να αγαπήσουμε, να συγχωρήσουμε, και όχι με λόγια που μας ζητούν καμιά φορά συγχώρηση, σχόρεσέ με πάω να κοινωνήσω, σχορεμένο να είσαι.

Όχι τέτοιο. Εκ των καρδιών ημών: «Πήγαινε στην ευχή του Θεού, δεν είχα τίποτα ποτέ σου». «Μα σε έβλαψα». «Πάει, εγώ το ξέχασα αυτό, μην το λογαριάζεις. Και εγώ άνθρωπος είμαι», Εγώ φταίω του Θεού και εσύ που έφταιξες εμένα.

Και εγώ ζητάω από τον Θεό να με συγχωρήσει και εγώ δεν πρέπει να σε συγχωρήσω εσένα; Αυτή πρέπει να είναι η απάντηση του πραγματικού χριστιανού και όχι να είναι λόγος, μέσα να το αισθάνεται ότι έτσι είναι.

Πώς εγώ θα παρουσιαστώ στον Θεό να ζητήσω συγγνώμη, κατά τη στιγμή που εγώ δεν συγχωρώ τον συνάνθρωπό μου; Και έχει πει εκεί την άλλη, την παραβολή των μυρίων ταλάντων. Άνθρωπε, ένα αμάρτημα έκαμες στον Θεό; Μύρια τάλαντα, 6 εκατομμύρια προπολεμικά. Σε έβλαψε κάποιος συνάνθρωπος, δεν ξέρω τι σου έκανε, 100 δηνάρια, 70 δραχμές, λέει κανείς, αυτό. Εσύ όμως μύρια τάλαντα ζητάς από τον Θεό να σου συγχωρήσει, δεν σου τα συγχωρεί; Εσύ 70 δραχμές του άλλου δεν θα τις συγχωρέσεις; Τον πιάνεις να τον βάλεις στη φυλακή.

Δεν είναι λοιπόν δικαιολογία να λέμε. Ο άνθρωπος ο οποίος μπήκε στην μπούκα του στόματος της πεθεράς, του στόματος της νύφης, του στόματος της γειτόνισσας, του συναδέλφου, δεν ξέρω τίνος, που πειράζεται, που βλάπτεται, που επηρεάζεται, πάει να πει ότι κάτι αυτός ο άνθρωπος καλό πάει να κάνει ή κάτι κάνει.

Ο δε αυτός, ο χριστιανός, θα πρέπει να ετοιμάζεται πάντοτε ότι κάποτε θα έχει πόλεμο. Μα με γλώσσα κάποιου, μα με χέρι κάποιου, μα δεν ξέρω πώς θα έχει πόλεμο. Και κατά συνέπεια πρέπει να αμυνθεί. Στη Σοφία Σειράχ, στην Παλιά Διαθήκη, δεν ξέρω αν διαβάζετε, Στο δεύτερο κεφαλαίο του στίχος 1 λέγει εκεί το εξής «Τέκνον», άνθρωπε δηλαδή, σκέφτεσαι να ευαρεστήσεις Θεόν, να κάνεις κάτι καλό, σωστό, τίμιο, ηθικό, που αρέσει στον Θεό, «ἑτοίμασον τὴν ψυχήν σου εἰς πειρασμόν».

Είναι αδύνατον να μη σε πετροβολήσει ο σατανάς. Δεν ξέρουμε με ποια γλώσσα, τίνος, ούτε με ποιο χέρι, δεν ξέρω. Μια φορά ο σατανάς θα σου κάνει επίθεση. Ετοιμάσου να πικραθείς.

Αυτό εμείς δεν το έχουμε λάβει σοβαρώς υπόψη. Γι' αυτό και ακριβώς υπάρχουν τα μίση τα μακροχρόνια, οι έχθρες οι μακροχρόνιες, τα δικαστήρια τα μακροχρόνια. Και αν τυχόν μας βρει ο θάνατος απάνω σε αυτή την κατάσταση, πάμε χαμένοι.

Δεν υπάρχει τίποτα. Ο Χριστός δεν δικαιολογεί τίποτα. Είσαι υποχρεωμένος να συγχωρήσεις. Μα με έβλεψε καλά κάνε και μέρα με σταύρωσαν και τους είπα

Και τους είπε: «Μη στήσεις την αμαρτίαν ταύτην· δεν ξέρουν τι κάνουν». Θα πεις το ίδιο, αν θέλεις να είσαι οπαδός μου. Τώρα, βέβαια, οι άνθρωποι λένε: «Χριστός ήταν αυτός και το είπε· ο άνθρωπος δεν μπορεί». Ψεύδεσαι και βλασφημείς. Ως Θεός ούτε σταυρώθη ούτε έπαθε τίποτα. Ως άνθρωπος υπέστη ό,τι υπέστη και ως άνθρωπος συγχώρησε. Αν θέλετε να το πάμε παρακάτω το θέμα, να φύγουμε από τον Χριστό, ας πάμε στο μαρτύριο του πρωτομάρτυρα Στεφάνου. Αυτός πώς συγχωρεί;

«Πώς; Συγχώρησε ο Θεός· δεν ήταν άνθρωπος». Τι είπε; «Κύριε, μη στήσεις την αμαρτίαν ταύτην, μη τους το λογαριάσεις». Τον λιθοβολούσαν.

Κατά συνέπεια, κλείνει το στόμα. Σ' αυτό το σημείο, να μου επιτρέψετε να κάνω μια μικρή παρένθεση.

Λένε ορισμένοι: «Παρότι με πείραξε, παρότι με έβλαψε, παρότι με αδίκησε, δεν τον πήγα στο δικαστήριο. Δεν την πήγα στο δικαστήριο. Την άφησα στον Θεό». Σου χρειάζονται χειροκροτήματα; Ξέρεις γιατί δεν την πήγες στο δικαστήριο;

Ή δεν τον πήγες αυτόν; Γιατί κατάλαβες να τα βγάλεις πέρα.

