Blessed Are the Merciful

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Tonight we will continue the previous two—or rather, three—lessons on the law of the Gospel, and specifically on the Sermon on the Mount.

Those of you who were with us will remember that we spoke about the first Beatitude, which was...

which was, “Blessed are the poor in spirit,” and we gave a special talk on that. We spoke about the second Beatitude, which was, “Blessed are those who mourn,” and we gave a special talk on that as well. We spoke about the third Beatitude, “Blessed are the meek, for they shall inherit the earth,” which also included, “Blessed are those who hunger and thirst for righteousness, for they shall be filled.” Tonight we come to another, very interesting Beatitude: “Blessed are the merciful, for they shall obtain mercy.” In other words, to receive mercy, they must show mercy. If they do not show mercy, they will not receive mercy—and many people...

People will receive no mercy, either in this world or in the world to come, because they themselves did not create the conditions for receiving mercy. This is similar to what we say in the Lord’s Prayer: “And forgive us our debts, as we forgive our debtors.”

Take your cue from us: just as we have forgiven others, so You also forgive us. It is exactly the same with mercy. In proportion to the mercy we have shown our neighbor, we will receive mercy from God, both in this present life and eternally.

A Father of the Church—specifically, the divine John Chrysostom—says that almsgiving was given for this reason: God gave us almsgiving for the sake of the commandment of love, because through it you show heartfelt compassion toward your neighbor.

You show your love for your neighbor. Otherwise, do not imagine that God cannot feed them all Himself, easily and without effort. God can feed them. If He gives you a part to play—so that you too may show mercy and give—it is so that you may demonstrate your love for your neighbor and also create an opportunity for your own soul.

Do not say, as some people do, “If it were not for me, you would have died. What you wear, what you eat, even the bed you sleep in—all of it comes from me.” No, that is wrong. You are mistaken. It does not come from you; it comes from Him, perhaps through you, but not from you. It comes from Him, because this is how believers see things: behind their benefactor, they see the true Cause.

The person who opens his hand to give us something opens it on Christ’s behalf. Christ opens that person’s hand to show mercy to you and to me. He opens that person’s mouth to counsel you and to comfort me.

He bestows both material and spiritual mercy through His instruments, who are human beings—Christians, that is, His own people. This, then, is an opportunity we too can make use of; God allows us to do so.

God permits it. Though He holds the sole franchise, so to speak, He also allows certain smaller shops—branches—to sell the product, even though He has the monopoly and by rights He alone should sell it and He alone should receive the profit. Yet He permits others as well to benefit from this product and to sell it too. That is something like how it is here. God alone is merciful—truly merciful.

The truly merciful person acts without self-interest. We too may appear merciful toward some of our fellow human beings, but there is always calculation behind it—self-interest or personal gain. Many people give alms so that their own souls may benefit.

They give alms so that they may go to Paradise. Such motives are for the weak, not for the strong. The strong show mercy without expecting salvation in return for their almsgiving. Salvation is a free gift, given by Christ, which He bestowed upon us on the day of our Baptism.

Whether we have the means to give alms or do not have the means, we give thanks. This must become a firm conviction within us. It is not a transaction: “I will give these things here so that You will give me those things there.” People make such bargains with one another: “I will give you field A, and you will give me plot B, which suits my needs.”

It is not like that. Salvation is not a transaction between servant and master. Human salvation is a gift, and it must be understood as such in the human conscience. The first to show mercy is God Himself, who had mercy on us not with money, houses, means of transport, communication, or material support.

He had mercy on us through His own Son. This was the great act of mercy He showed toward the human race. His Son Himself is that mercy. He was given as mercy to humanity. Christ came and showed mercy to humanity in a real and active way. His mercy was spiritual: He redeemed humanity from the hands of Satan.

And He did so freely; mercy must be given freely.

Freely, without calculation—I repeat, without expecting to receive anything back. Whatever I do, I must always do it for God’s sake, knowing that at that moment it is God Himself whom I am serving through my mercy. Indeed, I am lending to God, rather than showing mercy to God. Therefore, God is the first to show mercy, and blessed are those who imitate Him, the first and greatest giver of mercy.

And David cries, “Have mercy on me, a sinner; have mercy on me who have fallen; have mercy on me.” It is mercy, it is love, it is generosity. Human salvation cannot be bought. Yet most of us Christians do not regard Him as such a benefactor.

That is why some of us imagine that if we perform some good work—though we do not even know whether it measures up by God’s measure or carries any weight in God’s balance—we can treat it as a counterweight, as though saying, “We are paying You back for what You have done for us.”

The blood of Christ cannot be repaid. No economist has yet been born who could assess the value of the blood of Christ. The blood of Christ is beyond valuation. We have assigned a price to our own blood, down to the coin and the gram, but the blood of Christ cannot be bought or repaid.

It is freely given for every human being. God the Father, then, had mercy on us out of love, through His Son. He came and became our ransom; He paid humanity’s debts, tore up the written record of our sins, and gave us freedom.

Freedom. That is why the first place among our benefactors should not belong to those whose framed pictures we often keep in our homes simply because they have played a part in our lives. Christ must come first. Yet Christ—if my fellow Christians will permit me to say so—is absent from most homes, not only as a person dwelling in the soul, but even as an icon. There are icons of our Most Holy Theotokos; there are icons of various...

Christ is overlooked in the home; He is missing from most homes. And yet He is the cause of everything. He is the sun, and that is why there is a moon. He is the sun, and that is why there are stars. If He departs, there is no moon and there are no stars.

And by extension, neither the Most Holy Theotokos nor the Saints would exist for us if Christ, who is their cause, were taken away. Mercy toward our fellow human beings is a commandment from God, and it is indeed written in the Old Testament. There are many passages concerning this mercy that one person must show to another.

The person who stoops down, comes near, and hastens to help another in his weakness shows that he has tender compassion within him. This is why, in Holy Communion, we receive the whole Christ—His head, His feet, His hands, and His compassionate heart.

His inward compassion—just as that lamb of the Jewish Passover was eaten whole. So that we may have the nous of Christ, the spiritual intellect of Christ; the compassion of Christ; the hands of Christ; and the feet of Christ. In other words, so that we may be Christs to our fellow human beings. This is a commandment from God. As I began looking for certain passages with which to frame this subject, I found, for example, the Holy Spirit saying the following through Sirach: “If...”

Do not reject a supplicant in affliction, and do not turn your face away from a poor man.

From any poor man. A distinction is made further on.

Do not turn your eyes away from the needy. When someone pleads with you and begs you, do not turn your eyes away. Do not overlook him, as we say; do not overlook the servant of Christ. In the same way, we too must not disregard anyone.

And give no one occasion to curse you. Do not drive him to curse you because, though you were able to help him, you did not. For he may curse you in the bitterness of his soul—even though he has no right to curse you.

he does have the right to say, “Go in peace, brother; thank you. God will provide for me in some other way.” That is what he should say. He should not begin speaking against you, insulting you, or writing things against you.

He should simply say, “Go in peace; God has another way to help me.” But if his soul is malicious, he will begin cursing you after you leave. And if you were able, in some way, to help him but did not, then the One who made them both will hear it and take note of it. Do you understand?

Through Moses, in Deuteronomy 16:10, He says, “You shall not appear empty-handed before your God.” You must not appear empty before God, he says. You must always have something to offer: “Each according to the ability of his hands, according to the blessing the Lord your God has given you.”

You too can give something. If you cannot give with your hand—that is, from your wallet—you can give your presence. “You go to Church for the first Divine Liturgy; I will look after the children, and then I will go to the second.”

“Are you going to the market? I will go instead. What would you like me to bring you? Do not go; stay with your family and get things ready.” In this way you show mercy and offer practical help. You may not give money because you do not have a penny, but you can still do something good for another person. You can loosen the noose around his neck and help him in some way.

You can comfort him and say a few words to him. You can kneel beside him and offer a prayer. There are a thousand ways to show mercy, if you truly want to. Do not be empty, he says—we have explained what “empty” means. Do not be empty as though you had nothing at all, like an empty sack.

You do have something. You are a Christian; you are a human being; you are an image of God. Do you really have nothing? Satan is poor; he is the truly wretched one. But the Christian is rich, because Christ is rich, and so he can always give something. Very often, material things come second.

I do not know whether you have noticed it, but ordinary people have coined a saying of their own: “Your words have filled me; you may keep your bread.” Of course, this is usually said in a different, bitter situation—when you give someone something but make him suffer for it, as we say.

Yet the saying also applies here, in the sense in which we need it now.

Many people do not go to visit someone who is ill because they cannot afford to take along a bag with a couple of rusks or a few pieces of fruit. They simply do not have the means; they have their reasons. They can barely scrape together the fare to get there.

Go even without a bag. You may edify him more by going empty-handed than by sending only the bag. Do not hide behind the bag. Are you really so empty? The sick person is not waiting for you to be replaced by a little fruit, a few rusks, some sweets, or a few flowers.

A person always has something to offer and can help another, if he wishes. But if he is so empty, so poor—and I say that only Satan is truly poor—then he cannot. The truth is, I must tell you, that there are many forms of mercy toward our fellow human beings.

They are so varied that no one can say there is nothing he can do. The final thing anyone can offer is prayer. Even if he is illiterate—and learning is not needed for this—even if he cannot speak, he can still pray about a situation, for someone who is ill, for a particular need, and so forth.

Even people who have no money can still show mercy. They too can show mercy. I do not know whether you remember a certain story. I told it once before, I think, when I was speaking about charitable interpretations of our logismoi, our intrusive thoughts. It is said that a rich man lived on the outskirts of a city, in a very beautiful house.

A bridge ran past that house. Two beggars used to sit on the bridge: one was blind and the other was lame. It so happened that one day the blind man and the rich man who owned the house both died, and they found themselves standing before Saint Peter with the keys.

Saint Peter said to the poor man, the blind beggar, “You will go to that two-story house over there.” The rich man knew who the blind man was. So he thought, “If that man is going to a two-story house, surely I will go to a skyscraper.”

But instead he hears Saint Peter say to him: “You'll be going to this little hut.”

He was taken aback and startled. “Saint Peter,” he said, “could there be some mistake?” “I do not think so,” Saint Peter replied, “because we do not make mistakes here.” “But that man lived in a ramshackle little house, in a hut, while I lived down there in a two-story house.” “Yes,” Saint Peter said, “but here things are often reversed. Here, each person’s dwelling is built in proportion to the materials he sent us.”

"You," he says to him, "you ate it all up yourself. You never gave a penny — and you should be thankful this hut is even here!" And that hut, he tells him, was built for you by your servant girl, who used to steal food and pass it to a widow with two children, behind the wall at the back of your house.

“But since you did not give it yourself—she gave it, and what she gave was stolen—God’s justice credits it to your account only as a wooden hut.” The rich man became angry. “And what did that blind beggar do?” he asked. “You mean the lame beggar, not the blind one—I made a mistake. Listen to what he did. Was there not a blind man sitting at the other end of the bridge?” “Yes,” he replied.

“At midday, after the lame man had gathered whatever he could by stretching out his hand to passersby, he would secretly look into the blind man’s cap to see whether he had received anything. Many times the blind man had collected nothing, because people did not notice him and therefore gave him nothing.”

You know how we are: we are moved—almost electrified, one might say—by the eyes of the person asking us, and we give accordingly. But if the person cannot see us, we pretend not to notice and slip past. So the lame man would put some of what he himself had collected into the blind man’s cap, so that the blind man could buy a loaf of bread.

That, he says, is what built him that two-storey house. "Off you go, then," he tells him. Do you see? Let me tell you another story from the Holy Mountain. On the Holy Mountain there is an area where a small brotherhood of monks lives. There are plenty of people who know about this by now, and I don't want to name them, so that I don't offend against the humility of those men.

They have a large garden, which they tend deliberately—not in order to sell its produce, but in order to give it away. Whoever passes by receives a watermelon. Whoever passes by receives fruit.

He receives cabbage, potatoes—whatever they have. They show mercy to everyone without taking a single penny, even though they themselves do not have a penny.

Do you understand? When you visit the true monks of the Holy Mountain, they do not possess even enough money for a postage stamp. The monastery must provide the few coins, the paper, and the envelope for a letter to be sent. Yet these men, who possess nothing, give alms to the whole of the Holy Mountain.

The Holy Mountain. You see? “Take a blessing, take a blessing.” And the more they give, the more that garden flourishes. If a person truly wants to show mercy, there are countless ways to do it—countless ways. Can’t a family feeding four or five people set aside one small plate of food for someone in the neighborhood who, as far as we know, cannot provide for himself? Of course they can. Let no one near our home go hungry. As the common saying goes, food prepared for nine will fill ten. But we have never thought of it.

We have never stopped to consider showing mercy to our fellow human being. We have not considered that this person will one day stand as a reproach against us. It is not by chance that we encounter someone in need; in that moment, I too am being tested.

Let me pass on to you some advice that old Tobit gave to his son Tobias. These are a father’s counsels. Listen to what he tells him.

“Give alms from what you possess.” From whatever you have, give alms.

“If you have only a little, do not be afraid to give alms according to that little.” Even if you possess only a little, he says, do not be afraid to give from that little. Almsgiving is not something reserved for the late Onassis or the late Bodossakis.

No! Give from the little that you have. And the Archangel Raphael, who accompanied Tobias on his journey to collect the money that was owed to his father, and so forth—God had sent him; I do not know whether you read about and know these things—God sent an Archangel to guide the man’s son. His father was blind, and the boy had to go and collect money owed to him because they were passing through difficult days.

So Raphael the Archangel is now teaching Tobias, and he says to him: "It is better to give alms than to store up gold." That is: it is preferable, it is better, to give alms than to hoard up gold. "For almsgiving delivers from death." In other words, a person who has gone down literally as far as Hades, as we say, because of sin, because of the state he is in — it rescues him from there. "And it will cleanse away every sin. Those who give alms and act with righteousness will be filled with life." It is Raphael the Archangel who says these things. So it is firsthand, as we were saying. It is guaranteed. He cannot have made a mistake. The alms a person gives help a great deal. Now there are also different qualities, as you know,

in almsgiving.