Έχει μέσα αυτός, έχει και τα λοιπά, θα σε φάει. Πω πω, εγώ σε δίνω στον Θεό. Δεν είσαι χριστιανός ακόμα. «Μα εγώ δεν την εκδικήθηκα, τίποτα. Την άφησα να τη δικάσει ο Θεός». Δηλαδή: «Εγώ δεν μπορώ να σου βγάλω τα μάτια».

Θα σε στείλω εκεί που θα σου το βγάλει βαθιά. Αυτό όμως δεν είναι χριστιανισμός. Ούτε ο Θεός να στο λογαριάσει, αγαπητέ μου. Πήγαινε στην ευχή του Θεού. Αυτός είναι ο χριστιανός. Όχι αυτός που τα άφησε στον Θεό, να δικάσει ο Θεός, διότι δεν μπορώ εγώ να του βγάλω βαθιά το μάτι.

Όχι, αυτό δεν είναι σωστό. Ούτε ο Θεός να στο λογαριάσει. Εύχομαι το κακό που μου έκανες, τη ζημιά που μου έκανες, αυτό που έκαμες εναντίον μου και με πίκρανες και με έβλαψες, ούτε ο Θεός να στο λογαριάσει. Αυτός είναι χριστιανός.

Όχι, θα αφήνω στον Θεό να τα βγάλει ο Θεός πέρα, γιατί εγώ δεν μπορώ να τα βγάλω, και αν το βγάλει πιο βαθιά το μάτι; Όχι, αυτό δεν είναι σωστό. Όπως είπε ο Πρωτομάρτυς Στέφανος, μη στήσεις, μη λογαριάσεις, μη σημειώσεις την αμαρτίαν ταύτην.

Οι άνθρωποι, λοιπόν, οι οποίοι πειράζονται, σκανδαλίζονται και δικαιολογούν τον εαυτόν τους.

Αυτούς, ότι δεν μπορούν να προχωρήσουν, διότι υπάρχουν κακοί άνθρωποι στο περιβάλλον, παρότι αυτοί ήθελαν να προχωρήσουν, αλλά τους δυσκολεύουν οι άλλοι. Ψεύδονται οι άνθρωποι, δεν ξέρουν τι γίνεται. Άλλωστε, ο Χριστός μας είπε ότι σκάνδαλα θα έρθουν· είναι αδύνατο να μην έρθουν. Μάλιστα, σε μια άλλη στροφή λέγει: «Ανάγκη γαρ τα σκάνδαλα, ίνα δοκιμαστούν οι δόκιμοι». Σωστοί στα δύσκολα· όταν τρώμε τα καλά μας, είμαστε εντάξει.

Είμαστε εντάξει; Για να βγάλω λίγο δηλητήριο από τη γλώσσα μου δημόσια, είμαστε εντάξει; Δεν είμαστε εντάξει. Δίδεται μια ευκαιρία στον άνθρωπο να δει κατά πόσον αγαπά ανιδιοτελώς. Γιατί εμείς αγαπούμε αυτούς που μας αγαπούν.

Αλλά ο Χριστός έχει πει: αν αγαπάς αυτόν που σ' αγαπάει, ποια η χάρη σε σένα; Σήμερα τρώτε σε αυτό το σπίτι, αύριο τρώτε στο δικό σας το σπίτι. Σήμερα γλεντάτε με αυτόν, αύριο γλεντάτε από δω. Τι βγαίνει; Σε δανείζει χίλιες δραχμές στην ανάγκη σου, τον δανείζεις χίλιες δραχμές στην ανάγκη του.

Σε δανείζει αυτός χίλιες δραχμές στην ανάγκη σου. Σου πούνε μπράβο. Ο Θεός σού οφείλει τίποτα; Όχι, δεν είναι αυτή η απάντηση και δεν είναι αυτή η λύση. Σε θέλω να αγαπήσεις τον εχθρό σου.

Λέγω γαρ υμίν, αγαπάτε τους εχθρούς υμών. Λοιπόν, μιλάτε καλά γι' αυτούς, ευλογείτε αυτούς, μην καταράστε αυτούς. Αν, λοιπόν, ο άνθρωπος δεν πέρασε προς τα εκεί, δεν σώζεται.

Εφόσον αυτός είναι ευεργέτης μου, ίσως πει κάποιος με βάση αυτό το οποίο είπα, εν τοιαύτη περιπτώσει θα έχει και μισθό από τον ουρανό, εφόσον με βοηθάει εμένα να σωθώ. Όχι, εδώ είναι το παράξενο. Γυρίζει σ' αυτόν, εφόσον λέγει στον έναν: πρόσεξε, ανάγκη γαρ ελθείν τα σκάνδαλα.

Γυρίζει σ' αυτόν τώρα και λέγει:

Και λέγει: «Λυσιτελεί αυτώ ει λίθος μυλικός περίκειται περί τον τράχηλον αυτού και ρίπτεται εις την θάλασσαν, ή ίνα σκανδαλίσει έναν των μικρών τούτων». Αυτός, λέει, που θα σκανδαλίσει, προτιμότερο να δέσει ένα λιθάρι, μια μυλόπετρα χοντρή, μεγάλη, και να πάει να φουντάρει από τώρα στη θάλασσα, παρά να σκανδαλίσει έναν αδύνατον. Εδώ είναι τα παράξενα.

Από το ένα μέρος σού λέγει ότι περίμενε τα σκάνδαλα, από το άλλο μέρος, εφόσον θα έλεγες ότι τα σκάνδαλα με ωφελούν εμένα για τις δικές μου εξετάσεις και λοιπά, ότι αυτός θα βραβευτεί; Αλίμονό του, λέει. Ούτε εσύ έχεις δικαίωμα, εάν σκανδαλιστείς από κάποιον, να σκανδαλιστείς, ούτε εκείνος έχει δικαίωμα να σε σκανδαλίσει.

Και δεν ξέρω τώρα σε ποια κατηγορία είμαι. Πολλοί και σκανδαλιζόμεθα και σκανδαλίζουμε.

Πολλοί απλώς σκανδαλίζομεθα, δεν σκανδαλίζουμε, και είναι λίγοι εκείνοι που δεν σκανδαλίζονται ούτε σκανδαλίζουν. Δεν ξέρω σε ποια κατηγορία είστε τώρα. Εξετάστε τον εαυτό σας. Δικαιολογία ουδεμία. Δεν μας φταίει κανένας. Ούτε ο πατέρας φταίει, ούτε η μητέρα φταίει, ούτε ο δάσκαλος φταίει, ούτε η εκκλησία φταίει, ούτε το κράτος φταίει. Κανένας δεν φταίει. Εμείς φταίμε. Εμείς φταίμε. Και αν δεν γυρίσουμε να κατηγορούμε τον εαυτό μας, δεν πρόκειται να γίνουμε.

Και θα γίνουμε ποτέ άνθρωποι για τη Βασιλεία των Ουρανών; Υπάρχει ψιλό κόσκινο εκεί πέρα. Δεν είναι, ξέρεις, ο αντρούλης μου, η γυναικούλα μου, ξέρεις, η φιλεναδίτσα μου, η γειτόνισσά μου κ.λπ. Δεν ξέρεις. Άγγελος;

Για ρώτησε τον Χριστό να σου πει αν είναι άγγελος. Γιατί με τα μέτρα που μετράμε εμείς και με τα ζύγια που ζυγίζουμε εμείς σου βγάζουμε αγγέλους. Αν δεν ξέρουμε τα μέτρα που θα μετρήσει επάνω πώς θα είναι, εάν αυτές οι λεπτομέρειες δεν εφαρμοστούν, δεν ξέρω τι θα γίνει.

Θα έχουμε υποχρέωση, λοιπόν, να φυλάμε τους άλλους, γιατί ορισμένοι λένε: «Άμα σκανδαλίζεται, να κλείσει τα μάτια του». Συνάντησα μια κοπέλα μια μέρα στο λεωφορείο, ήταν τόσο προκλητικά ντυμένη που όποιος την έβλεπε έπρεπε να σκανδαλίζεται.

Και ήρθε μια στιγμή έτσι, κατεβήκαμε μαζί κάτω και τη σταμάτησα εκεί στην Ακαδημία και της είπα δυο λόγια, όχι να τη θίξω, με έναν πλάγιο τρόπο, ότι μπορεί να γίνουμε αιτία σκανδάλου. Αλλά όταν θεληματικά γινόμαστε, όπως εν προκειμένω, θα είναι πολύ σοβαρό το ξύλο που θα δώσει ο Θεός.

«Όποιος σκανδαλίζεται», μου λέγει, «να μείνει σπίτι του». Λέγω: «Έτσι πάει; Έτσι είναι; Δεν μπορούσε να γίνει εσείς να μένετε σπίτι, να μην σκανδαλιστούν οι υπόλοιποι, να τους βρούμε εκείνους;» Αυτό μου λέει που σας λέγω.

Και έτσι λέγω: «Εάν μου σερβίρετε εσείς ένα ποτήρι κώνειο, δηλητήριο, ποιος θα δικαστεί, εγώ που το ήπια ή εσύ που μου το σέρβιρες;» «Δεν σας καταλαβαίνω». Και έφυγε. Δεν ήθελε να με καταλάβει. Γι' αυτό λέγω, θα πρέπει να το έχουμε σοβαρώς υπόψη, ότι πρέπει να προσέχουμε.

Πολλές φορές, χωρίς να καταλάβουμε, με μια μας τάση, με έναν λόγο, με μια χειρονομία, μπορεί να γίνουμε αιτία σκανδάλου κάποιου άλλου.

Δεν ξέρω αν κανείς από εμάς σήμερα έχει ποτέ εξομολογηθεί ότι έχει γίνει αιτία σκανδάλου, είτε ακουσίως είτε εκουσίως. Εγώ θέλω να πιστεύω, από ατομική πείρα δικιά μου, ότι κανένας δεν έχει. Και κανένας δεν ζήτησε ποτέ κατά την εξομολόγηση από τον Χριστό να λάβει σοβαρώς υπόψη αυτό το θανάσιμο αμάρτημα.

Ήταν η Βηρσαβεέ, έπαιρνε το μπάνιο της ανύποπτη στο σπίτι, διότι δεν πήρε μέτρα να κλείσει το παράθυρό της,

εσκανδάλισε απέναντι τον Δαβίδ, και ένας προφήτης και βασιλιάς ταυτόχρονα, καταρτισμένος άνθρωπος, από τις δύο πλευρές, και από κοσμική και από θρησκευτική, έπεσε. Αυτή δεν ξέρει τίποτα, ότι έγινε αιτία μιας μεγάλης τέτοιας πτώσεως.

Δεν ξέρει τίποτα αυτή ότι, στη συνέχεια, έγινε αιτία να φονεύσουν τον άντρα της.

Δεν ήξερε. Όμως η ζημιά έγινε, γιατί δεν πρόλαβε αυτή το σκάνδαλο. Έπρεπε να το προλάβει. Δεν ξέρω πώς εσείς σκέπτεστε, πώς βλέπετε τα πράγματα στον εαυτό σας και σ' αυτούς που εξαρτώνται από σας.

Μεγάλο θέμα. Το θέμα των σκανδάλων.