That is why the Wisdom of Solomon says, in Proverbs 19:17: "He who has mercy on the poor lends to God, and He will repay him according to his gift." Whatever a person gives, God gives back. If he gives little, God repays him in proportion to that little. If he gives much, God repays him in proportion to that much.

It depends on me what I am willing to part with, what I will give to my fellow human being, so that on that day I may find a place—not entrance. Entrance is through the blood of Jesus; I am speaking of one’s place. For by his good works, a person prepares the place where he will dwell in eternity.

But in order to enter and take possession of the place he has prepared through his good works, he needs faith in Christ, Baptism into Jesus, and Holy Communion with Jesus. These provide the ticket by which a person enters that city.

Do you understand?

I repeat: when people offer something to their fellow human being, they see only a human being. Yet it is Christ Himself who is asking—through the other person’s outstretched hand and through the other person’s need. What must remain clear here is that this is not a loan that will never be repaid.

The One to whom you lend in the person of someone poor and in need is Christ Himself. And Christ leaves no debt unpaid; He will repay me. Indeed, Christ often repays it with interest.

But we do not see Christ; we see only a human being, and that is why our hand does not open. It is as though a crab were hiding in our pocket and biting our hand whenever we try to take something out and give it away.

Once before, when speaking about good logismoi—good and wholesome thoughts—I told you about a woman who believed that she had great faith and was worthy for Christ to visit her home. She prayed and entreated Christ, saying, ‘My dear Christ, I love You so much, and I want You to come to my home. I hear that other people see You, and so on.’

All these years that I've been praying, doing whatever you ask of me and so on, and I've never once had you come to my house." So he appears to her in her sleep and tells her that he will come tomorrow. "Thank you," she says to him, "thank you so much; I'll get everything ready." "Get it ready," he says, "and I will come."

And so, early the next morning, she rose and began washing, sweeping, cleaning, and doing everything else as she waited for the Lord. Meanwhile, a man came by, and she sent him away. ‘Go away,’ she told him. ‘Come back another time. Go now, go!’

‘But I have nothing at all today.’ ‘Go away, I tell you! Go, go!’ She was waiting for Christ, so she sent him away. Around noon, when she had nearly finished, a woman appeared. She too asked for something, for alms, but the woman sent her away as well, because she was expecting a guest—her exalted Guest. Then afternoon came, and Christ still had not arrived. She stood there with a stick in her hand, guarding against a chicken coming by and making a mess or anything else going wrong. Then a child appeared and asked for something. Irritated, she sent the child away too.

In any case, night fell and Christ still had not come. That evening she kneels down and prays, complaining to Him. And there is the Lord, and He says: "Why are you complaining? I did come," He says, "but you drove Me away." "You came? I was there the whole day," she says. "How did You come?"

“I came,” He said, “in the person of the man who asked you for help that morning; that was Me. The woman who came at noon—that was Me. The child who came in the afternoon—that was Me. But you had prepared everything there and were busy keeping the dust off your furniture, waiting for Me to come and sit down.”

‘Do you not know? I appear in the person of My brethren, My people.’ This too is something we must consider. Many times we pass certain people by without a thought. But how do you know who that person is? If you know the person and the whole situation with complete certainty, then be on your guard and act accordingly.

But if you do not know, you must treat the matter with care and not pass the person by harshly. For it may be Christ Himself, and you may have been examined by Christ Himself and received a zero. Then no false witnesses or excuses will be of any use.

Therefore, whoever shows mercy to the poor lends to God, and God will repay him. I have often heard people say otherwise. I once had a friend, now departed, who sadly took his own life. He had no faith and was an atheist. He used to tell me, ‘Why should I take even a penny from my pocket and give it to them? Let them go to the ministry; let the state take care of them.’

The state. Just think about what he's saying: let the state take them on. Let the state gather up the poor. But are the poor doing something wrong? Are they not supposed to exist at all? Didn't our Christ say that the poor, always...

“You will always have them with you.” When Judas objected, he said that they had wasted the money by buying the myrrh and pouring it over His feet. As for me, you know, he says, I do not believe such things. In any case, that is where the matter was left.

Then I come here and read in Deuteronomy, chapter 15, verse 11: ‘The needy will never cease from the land.’ In other words, every age will always have its poor.

«I command you to do this» — that is the reason: because «I command you to do this,» that is what the word of Scripture says. «Opening, you shall open your hands to your brother, to the poor man and to the one in need.» That is why I tell you: for my sake, open your hand and help your brother.

There will always be poor people. Someone may ask, “Was God so harsh that He decreed there should be poor people?” But if everyone were rich and everyone were a scholar, they would all have starved to death.

But we do not understand this. We cannot speculate about how God ought to have made people.

For many people are poor and struggle to make ends meet because they did not make good use of their younger years.

And if a person examines himself, he will see it. I know the people and I know the facts in many cases: men who lost entire fortunes on the cards, on women, on drink. Whole fortunes were thrown away — fortunes big enough to have supported entire villages around them.

They made it all disappear, and they lost their good name along with it. This is usually what happens to people who have no faith, to the lazy, and to those weighed down by many passions. In Kiato — those of you who come from there will know it — there is a large warehouse that to this day is still called Zouzoulas's.

Zouzoulas was a great currant merchant. He had brought in an enormous weighing scale, and whenever someone told an outrageous lie, people would say, “Not even Zouzoulas’s scale could bear the weight of that lie!”

He had so much money that he'd stick his shepherd's crook down into the gold sovereigns. That's how many sovereigns there were — the crook could stand up straight in them! It wouldn't slip. Imagine how much money that was. And now he eats tomatoes — and not first-pick tomatoes either; the ones left over, the leftovers, going around the gardens to gather them.

I do not know whether he has since fallen asleep in the Lord, but until recently he was still alive.

There was another man down in Amaliada, and he did the same thing: he'd stick his shepherd's crook into his gold sovereigns. He had them in a room, piled up all the way around, and he'd plunge his crook down into them. And he'd say, "Here is God." And he died in poverty, blaspheming God. His fortune came to the whole budget of Greece — for how many years, I don't know. And yet, far from God: into the cards, into blasphemy, into drunkenness, into women, and so on.

They lost everything. So if we examine the lives of many such people, we shall see where the cause already lies. But even if we accept that God distributes things to each person, He would still have to distribute knowledge, abilities, and money differently, so that each person would need something from the other, and so that the great would respect the small and the small would respect the great.

For the great person needs the small. He could not even eat a piece of bread unless someone were there to labor. And the small person needs the great—the one who will make his medicines and fertilizer, build his automobile, and bring him electricity.

Each person is joined to the other. There is a beautiful saying: God created human beings different from one another so that each might complete what is lacking in the other. Let me hold out my hand. Look at it: this finger is one size, this one another, and each of the others is different as well.

Imagine five fingers all of the same length, thickness, and so forth. Yet as they are, the five come together as one. Each completes the others, creating harmony. But in his egotism, man blames God. That is why all the systems that supposedly seek to eliminate poverty fail.

And they will continue to fail. The Word of God is eternal, but you cannot comprehend it.

What good did his money do the rich man in the parable, and what harm did poverty do to Lazarus? This world here has an end to it. When a person lacks nothing, he turns into a little wild beast. 'I'm going to have it all,' he tells you. 'What God? I'm right here — I'm a little god down here on earth.' And that's where a person comes to grief; because many times, if he does find himself lacking in something, then you see him a bit more subdued, his reins pulled in a little differently.

Now let me offer you another thought concerning what we have been discussing. Symeon, known as the Metaphrastes—as some of you who read will know—says, “Almsgiving is a great possession.” He calls it a possession, something that yields a return.

“Almsgiving is a great possession and a swift mediator before God, who is easily reconciled.” Almsgiving toward our fellow human being quickly steps between the person who shows mercy and God. It becomes a mediator, standing in the midst.

“For it has great boldness before Him.” Almsgiving has great boldness — great parrhesia, great freedom of access — before God. That's the second thing. And whenever it wishes, whenever it wants, it goes in to Him; almsgiving can go in to Him at any hour it likes. “And it stands at His right hand” — it sits, he says, at the right hand of God.

For God loves almsgiving very greatly, and He embraces it as the first among His daughters. Among His many daughters—that is, among the other virtues—He gives it first place. It is His finest daughter.

Blessed is the person who possesses this daughter of God, this good daughter called almsgiving, for she goes and stands beside God. She is always with Him, because God is always merciful. It was this almsgiving, this mercy toward humanity, that entreated Him to come down to earth: “Save the human race.”

So we too must show mercy toward our fellow human being. We should keep this in mind and not be so tightfisted, as we often are, causing both ourselves and others to lose—not because God will fail to help them. God has another way to help them, if they are worthy of help. But we lose the opportunity and the reward, as we have said.

A person must therefore understand that nothing he possesses is truly his—whether movable or immovable, spiritual or material, wealth or abilities. None of it is his. “He has appointed us stewards—that is, managers—and not masters of His gifts.” He has not made us masters of money, ability, or knowledge.

We are not owners; we are stewards. He has appointed us stewards, not owners, of His gifts, and He will require an account of them all—He will ask each person to give an account. That is why I once said, when I was in Livadeia, and they asked me, “What was that you said? Say it again: they are not mine, they are not yours; they are His.”

They belong to Him. We are only stewards here. Today I'm the one living here, tomorrow you'll be living here, the day after someone else — nobody permanently. Many times, when I used to walk over on foot to give a talk on the other side of town, in Neos Kosmos and at Saint Artemios, I would pass along Philolaou Street. There's a large building there — I don't know whether they've torn it down by now and put up an apartment block — and it had a plaque set into the wall. This is what the plaque said: 'Today mine, tomorrow yours, never anyone's.' Today, it says, this wall is mine; tomorrow it will be yours. Permanently nobody's — never anyone's. So they aren't mine, and they aren't yours. Yet those are the pronouns we keep using: it's mine — and I might even take the shotgun and blow your brains out. Because that is exactly what happened somewhere down there, and in fact to a man I knew. Two brothers divided up the orchard between them, they drove in the stakes, they came to an agreement.

They agreed where to set the stakes. Then they were going to tie reeds to the stakes, making a fence out of broom—the kind of plant under which Elijah sat.

So what happened? Once they had set the stakes, they had divided the land below. The field itself was already divided. But one said the reed should be tied on this side, and the other said it should be tied on that side. They were dividing the air; the ground below had already been divided.

They exchanged curses. One of them went upstairs, took his double-barrelled shotgun, fired at his brother, and killed him—all over the air. Do you understand? Mine today, yours tomorrow, and never anyone’s forever. Neither mine nor yours; His.

We found these things here, we administered them, and we shall leave them behind.

We shall leave them behind. So when he speaks here of stewards, he does not mean it as we commonly understand it. Listen to what Job says. This is a weighty saying from a great man. Listen: “My door,” he says, “was open to everyone who came,” so that I might help each one. “If the weak were ever in need,” those helpless people who had nothing, “they did not go away empty-handed.” They received something; something was given to them. “I did not cause the widow’s eyes to fail.” I did not harden my heart against her tearful eyes. “Nor did I eat my bread alone.” I did not eat my bread all by myself, without sharing it with an orphan. “And if I ever overlooked a naked man perishing, and did not clothe him...” I never saw...

And I never saw a person in need of a garment, while I had one, and failed to give it to him. "I was an eye to the blind; I was a father to the weak." To the blind, he says, I became an eye, and to the weak I became a father.

We must make ourselves available and offer ourselves, materially and spiritually, to meet the needs of others. That is the point. That is what should concern us. We do not do it as much as we should. When people hear this, they think they must open their wallets and start giving to anyone who asks them.

It is not so. As I told you earlier, one must use discernment. Discernment. Listen.

“Do good to the godly man.”

Do good to the devout person, “and you will find a reward.” You will find a reward.

"A reward — and if not from him." Even if he cannot pay you back himself, "yet from the Most High" — God will give it back to you. This is what the saying means: "Let the coin sweat in your hand, until you see whom you are going to give it to." "Let your almsgiving sweat in your hands, until you know to whom you should give." And Paul writes in his epistle: "When you show mercy, use discernment." And Christ, on the Day of Judgment, said: "Inasmuch as you did it..."

“Inasmuch as you did it to one of the least of these My brethren, you did it to Me.” He does not say this about someone who is not a brother—someone who blasphemes, who is His enemy, who is ungodly—as though, “Whatever you did for him, you did for Me.” Therefore, a person has no right to be careless about where he gives or where his coin will end up.

That is the origin of the saying, “I want to give something, but I want it to be put to good use.” Do you understand? You do not want to find it being sold in Monastiraki the next day.

Good morning. If you do good—if you act rightly—know to whom you are doing it, and you will receive grace for your good deeds. Be careful whom you give to, and there will be grace upon your good deeds. There is no good in giving to one who persists in evil and shows no gratitude for almsgiving. It is not right, he says, to give to someone who has nothing to do with what is good.

If someone has no relationship with goodness and is not a good man, almsgiving has no place there; you should not give to him. “Give to the devout, and do not assist the sinner.” Leave him alone when you know what sort of man he is. You will give to the devout person, not to the ungodly.

“Do good to the lowly, and give not to the ungodly.” Do good to the humble person, to God’s own man — and not, it says, to the ungodly. “Withhold his bread, and give it not to him.” Don’t hand the bread over for him to take, it says — not to this ungodly man.

Otherwise he may turn against you as well, if afterward you do not keep doing still more for him, because he is not a devout man. “For you will receive twice as much evil in return for all the good you do.” You will do him one good deed, and that greedy man will do you a hundred evils.

“If you do so to him,

But here he is speaking about the ungodly man; he is not speaking about the sinner. He is speaking about the ungodly, and the ungodly man is not the same as the sinner. The ungodly man is the unbeliever, the hard-hearted man, the blasphemer. To him you are to give nothing. But there are other people who do sin, and yet they still have the fear of God.