Σκάνδαλον καθ' εαυτό είναι αυτό που βάζουν οι παγιδευτές, αυτό που βάζουν να πιάσουν τον λύκο, να πιάσουν την αλεπού, να πιάσουν έναν λαγό, να πιάσουν ένα θηρίο. Αυτό το μηχάνημα που βάζουν και κρύβουν και βάζουν ένα πράγμα, που μόλις το πατήσει, πέφτει και το πιάνει.

Το δόκανο δηλαδή αυτό, αυτό είναι το σκάνδαλο. Κάποιος σου λόγος έγινε αιτία να παγιδευτεί μια ψυχή. Μια σου διήγηση έγινε αιτία να παγιδευτεί μια ψυχή και να συλληφθεί από τον σατανά. Είχα πάει προ ετών στην ορεινή Κυπαρισσία να μιλήσω.

Και ρώτησα τον πατέρα και του λέγω: «Καταλαβαίνεις, του λέγω, εδώ; Τι βλέπεις εδώ πέρα; Τι αμαρτήματα είναι;» «Είναι», μου λέει, «αποφυγή τεκνογονίας». «Εγώ», του λέω, «στο βουνό εδώ, στα χωριά επάνω;» «Ναι», μου λέει. «Πώς έτσι;» «Απέναντι», μου λέει, «στο χωριό το Ραυτόπουλο, ήρθε μία από τας Αθήνας πέρυσι και διηγείτο την τέχνη της αποφυγής τεκνογονίας».

Όλα τα έξι-εφτά χωριά εκεί πέρα του Δήμου Τριπύλης, δεν έκλαιγε μικρό παιδί, δεν υπήρχε ρωγοβύζι. Δυο λόγια διηγήθη αυτή την εξέλιξη εδώ της επιστήμης και όλα τα παιδιά άρχισαν να πετιούνται στον τενεκέ.

Αυτή η λεγόμενη επιστημονική εξέλιξη τώρα εδώ· παιδιά σκοτωθήκανε όμως. Εγώ μίλησα βέβαια και στο χωριό εκείνο που έμαθα. Στα άλλα δεν είχα πάει, είχαμε φύγει από τα άλλα, δεν το ήξερα. Και τον άλλο χρόνο πήγαμε, είχαν γεννηθεί 22 παιδιά.

Σε έναν χρόνο πήγαμε τις ίδιες ημέρες του Πάσχα και έβλεπες έξω κρεμασμένα πλέον μωρουδιακά. Και ρωτήσαμε, είχανε 22 παιδιά γεννημένα μέσα σε έναν χρόνο από μια ομιλία ένα βράδυ. Καταλαβαίνετε τώρα πόσα σκοτωθήκανε και πόσα σκοτώνονται μέχρι τώρα εξαιτίας της διηγήσεως αυτής, της προκομμένης.

Ξέρετε πόσα τέτοια συμβαίνουν; Ξέρετε πόσα μετάλλια θα βρεθούν κρεμασμένα στον λαιμό μας αύριο; Και παρότι σήμερα, κατά κάποιον τρόπο, γυρίσαμε εις Χριστόν και εξομολογούμεθα, αλλά ποτέ κάτω από το πετραχήλι του παπά δεν είπαμε: «Κύριε, και για όποιον έχω πάρει στον λαιμό μου, χωρίς να το ξέρω, χωρίς να το προσέξω ή εν τη αφελεία μου, διηγήθηκα, είπα, υπέδειξα». Αυτά γεννάνε, τεκνοποιούν. Τα πήρε ο αρχιμάστορας αυτός με τα κερατάκια και με την ουρά και τα πολλαπλασιάζει και τα τοποθετεί: «Άκουσες; Είδες; Ε;» και λοιπά.

Ποιος την έβαλε την παγίδα και τους έπιασε αυτούς; Ο διάβολος; Την έβαλα εγώ, την έβαλες εσύ, την έβαλε κάποιος άλλος. Μεγάλο πράγμα αυτό. Είναι προτιμότερο, λέει, να δέσει μυλόπετρα και να πάει να φουντάρει από τώρα, παρά να σκανδαλίσει έναν των μικρών τούτων.

Είναι βέβαια και άνθρωποι οι οποίοι, ό,τι και να τους πεις, όσο και να θες να τους παρασύρεις με τα λόγια σου, με τις τάσεις σου, με τα έργα σου, με τη συμπεριφορά σου, δεν παρασύρονται. Είναι γρανίτες, δεν πειράζονται.

Αλλά οι άλλοι, οι αδύνατοι, που περιμένουν παράδειγμα, που περιμένουν να ακούσουν από τον καλύτερον, από τον ανώτερον, ξέρω γω τι, και δεν ακούν και δεν βλέπουν και βλέπουν τα τελείως αντίθετα. Ξέρετε τι έχει να παρουσιαστεί εκείνη η μέρα εκείνη, αν δεν υπάρξει μετάνοια και επιστροφή και εξομολόγηση; Αλίμονο όμως, αλίμονο όμως.

Σκάνδαλο, λέει ο ορισμός, είναι το εν τη παγίδι μικρόν επίκαμπες ξύλον. Αυτό που είναι στα δόκανα, ένα τέτοιο ξύλο, εξ ου ήρτηται το δέλεαρ. Και μπαίνει εδώ πέρα· είδατε πώς βάζουμε το ψωμάκι για να πιάσει τον ποντικό.

Το δέλεαρ, όταν το εγγίξει ή το πατήσει το ζώο, σκανδαλίζεται η παγίδα και πιάνεται το ζώο. Έτσι ακριβώς πιάνεται και στην παγίδα, στο δόκανο του σατανά, ο άνθρωπος, όταν σκανδαλιστεί από κάποιον.

Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι κάνουν πολλά καλά. Είναι κατά πάντα καλοί άνθρωποι. Δεν έχουν προσέξει όμως τα σκάνδαλα. Και όταν ο άνθρωπος έχει γίνει αιτία σκανδάλου, ακυρώνονται όλα τα καλά έργα που έχει κάνει στη ζωή του.

Ακούσε τι λέγει ο Θείος Φυσόσομος Πάντα πράττομεν, ώστε μη σκανδαλισθήναι τον πλησίον. Να κάνουμε το παν να μην γίνουμε αιτία να σκανδαλιστούν.

Μιλούσα με μια κυρία η οποία ήταν ασθενής. Όταν μπήκα στο σπίτι της, μύριζε ότι είχε ψήσει μπριζόλα. Ήτο Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Λέγω, με συγχωρείτε, κάτι μυρίζει αρτίσιμο, ναι μου λέει είμαι άρρωστη Αλλά αυτό κάνει ζημιά στους άλλους, εφόσον εσύ επαγγέλλεσαι χριστιανισμό.

Οι άλλοι δεν το ξέρουν ότι είσαι άρρωστη. Και λένε: «Είδα την Κατίνα να ψήνει κρέας, και θα μου πεις εμένα, μαμά, να νηστέψω; Είδα την Κατίνα να ψήνει!» Άντε να τα βγάλεις πέρα.

Η κυρία Κατίνα ψώνιζε κρέας στον χασάπη και θα μου πει εμένα; Μα η κυρία Κατίνα είναι άρρωστη. Αυτό πάει. Να μην πάει η κυρία Κατίνα να ψωνίσει, να στείλει κάποιον άλλο να της ψωνίσει.

Εγώ έχω πέντε αρρώστιες απάνω μου. Μου επιτρέπουν οι ιατροί και οι παπάδες όλοι να φάω κρέας κάθε μέρα, νύχτα, έτσι. Έτσι, αν με τη βοήθεια του Θεού δεν τρώγω, κρατώ και τις νηστείες, γιατί βλέπω ότι με ωφελεί περισσότερο παρά τη διαταγή των γιατρών.

Αν όμως έρθουν τα πράγματα να πάω να φάγω κρέας, δεν θα παρουσιαστώ στην αγορά καν. Εγώ θα στείλω κάποιον άλλον να πάει να μου πάρει ένα ψάρι, να μου πάρει λίγο κρέας. Μην γίνω αιτία του σκανδαλισμού. «Εγώ είδα τον Παναγόπουλο να αγοράζει κρέας τη Μεγάλη Σαρακοστή· μου λέτε εμένα να ακούω αυτά που λέει εκεί πέρα;»

Εκεί πέρα, όταν τον είδα και ψώνιζε. Άντε να τον βγάλεις αυτόν. Και δεν τον ξέρεις, δεν έρχεται να σου το πει, για να τον διαφωτίσεις. Το βλέπει, το κρατάει και φεύγει. Το ξέρετε; Έρχεται στο νου μου κάτι. Ήτο Μεγάλη Τεσσαρακοστή και πήγαινα στα Σπάτα να μιλήσω. Πήγα στο λεωφορείο να φύγω. Πήγα στο λεωφορείο. Είδα ότι με παρακολουθούσε. Γνωστός μου δεν ήταν. Ήτανε μιας ηλικίας 35-37 ετών.

Ήταν 37 ετών. Τον εξέλαβα ως αστυνομικό. Δεν έδωσα παραπέρα σημασία. Μπήκα έπειτα στο λεωφορείο και μου έφυγε από τον λογισμό.

Όταν φτάσαμε στο Ξυλόκαστρο και στάθηκε το λεωφορείο να πιει ένα καφέ κάποιος, κάτι να πάρει κλπ. Ήτο Μεγάλη Τεσσαρακοστή.

Που βλέπω και κατεβαίνει από πίσω, από το πίσω μέρος, αυτός που είχα δει στην Αθήνα. Ήταν κι αυτός επιβάτης για κάτω. Δεν το πρόσεξα. Εγώ πήγα στην τουαλέτα, πέρασα από το κυλικείο, και βγήκα έξω, κάτω από το υπόστεγο του σταθμού, να κάνω έναν περίπατο στη χαλικόβρεχτη.

Και είχα πάρει δύο μπανάνες μαζί μου, γιατί κάτι, ξέρεις, να βάλεις στο στόμα σου, παρότι είμαι διαβητικός. Είχα πάρει δύο μπανάνες, να τις ανοίξω, να φάω. Γιατί εκεί ή σουβλάκι θα έχει ή τυρόπιτες θα έχει, τέτοια πράγματα θα έχει.

Δεν έχει σαρακοστιανά πράγματα.

Αυτός τώρα με ακολουθεί. Εγώ περπατούσα, ήταν 70-80 μέτρα, έφτασα εκεί πέρα. Με το γύρισμα που κάνω, βρεθήκαμε πρόσωπο με πρόσωπο.

Και τι μου λέει; Ήρθες και μου λέει έξυπνος άνθρωπος, κύριε Παναγόπουλε.

Πώς το διακρίνετε του λέγουν.

Λέγει: «Σας παρακολουθώ από την Αθήνα και είχα δεμένο στο μαντήλι ότι εδώ που θα ερχόσαστε θα τρώγατε σουβλάκια και από αυτά που τρώνε οι άλλοι μέσα, Κι έτσι πράγμα, κι όλοι στάσανε εκεί

Αλλά», μου λέει, «βλέπω το τελείως αντίθετο». Λέω: «Δεν είναι θέμα εξυπνάδος αυτό.

Εγώ έτσι έπρεπε να κάνω, διότι νηστεύω εν Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Έπρεπε να φροντίσω από το σπίτι μου να πάρω κάτι, Να μην λέω, είναι ασθενής και ο διπόρος Πας δυο ώρες με το λεωφορείο και είσαι οδοιπόρος και θα φας σουβλάκια;

Έπρεπε να προλάβω, λέω, να κάνω κάτι, να πάρω... Δεν είναι θέμα εξυπνάδος». Μου λέει: «Θα με εκτελούσατε».

«Εάν πηγαίνατε στο κυλικείο», λέει, «και παίρνατε κάτι το αρτύσιμο, θα με εκτελούσατε». Δηλαδή δεν θα προόδευε ποτέ αυτός ο άνθρωπος από κάτω, όταν έβλεπε εμένα να ομιλώ και να λέγω περί εγκρατείας, περί νηστείας, και εγώ ταυτόχρονα να έκανα αυτό εκεί πέρα.

Δεν ξέρεις ποιος είναι δίπλα σου, ποιος είναι απέναντί σου, ποιος περνάει με το αυτοκίνητο. Δεν ξέρεις. Λουκουμάδες έτρωγα ένα βράδυ, για να πάω να μιλήσω. Και έκανε το σταυρό του που έφαγα λουκουμάδες.

Και πέρασε άνθρωπος από δω και με είδε. «Παναγόπουλος», λέει, «έτρωγε λουκουμάδες» και έκανε το σταυρό του. Δεν ξέρεις ποιος είναι αυτός, ποια μάτια σε βλέπουν, ε; Και πρέπει να είσαι προσεκτικός πάντοτε.

Γι' αυτό λέγεται εδώ ο θείος Πατήρ: «Πάντα τοίνυν πράττωμεν, ὥστε μὴ σκανδαλίζειν τὸν πλησίον». Να κάνεις τα πάντα, να μην γίνεις αιτία σκανδάλου. Κἂν γὰρ σφόδρα ὀρθῶς βιῷς, παρότι είσαι ελεήμων, παρότι είσαι, δεν ξέρω, της προσευχής, της εκκλησίας, τα πάντα,

Σκάνδαλον ετέροις παρέχεις, αλλά γίνεσαι αιτία, λέει, να σκανδαλισθεί άλλος· το παν απόλλυται. Δεν τα λέγω εγώ. Ο θείος αυτός άνθρωπος τα λέει. Πόσο σοβαρό θέμα είναι. Μα το ντύσιμο, μα η γλώσσα, μα η συμπεριφορά, μα, τι ξέρετε, μα το φαγητό, μα τα πάντα. Είσαι υποχρεωμένος να προσέχεις τις λεπτομέρειες, διότι μπορεί να χαθεί σε μια στιγμή μια ψυχή.

Η Αγία Γραφή μάς γνωρίζει ότι μέσω παγίδων διαβαίνεις· να ξέρεις, σε παγίδες διαβαίνεις, σε σκάνδαλα-παγίδες, κάπου θα σε πιάσουνε. «Ὁ κόσμος πλήρης παγίδων ἐστί· τίς δύναται ἐκφυγεῖν ταύτας;» Ποιος μπορεί να γλιτώσει από τις παγίδες που στήνει ο σατανάς με τον κόσμο για να σε συλλάβει;

Έχετε διαβάσει του Μεγάλου Αντωνίου. Ο Μέγας Αντώνιος λέγεται ότι κάθε πρωί που έβγαινε έξω, αλλού χαμήλωνε, αλλού πηδούσε, λες είχε σκοινάκι, αλλού λοξοδρομούσε κλπ.

Και του έλεγαν οι υποτακτικοί του: «Τι κάνεις, γέροντα;» «Φυλάγομαι από τις παγίδες του σατανά, παιδί μου· δεν βλέπεις μπροστά τι μας έχει στήσει;» Και του ξέφευγε. Έχει δύο τρόπους με τους οποίους αγιάζει τον άνθρωπο ο Θεός: ο άνθρωπος και ο σατανάς· αλλά ο άνθρωπος δεν θέλει να προσέξει.

Μάλιστα, δεν ξέρω, λοιπόν, αν αυτά που λέω πέφτουν στο κενό. Εγώ, από αυτά που βλέπω, βλέπω ότι αμέσως η ευθύνη δίδεται στους άλλους, ενώ σπάνια δίδεται στον εαυτό μας. Υπάρχουν άνθρωποι αδύνατοι, άνθρωποι απρόσεκτοι, άνθρωποι όργανα του σατανά, οι οποίοι στήνονται εναντίον μας.

Εμείς είμαστε υποχρεωμένοι να μακροθυμούμε προς πάντας και να ξεφεύγουμε όσο είναι δυνατόν. Τους ανθρώπους που μας πειράζουν, που μας έβλαψαν, που μας αδίκησαν, να μην τους βλέπουμε ως εχθρούς. Δεν έχουμε δικαίωμα να τους βλέπουμε ως εχθρούς, γιατί είναι θύματα του σατανά.

Εάν ήσαν υπό τον Χριστό, αν ήσαν υπό τον Άγγελο. Δεύτερον, δεν θα μας πείραζαν, δεν θα μας έβλαπταν και, αν μας έβλαπταν, θα έστρεφαν μέσα τους να ζητήσουν συγγνώμη. Σαράντα φορές καλύτεροι θα γίνουν οι άνθρωποι αυτοί όταν απαλλαγούν από τα νύχια του σατανά.

Τώρα είναι υπό την κυριαρχία του σατανά και, κατά συνέπεια, είναι άξιοι οίκτου. Οι αιχμάλωτοι πολέμου, γιατί εμπόλεμη είναι η κατάσταση με τον διάβολο από την ημέρα της Βαπτίσεώς μας, θεωρούνται ιερά πρόσωπα. Δεν έχεις δικαίωμα να εκτελέσεις, δεν έχεις δικαίωμα να κακομεταχειριστείς. Όσο είναι αντιμέτωπος, παλεύεις, μπορείς να τον σκοτώσεις. Από τη στιγμή όμως που τον πιάσεις αιχμάλωτο, είναι ιερόν πρόσωπον.