They sin—that is, they fall—even though they have the fear of God. One differs from the other. If you ever wish to find these passages, because they will be useful to you, they are in the Wisdom of Sirach, chapter 12, verses 1–6.

Therefore we must not be miserly. “He who sows sparingly will also reap sparingly, and he who sows with blessings will also reap with blessings.” The more you give, the better it is for you. When wealth is scattered abroad, some people think they will become poor.

It is just as with the wheat: the grain that is thrown into the earth abides and endures, but the grain that is shut up and held back is lost. If you keep it locked away, he says, you do not even have it. If you scatter it, you do not lose it. Saint Basil the Great says: you have a hundred measures of wheat, and you will not give it away. Give it to the earth, so that you may have seed again, and so that your children may eat. But if you are stingy and refuse to give it, then there will be no seed, and your children will not eat either. It is the same with money. Many people think that if they give, they will end up poor. No! Give, and right there you will receive.

He who gave you the money asks you for alms through the hand of the poor man. And although He receives what is already His, He counts it as a favor and repays you as though He were indebted to you, owing you a debt throughout your life.

So, from all this I conclude that almsgiving is a great virtue, one that all of us should practice toward our fellow human beings—some to a lesser extent, others to a greater—according to our means, both materially and spiritually. Then God will show us mercy accordingly. This I pray for one another and for all. Amen.

Απόψε θα κάνουμε τη συνέχεια των δύο άλλων, των τριών μάλλον μαθημάτων, που είναι από τον Ευαγγελικό Νόμο. Και συγκεκριμένως από την Επί του Όρους Ομιλία.

Θυμάστε, όσοι ήμαστε μαζί, μιλήσαμε στον πρώτο μακαρισμό που ήταν.

που είτο «Μακάριοι πτωχοί το πνεύματι» και κάναμε ειδική ομιλία επάνω σ' αυτό. Μιλήσαμε τον δεύτερο μακαρισμό, που είτο «Μακάριοι πενθούντες», και κάναμε ειδική ομιλία επάνω σ' αυτό. Μιλήσαμε τον τρίτο μακαρισμό, «Μακάριοι οι πραείς, ότι αυτοί κληρονομήσουσι την γη», που είχε μέσα και το «Μακάριοι πεινώντες και διψώντες την δικαιοσύνη, ότι αυτοί χορταστήσονται». Απόψες είναι ένας άλλος μακαρισμός, πολύ ενδιαφέρων, ο οποίος είναι «Μακάριοι οι ελεήμονες, ότι αυτοί ελεηθήσονται». Δηλαδή, για να ελεηθούν, πρέπει να ελεήσουν. Εάν δεν ελεήσουν, δεν θα ελεηθούν, και πολλοί άνθρωποι...

Οι άνθρωποι ούτε σε αυτόν τον κόσμο ούτε στον άλλον κόσμο δεν θα ελεηθούνε, διότι δεν δημιούργησαν οι ίδιοι τις προϋποθέσεις για να ελεηθούν. Είναι κάτι παρεμφερές με εκείνο που λέμε στο Πάτερ ημών. «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών».

Πάρε παράδειγμα από εμάς, πως εμείς συγχωρήσαμε τους άλλους, και έτσι να μας συγχωρείς κι εσύ. Έτσι ακριβώς είναι και το θέμα αυτό. Κατά αναλογία του ελέους που κάναμε στον συνάνθρωπό μας, θα ελεηθούμε από τον Θεό και πρόσκαιρα και αιώνια.

Ελεημοσύνη, λέγει ένας πατήρ της Εκκλησίας, και συγκεκριμένως ο Θείος Χρυσόστομος, εδόθη, λέγει, για τον εξής λόγο. Ελεημοσύνη, λέγει, εδόθη από του Θεού διά την εντολή της αγάπης, διότι δι’ αυτού του τρόπου θα δείξεις τα σπλάχνα οικτιρμών προς τον συνάνθρωπό σου.

Θα δείξεις την αγάπη σου προς τον συνάνθρωπό σου. Άλλως, μην νομίσεις δηλαδή, άλλως δύναται ο Θεός θρέψαι αυτούς και πάντας απονητί. Μπορεί ο Θεός να τους θρέψει. Αν σου δίνει και σένα ένα μέρος να ελεήσεις κι εσύ, να δώσεις κι εσύ, είναι για να δείξεις εσύ την αγάπη σου προς τον συνάνθρωπο και να δημιουργήσεις κι εσύ μια ευκαιρία για τον εαυτόν σου.

Μην πεις ότι «αν δεν ήμουνα εγώ, θα πέθαινες», όπως λένε ορισμένοι. «Αυτό που φοράς, αυτό που τρως, αυτό που κοιμάσαι, από μένα». Όχι, λάθος. Έχεις λάθος. Δεν είναι από σένα. Είναι από εκείνον, ίσως δι’ εσού, όχι από σένα όμως, από εκείνον, γιατί οι πιστοί έτσι βλέπουν: πίσω από τον ευεργέτη τους βλέπουν την αιτία.

Ο άνθρωπος που ανοίγει το χέρι του να μας δώσει κάτι, ανοίγει για λογαριασμό του Χριστού. Ο Χριστός τού ανοίγει το χέρι για να σε ελεήσει, για να με ελεήσει. Αυτός τού ανοίγει το στόμα για να σε συμβουλεύσει, για να με παρηγορήσει.

Αυτός κάνει το έλεος τόσο των υλικών όσο και των πνευματικών, διά των οργάνων που λέγονται άνθρωποι. Χριστιανοί δηλαδή, δικοί του. Είναι λοιπόν κάτι που μπορούμε κι εμείς να το εκμεταλλευτούμε· μας το επιτρέπει ο Θεός.

Επιτρέπει ο Θεός, που έχει μια γενική αντιπροσωπεία, όμως επιτρέπει και σε ορισμένα άλλα μικρομάγαζα, παραρτήματα, να πωλούν, παρότι έχει μονοπώλιο και έπρεπε να πουλάει μόνο αυτός και να κερδίζει μόνο αυτός. Όμως επιτρέπει και άλλους να ωφελούνται από το προϊόν αυτό και να πωλούν και οι άλλοι. Κάπως έτσι είναι και αυτό. Ο μόνος ελεήμων είναι ο Θεός, ο πραγματικός.

Ο ανιδιοτελής ελεήμων. Διότι και εμείς παρουσιαζόμαστε σαν ελεήμονες προς ορισμένους συνανθρώπους μας. Αλλά πάντοτε κάτω από υπολογισμό, από ιδιοτέλεια, από συμφέρον. Είναι πολλοί άνθρωποι οι οποίοι ελεούν για να το βρει η ψυχή τους.

Ελεούν για να πάνε στον Παράδεισο. Αυτά είναι για τους αδυνάτους, δεν είναι για τους δυνατούς. Δυνατοί ελεούν χωρίς να περιμένουν από την ελεημοσύνη τους σωτηρία. Σωτηρία είναι δωρεάν, δοσμένη από τον Χριστό και την οποία μας την έδωσε εν τη ημέρα του βαπτίσματός μας.

Είτε έχουμε τη δύναμη να ελεήσουμε είτε δεν έχουμε τη δύναμη να ελεήσουμε. Ευχαριστούμε. Αυτό πρέπει να γίνει πίστη στον άνθρωπο. Δεν είναι συναλλαγή: θα δώσω αυτά για να μου δώσεις εκεί. Αυτά τα λένε οι άνθρωποι: θα σου δώσω το Α χωράφι και θα μου δώσεις το Β οικόπεδο που με εξυπηρετεί.

Δεν είναι έτσι, δεν είναι συναλλαγή μεταξύ δούλου και αφέντου. Είναι δωρεά η σωτηρία του ανθρώπου και ως τέτοια θα πρέπει να υπάρχει μέσα στη συνείδηση του ανθρώπου. Ο πρώτος δε ελεήμων είναι αυτός ο Θεός που μας ελέησε όχι με χρήματα, όχι με σπίτια, όχι με μέσα συγκοινωνίας, επικοινωνίας ή συντηρήσεως.

Αλλά με Αυτόν τον Υιόν Του. Ελεημοσύνη η μεγάλη που έκανε προς το ανθρώπινο γένος. Αυτό το έλεος είναι ο Υιός Του. Αυτός εδόθη, έλεος εις τον άνθρωπο. Χριστός ήρθε και ελέησε τον άνθρωπο θετικά. Το έλεός Του ήταν πνευματικό, τον απολύτρωσε από τα χέρια του σατανά.

Δωρεάν δε, το έλεος πρέπει να γίνεται δωρεάν.

Δωρεάν, χωρίς υπολογισμό, επαναλαμβάνω, χωρίς να περιμένω ότι θα τα πάρω πίσω. Πάντοτε ό,τι κάνω, θα το κάνω για λογαριασμό του Θεού και ότι ελεώ εκείνη τη στιγμή αυτόν τον Θεόν. Δανείζω μάλλον τον Θεόν, όχι ελεώ τον Θεόν. Ο πρώτος, λοιπόν, ελεήμων είναι ο Θεός και μακάρι όσοι θα τον μιμηθούν, τον πρώτον ελεήμονα.

Και ο Δαβίδ: «Ελέησόν με τον αμαρτωλόν, ελέησόν με τον παραπεσόντα, ελέησόν με». Έλεος είναι, αγάπη είναι, απλοχεριά είναι, δεν πληρώνεται η σωτηρία του ανθρώπου. Ως τοιούτον όμως ευεργέτην, δεν τον έχουμε οι περισσότεροι των Χριστιανών.

Λοιπόν, γι' αυτό και ορισμένοι νομίζουμε, αν κάνουμε κανένα καλό έργο που δεν ξέρουμε αν αντέχει στη μεζούρα του Θεού και στην πλάστιγγα του Θεού. Αν κάνουμε, εν πάση περιπτώσει, το θεωρούμε αυτό ως αντίβαρο: σε πληρώνουμε για αυτό που μας έκανες.

Δεν πληρώνεται το αίμα του Χριστού, δεν ευρέθη ακόμη η οικονομολογική κεφαλή να εκτιμήσει το αίμα του Χριστού. Δεν εκτιμάται το αίμα του Χριστού. Το δικό μας το έχουμε κανονίσει, τάλιρο και γραμμάριο, αλλά το αίμα του Χριστού δεν πληρώνεται.

Είναι δωρεάν, δοσμένο για κάθε άνθρωπο. Μας ελέησε λοιπόν από αγάπη ο Θεός Πατήρ, διά του Υιού Του. Αυτός ήρθε και έγινε λύτρο, πλήρωσε τα χρέη του ανθρώπου, να σκίσει το χειρόγραφο των αμαρτιών και να μας δώσει την ελευθερία.

Ελευθερία. Γι' αυτό πάντοτε ως πρώτον ευεργέτην δεν θα πρέπει να έχουμε αυτούς που έχουμε στα κάδρα πολλές φορές μέσα στο σπίτι, διότι μας βρέθηκαν στη ζωή μας. Θα πρέπει να έχουμε πρώτα τον Χριστόν. Ο οποίος Χριστός, ας μου επιτρέψουν οι χριστιανοί να πω, λείπει από τα περισσότερα σπίτια, όχι ως πρόσωπο στην ψυχή, αλλά και ως εικόνα ακόμη. Υπάρχουν εικόνες της Παναγίας μας, υπάρχουν εικόνες διαφόρων

Παραβλέπεται στο σπίτι ο Χριστός, λείπει από τους περισσότερους. Παρότι Αυτός είναι η αιτία. Αυτός είναι ο ήλιος και υπάρχει η σελήνη. Αυτός είναι ο ήλιος και υπάρχουν τα άστρα. Αν φύγει αυτός, ούτε σελήνη ούτε άστρα.

Και κατ' επέκταση, ούτε Παναγία ούτε Άγιοι υπάρχουν, εάν φύγει ο Χριστός, ο οποίος είναι η αιτία. Είναι εντολή από τον Θεό και γράφει, μάλιστα, στην Παλιά Διαθήκη. Υπάρχουν πολλά περιστατικά γύρω από το έλεος αυτό που πρέπει να κάνει ο άνθρωπος προς τον συνάνθρωπο.

Ο άνθρωπος που συγκαταβαίνει και προσπίπτει και προστρέχει στην αδυναμία του άλλου δείχνει ότι έχει μέσα του σπλάχνα οικτιρμών. Γι' αυτό κοινωνούμε ολόκληρον τον Χριστόν και την κεφαλήν του και τους πόδας του και τας χείρας του και τα σπλάχνα του.

Σπλάχνα του, όπως εσθίεται ο αμνός εκείνος του Πάσχα των Εβραίων, ολόκληρος του. Για να έχουμε και νουν Χριστού, και σπλάχνα Χριστού, και χείρας Χριστού, και πόδας Χριστού. Για να είμεθα, δηλαδή, Χριστοί προς τους συνανθρώπους μας. Είναι εντολή από τον Θεό. Εγώ που άνοιξα να βρω ορισμένα στοιχεία, να πλαισιώσω το θέμα μου αυτό, βρήκα, επί παραδείγματι, στο Σιράχ να λέγει το Πνεύμα το Άγιον το εξής δι' αυτού: Αν

Ἱκέτην θλιβόμενον μὴ ἀπαναίνου καὶ μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπὸ πτωχοῦ.

Από παντός πτωχού. Κάνει διάκριση παρακάτω.

Αποδεωμένου μη αποστρέψεις οφθαλμόν σου. Τον έναν που σου δέεται, που σε παρακαλεί, μη αποστρέψεις οφθαλμόν σου. Μην τον παρίδεις, όπως λέμε εμείς, μη παρίδεις τον δούλο του Χριστού. Έτσι και εμείς δεν πρέπει να παραβλέπουμε.