Μεσολαβεί ο Ερυθρός Σταυρός. Δεν έχεις δικαίωμα. Έτσι ακριβώς κι αυτός, εφόσον είναι υπό το πέλμα του σατανά, είναι σατανοκρατούμενος, είναι αιχμάλωτος. Κατά συνέπεια, πρέπει να του συμπεριφερθείς με έναν τρόπο, να μπορέσεις να τον βοηθήσεις κάποια μέρα να ξεσκαλώσει αυτός και, όταν ξεσκαλώσει και μπει ο άλλος μέσα, ο Κύριος, διά της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου, θα γίνει σαράντα δίπλες, θα πέσει στα πόδια και θα σου ζητήσει συγγνώμη. Αυτό που του ζητάς σήμερα εσύ, εφόσον ο άνθρωπος είναι υπό το πέλμα του σατανά.

Έχει και πιο κάτω άλλες δυο ωραίες σκέψεις. Επιτρέψτε μου να σας το πω.

Εμείς είμαστε οι άνθρωποι, εν πάση περιπτώσει, που του συγχωρήσαμε μία, που του συγχωρήσαμε δύο, που του συγχωρήσαμε τρεις. Ε, πλέον έχω κι εγώ νεύρα, έχω κι εγώ έντερα, λέει ο άλλος. Δεν είναι σωστό αυτό. Πόσες φορές θέλει να σε συγχωρήσει εσένα ο Θεός;

Οσάκις πέσεις. Αν μετρήσει ο Θεός όσες φορές εσύ συγχώρησες τον άλλον και σου πει ο Θεός «Ωπ, στοπ, δεν έχεις, παρακαλώ, δεν σε συγχωρώ». Τι θα γίνει τότε; Με τι μούτρα πας στον Θεό και του λες «συγχώρεσέ με» κάθε στιγμή; Δεν έχεις συγχωρήσει εσύ τον άλλον, διότι πολλές φορές ημάρτησε.

Πώς είδε να αμαρτάνει, δεν είναι του Θεού; Γι' αυτό λέει: «και εαν επτακις της ημερας αμαρτη εις σε και επτακις της ημερας επιστρεψη προς σε λεγων, μετανοω, αφησεις αυτω». Αν υπάρξει άνθρωπος ο οποίος πέφτει, μα το αντιλαμβάνεται έπειτα, ζητάει συγγνώμη, δεν μπορεί να του πεις ότι «ε, μια δυο, άφησέ με ήσυχο, δεν θέλω σχέση με σένα».

Δεν έχεις δικαίωμα αυτό, λέει, να το πεις, γιατί αν και ο Θεός θελήσει να σου ζητήσει τέτοιο σκληρό λογαριασμό, αλίμονο. Τι λέγει ο Δαβίδ; «ἐὰν ἀνομίας παρατηρήσῃ κύριε κύριε τίς ὑποστήσεται»; αν πιάσεις σκληρό χαρτί να κάνουν λογαριασμό, πού θα σταθώ εγώ.

Γι' αυτό, εφόσον θέλεις να σε συγχωρούν, είσαι υποχρεωμένος να συγχωρείς. Γιατί, αν θα πας μπροστά στον Χριστό, θα σε βάλει να πεις το Πάτερ ημών.

«Για πες μου το Πάτερ ημών, για να σε συγχωρήσω». Και θα φτάσετε εκεί και θα το λέτε με στόμφο: «Καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν». «Για πες το ανάποδα», θα σου πει, «γιατί δεν το λες καλά: Μη μας αφήσεις, διότι δεν αφήσαμε». Μας έχει βάλει μπροστά και εκεί: «Θα σας συγχωρήσω, εφόσον θα έχετε συγχωρήσει», και του υποδεικνύουμε τρόπον: «Δεν συγχωρήσατε, δεν συγχωρώ». Πλανώνται οι άνθρωποι, ας είναι εξομολογημένοι.

ότι έχουν τακτοποιηθεί οι αμαρτίες τους, εφόσον έχουν χρεότητες με ανθρώπους άλλους. Δεν υπάρχει δικαιολογία.

Στη συνέχεια, έχει ένα άλλο πάλι, αναφορικώς με την πίστη. Και αυτό λείπει σε εμάς. Μην σκεφτόμαστε ότι είμαστε πιστοί. Όμως, στο παραμικρό, χανόμαστε. Σκανδαλιζόμεθα, κάνουμε το τελείως αντίθετο. Άρα δεν είμαστε πιστοί.

Αυτός που είναι πιστός στον Χριστό αγαπά τον Χριστό. Και, κατά συνέπεια, κάνει ό,τι λέγει ο Χριστός. Ο αγαπών εμέ τον νόμο μου τηρήσει. Ο αγαπών εμέ τας εντολάς μου τηρήσει. Αγαπάς τον Χριστό; Ας σου πω ένα απλό παράδειγμα.

Βέβαια τον αγαπώ τον Χριστό. Δεν μου λες, εάν σήμερα είναι νηστεία και πας σε έναν και σου σερβίρει γλυκό αρτύσιμο τις χρόνια πολλά, θα το φας, δεν θα το φας; Ε, βέβαια, να μην τον σκανδαλίσω. Τι θα δείξω εγώ;

Εγώ. Αγαπάς, λοιπόν, τον Χριστό ή αγαπάς αυτόν; Ούτε τον Χριστό ούτε αυτόν, διότι αυτού θα του δινόταν μια ευκαιρία να μάθει ότι σήμερα είναι νηστεία και, ταυτόχρονα, χάλασε το χατίρι του Χριστού, που του λες «Ναι, τα 'πες εσύ, αλλά βλέπεις τώρα, είμαστε κι εδώ άνθρωποι εμείς». Κάντε τη δουλειά μονάχοι σας τότε, εφόσον είστε άνθρωποι εσείς. Βγάλτε τα πέρα. Και όταν θα έρθετε επάνω, θα συζητούμε.