Καὶ μὴ δῷς τόπον ἀνθρώπῳ καταράσασθαί σε. Και μην τον αναγκάσεις να σε καταραστεί, διότι, εφόσον μπορούσες να τον βοηθήσεις, δεν τον βοήθησες. Καταρωμένου γάρ σε ἐν πικρίᾳ ψυχῆς αὐτοῦ. Διότι δεν έχει δικαίωμα να σε καταραστεί.

Έχει το δικαίωμα να πει το εξής: «Πήγαινε στο καλό, αδελφέ, σε ευχαριστώ. Ο Θεός κάπως αλλιώς εμένα θα με οικονομήσει». Αυτό πρέπει να πει. Και να μην αρχίσει να λέει εναντίον σου, ούτε να σε βρίζει ούτε να σε γράφει.

Αλλά να πει: «Πήγαινε στο καλό, ο Θεός έχει άλλον τρόπο να με βοηθήσει εμένα». Όμως, αν έχει πονηρά ψυχή, θα αρχίσει να καταριέται πίσω. και εφόσον συμπορούσες κατά κάποιον τρόπο να τον βοηθήσεις, δεν το έκανες, αυτό θα το ακούσει λέγει ο ποίησας αυτών Και θα το σημειώσει αυτό το πράγμα. Καταλάβατε;

Διαμοσέως στο Δευτερονόμιο 1610 λέγει το εξής «Ούκο φύση ενώπιον του Θεού σου κενός». Δεν πρέπει, λέγει, μπροστά στον Θεό να φαίνεσαι άδειος. Πάντοτε κάτι πρέπει να έχεις. Ἕκαστος κατὰ δύναμιν τῶν χειρῶν ὑμῶν κατὰ τὴν εὐλογίαν Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου ἣν ἔδωκέν σοι.

Κάτι μπορείς να δώσεις και εσύ, αν όχι με το χέρι σου, δηλαδή από το πορτοφόλι σου, μπορείς να δώσεις την παρουσία σου. Πήγαινε εσύ στην εκκλησία, στην πρώτη λειτουργία· θα φυλάξω εγώ τα παιδιά και θα πάω εγώ στη δεύτερη.

Θα πας στην αγορά; Εγώ θα πάω στην αγορά. Τι θα ήθελες να σου φέρω; Μην πηγαίνεις, κάτσε στην οικογένειά σου εσύ, ετοίμασε. Ελεείς, βοηθάς, ελεείς δυνάμει. Δεν ελεείς με χρήματα, δεν έχεις δεκάρες. Όμως μπορείς να κάνεις ένα καλό σε έναν συνάνθρωπό σου, να του βγάλεις τη θηλιά, να τον βοηθήσεις κάτι, μπορείς.

Μπορείς να τον παρηγορήσεις, να του πεις δυο λόγια, μπορείς να γονατίσεις δίπλα και να κάνεις μια προσευχή. Χίλιοι τρόποι υπάρχουν να ελεήσεις, άμα θέλεις να ελεήσεις. Μην είσαι, λέει, κενός· το έχουμε εξηγήσει το «κενός». Μην είσαι άδειος, σαν να μην έχεις τίποτα, ένα τσουβάλι άδειο.

Κάτι έχεις. Είσαι χριστιανός, είσαι άνθρωπος, είσαι εικόν του Θεού. Δεν έχεις τίποτα; Ο σατανάς είναι φτωχός, αυτός είναι κακομοίρης. Ο χριστιανός και ο Χριστός είναι πλούσιος, κάτι μπορεί να δώσει. Και πολλές φορές τα υλικά πράγματα έρχονται δεύτερα.

Δεν ξέρω αν τα έχετε προσέξει. Ο λαός έχει βγάλει ένα δικό του ρεφρέν, όπως θα λέγαμε: «Τα λόγια σου με χόρτασαν και το ψωμί σου φά' το». Βέβαια, είναι σε άλλη περίπτωση αυτό, σε πονηράν περίπτωση, που του δίνεις, αλλά του το βγάζεις από τη μύτη, που λέμε.

Αλλά τώρα εδώ είναι αυτό, πηγαίνει και εδώ αυτό που το θέλουμε εμείς.

Πολλοί άνθρωποι δεν πηγαίνουν να επισκεφτούν έναν άρρωστο, γιατί δεν έχουν να πάρουν μια σακούλα με δυο παξιμάδια. Να πάρουνε με δυο φρούτα, δεν έχουνε οι άνθρωποι, έχουνε λόγους. Με το ζόρι κάνουνε τα ναύλα τους να φτάσουν μέχρι εκεί.

Και χωρίς σακούλα πήγαινε. Και μπορεί να τον ωφελήσεις περισσότερο. Με χωρίς σακούλα, παρά με τη σακούλα μόνον. Μην κρύβεσαι πίσω από τη σακούλα. Τόσο άδειος είσαι; Δεν περιμένει να αντικατασταθείς με λίγα φρούτα ή με λίγα παξιμάδια ή με λίγα γλυκά ή με λίγα άνθη.

Ο άνθρωπος πάντοτε έχει και μπορεί να βοηθήσει τον άλλον, εάν θέλει. Εάν όμως είναι τόσο κενός, τόσο φτωχός —που λέγω μόνο ο σατανάς είναι φτωχός— τότε δεν. Είναι αλήθεια ότι είναι, πρέπει να σας πω, πολλά τα είδη του ελέους προς τον συνάνθρωπο.

Είναι τόσο ποικίλο, που δεν είναι δυνατόν άνθρωποι να πούνε ότι δεν έχουν τίποτα να κάνουν. Γιατί το τελευταίο είναι η προσευχή. Και γράμματα να μην ξέρει, που δεν χρειάζονται γράμματα, και γλώσσα να μην έχει, πάλι ο ίδιος μπορεί να προσευχηθεί για μια κατάσταση, για έναν άρρωστο, για μια ανάγκη κ.λπ.

Και άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν χρήματα, κι αυτοί πάλι ελεούν. Κι αυτοί πάλι ελεούν. Δεν ξέρω αν ενθυμείστε ένα περιστατικό. Το έχω πει κάποτε άλλοτε, όταν μιλούσα, νομίζω, περί δεξιών λογισμών. Λέγεται ότι σε μια άκρη μιας πόλεως κατοικούσε ένας πλούσιος, σε ένα ωραιότατο σπίτι.

Εκεί περνούσε μια γέφυρα. Στη γέφυρα εκείνη εκάθονταν δύο επαίτες· ο ένας είτο τυφλός και ο άλλος είτο χωλός. Ήρθαν τα πράγματα να πεθάνει μια μέρα ο τυφλός και ο πλούσιος του σπιτιού και βρέθηκαν μπροστά στον Άγιο Πέτρο με τα κλειδιά.

Και λέγει ο Άγιος Πέτρος στον πτωχόν αυτόν, τον τυφλόν, τον επαίτη: «Συ», του λέει, «θα πας σε αυτό το διώροφο εκεί πέρα». Ο πλούσιος τον ήξερε τον τυφλόν, ποιος ήτανε. Σου λέγει: «Αν αυτός πάει σε διώροφο, εγώ σε ουρανοξύστη ασφαλώς θα πάω».