Δεν σας λέγω πράγματα άλλα, σας λέγω μόνο αυτό, το απλούστατο πράγμα. που μπορεί να πεις: «Δώσε μου ένα ποτηράκι νερό, δώσε μου ένα ποτό μόνο. Δεν θα το πάρω το γλυκό αυτό». «Μα, γιατί; Το έχουμε φτιάξει στο σπίτι», και λοιπά και λοιπά.

«Ναι, ξεχνάτε ότι είναι Παρασκευή σήμερα; Ξεχνάτε ότι είναι Μεγάλη Τεσσαρακοστή;» Και εγώ δεν ήρθα σε εβραϊκό σπίτι, ήρθα σε ορθόδοξο σπίτι. Και του δίνω μια ευκαιρία και εκείνου να θεωρήσει, να κάνει κάτι το νηστίσιμο, ένα κάτι άλλο, και να πει: «Λυπούμαι πάρα πολύ, διότι βγήκε η εορτή μου σε μια μέρα νηστίσιμη».

«Ελάτε μια άλλη μέρα εδώ πέρα να τα σπάσουμε, να τα κάνουμε». Αυτό είναι το σωστό. Αν τον βοηθείς όμως και συνταχθείς, πού τον αγαπάς τον Χριστό και πού είναι η πίστη σου; Ε, πιστεύω, αλλά κάνουμε εκείνο που είπε ο Χριστός;

που είπαν οι μαθητές: «Πρόσθες ἡμῖν πίστιν». Πώς να μην πεις: «Εμείς κόκκον σινάπεως δεν έχουμε πίστη»; «Αν είχατε», λέει, «πίστη ὡς κόκκον σινάπεως, θα λέγατε στη συκαμινέα αυτή να πάει στη θάλασσα και θα πήγαινε στη θάλασσα».

Ίσως σας φαίνεται παράξενο αυτό και τραβηγμένο· διαβάστε τον βίο του Αγίου Μάρκου του Αθηναίου. Όταν επρόκειτο να πεθάνει, έπειτα από 96 χρόνια, του έστειλε ο Θεός τον Σεραπίωνα για να τον κηδέψει. Τον ερώτησε —δεν είχε δει 80 χρόνια άνθρωπο— του λέει: «Πάτερ, υπάρχει κόσμος;» «Με τις ευχές σου, υπάρχει». «Πίστη, λέει, υπάρχει;» «Με τις ευχές σου, υπάρχει». «Πίστη, λέει, από εκείνη που λέει το Ευαγγέλιο, να πεις στο βουνό αυτό να πάει στη θάλασσα;» Και όπως έκανε το χέρι του έτσι και έδειξε το βουνό, το βουνό άρχισε να πηγαίνει προς τη θάλασσα.

«Ε, τι λες; Στάσου εσύ. Εμείς κουβεντιάζουμε εδώ πέρα, δεν είπαμε τίποτα σε εσένα ακόμη». Ποια πίστη εμείς; Ποια πίστη εμείς; Ξεφαντωνόμαστε, αλλά αν το πιστεύουμε; «Α, παιδιά, εγώ θα κανονίσω». Έτσι δεν είναι; Μας εκριστιανίζει. «Αλλά εγώ θα κανονίσω, θα βάλω συχήτρα».

Μου λες Παρασκευή και Τετάρτη; Σε πιστεύω εσένα; Τι είναι αυτά τα πράγματα; Απ’ των απίστων χειρότερα είναι αυτά. Ακόμη, εδώ στην ίδια σκέψη, έχω ένα άλλο να το πω πριν κλείσω, για εκείνους που κάνουν τα έργα τα καλά και λοιπά και κολακεύονται, και από τους άλλους κολακεύονται. Θέλουν και να γράφεται το όνομά τους σε περίοπτη θέση και να το γράφει και η εφημερίδα, να το μάθει ο κόσμος ότι έγινε αυτό και αυτό, και νομίζουν αυτοί ότι είναι για τον Παράδεισο.

Τα έργα που κάνουμε, λέγει, είναι υποχρεωμένος ο άνθρωπος να τα κάνει, χωρίς να περιμένει.

«Εάν πάντα τα διατεταγμένα ποιήσωμεν, αχρείοι δούλοι μένουμε». Πάντα! Πού πάντα εμείς να κάνουμε; Πάντα; Ούτε ένα. Πάντα και πάντα. Πάντα αν τα κάνουμε, αχρείοι δούλοι μένουμε. Είμαστε υποχρεωμένοι, λέει, να τα κάνουμε.

Περιμένουμε να μας δώσει βραβείο γι' αυτό;

Αν δεν πιστεύεις στον Χριστό, αν δεν κοινωνείς απ' το σώμα του, αν δεν συγχωρείς, αν δεν είναι η μετάνοια και η εξομολόγηση δια μέσου του κλήρου κ.λπ., δεν έχει Βασιλεία Ουρανών. Δεν τα κάνουμε εμείς. Ούτε το πρώτο, ούτε το δεύτερο, ούτε το τρίτο, ούτε το τέταρτο. Τέσσερις αυτές περιπτώσεις που έδειξα απόψε, εγώ τον εαυτό μου τον βρίσκω με ελαττώματα.

Δεν ξέρω τον δικό σας εαυτό πώς θα τον βρείτε. Εύχομαι να τον βρείτε σωστό. Αν δεν τον βρείτε, φροντίστε να τον φτιάξετε.