Όμως ακούει τον Άγιο Πέτρο να του λέει: «Θα πας σε αυτή την καλύβη».

Ξενίστηκε, τινάχθηκε. Λέει: «Άγιε Πέτρε, μήπως κάνετε κανένα λάθος;» «Δεν νομίζω», του λέει, «γιατί εδώ δεν κάνουμε λάθη εμείς». «Αυτός», λέει, «έμενε σε χαμόσπιτο, εκεί σε μια καλύβα. Κι εγώ έμενα», λέει, «σε διώροφο κάτω». «Ναι», λέει, «αλλά εδώ αντιστρέφονται οι όροι πολλές φορές. Εδώ», λέει, «ο καθένας μένει κατά αναλογία των υλικών που μας έστειλε και του χτίσαμε».

«Συ», του λέει, «τα έφαγες όλα. Μια δεκάρα δεν έδωσες, και δεν λες πώς υπάρχει αυτή η καλύβα;» Και την καλύβα, του λέει, στην έφτιαξε η υπηρέτριά σου, η οποία έκλεβε φαγητό και έδινε σε μια χήρα με δυο παιδιά, πίσω από τη μάντρα από το σπίτι σου.

Αλλά διότι δεν το έδινες εσύ, το έδινε αυτή και ήταν και κλεμμένο. Στο περνάει η δικαιοσύνη του Θεού, στο λογαριασμό το δικό σου. Αλλά ξύλινο πράγμα. Συνέδωστη που ατάφαγες του λέει Αυτός θύμωσε. «Και αυτός», λέει, «ο τυφλός που επαιτούσε, τι έκανε;» «Τι έκανε», λέει, «αυτός ο χωλός — όχι ο τυφλός, ο χωλός, έκαμα λάθος — ο χωλός που επαιτούσε; Άκουσε», του λέει, «τι έκανε αυτός. Στην άλλη άκρη της γεφύρας δεν καθόταν ένας τυφλός;» Λέει: «Ναι».

Όταν, λέει, αυτός το μεσημέρι μάζευε ό,τι μάζευε, που εξεβίαζε με το χέρι του απλώνοντας προς τους περιπατητές, πήγαινε και κοίταγε κρυφά στην τραγιάσκα, λέει, του τυφλού, να δει: «Έχει τίποτα αυτός; Μάζεψε τίποτα αυτός;» Και πολλές φορές, λέει, δεν μάζευε, διότι ο κόσμος, εφόσον δεν τον έβλεπε, δεν έριχνε.

Γιατί ξέρετε επηρεαζόμαστε εμείς, άντε να λέει που ηλεκτριζόμαστε από τα μάτια του αιτούντος και δίδουμε κατά αναλογία. Άμα δεν μας βλέπουμε κάνουν το χορόιδο ή κάνουν κοσσαράκι στις χαλασμένες, δίδουμε Και από τα δικά του που είχε μαζέψει αυτός έριχνε μέσα στην τραγιάσκα αυτουνού, ώστε να κάνει ένα καρβέλι ψωμί.

Αυτό του έφτιαξε, λέει, αυτό το διώροφο. «Πήγαινε λοιπόν», του λέει, καταλάβατε; Να σας πω ένα άλλο αγιορείτικο. Στο Άγιον Όρος είναι μια περιοχή εκεί που μένει μια συντροφιά. Είναι πολλοί που ξέρουν τώρα αυτό και δεν θέλω να το πω, να μην προσκρούσω στην ταπεινοφροσύνη των ανθρώπων εκείνων.

Αυτοί, λοιπόν, έχουν έναν κήπο μεγάλο, τον οποίο περιποιούνται, τον κήπο, από σκοπού. Όχι για να πουλήσουνε, αλλά για να δώσουνε. Όποιος θα περάσει από εκεί θα πάρει καρπούζι. Όποιος θα περάσει από εκεί θα πάρει φρούτα.

Θα πάρει λάχανο, θα πάρει πατάτες, θα πάρει, θα πάρει, θα πάρει. Ελεούν δε τους πάντας, χωρίς να πάρουν μια δεκάρα, παρότι δεν έχουν μια δεκάρα.

Καταλάβατε; Διότι όταν πας στους πραγματικούς μοναχούς του Αγίου Όρους, δεν υπάρχει ούτε για γραμματόσημο τίποτα. Θα βάλει η Μονή το δίφραγκο, το χαρτοφάκελο, για να γίνει το γράμμα. Αυτοί, λοιπόν, οι μη έχοντες ελεούν ολόκληρο το Άγιον Όρος.

Άγιον Όρος. Βλέπετε; Πάρετε ευλογία, πάρετε ευλογία. Και όσο δίδουνε, τόσο αυξάνει εκείνο το περιβόλι. Χίλιους δυο τρόπους μπορεί ο άνθρωπος να ελεήσει, άμα θέλει. Χίλιους δυο τρόπους. Δεν μπορεί να βγάλει από τέσσερα πέντε στόματα, να βγάλει ένα πιατάκι φαγητό για κάποιον στη γειτονιά που είναι, ξέρω εγώ, που δεν μπορεί; Πώς δεν μπορεί; Κανένας να μην πεινάσει από το σπίτι. Βγαίνει των εννιά το φαγητό, λέει, χορταίνει και τους δέκα, λέει η λαϊκή έκφραση. Αλλά δεν σκεφτήκαμε.

Δεν σκεφτήκαμε ποτέ εμείς να κάνουμε έλεος σε συνάνθρωπο. Δεν σκεφτήκαμε ότι ο άνθρωπος αυτός θα είναι έλεγχός μας μια μέρα. Δεν είναι τυχαίο γεγονός το να βρίσκουμε κάπου που είναι ανάγκη· δίδω τις εξετάσεις μου κι εγώ.

Να σας μεταφέρω μια συμβουλή του γέρο-Τωβίτ προς το γιο του, τον Τωβία. Πατρικές συμβουλές αυτές. Άκουσε τι του λέει.

Εκ των υπαρχόντων σοι ελεημοσύνη. Από αυτά που έχεις, κάνε ελεημοσύνη.

Ἐὰν ὀλίγον σοι ὑπάρχῃ, κατὰ τὸ ὀλίγον μὴ φοβοῦ ποιεῖν ἐλεημοσύνην. Έστω και λίγο, λέει, αν έχεις, από αυτό το λίγο μη φοβάσαι. Όχι ότι η ελεημοσύνη είναι η εργασία του μακαρίτη του Ωνάση και του μακαρίτου Μποδοσάκη.

Όχι! Από αυτό το λίγο που έχεις δώσε. Ο δε Ραφαήλ ο Αρχάγγελος, ο οποίος συνόδευε τον Τωβία για να πάει να φέρουν τα χρήματα που του όφειλαν κλπ. Και λοιπά, που τον έστειλε ο Θεός — δεν ξέρω αν διαβάζετε και αν τα ξέρετε αυτά τα πράγματα — έστειλε Αρχάγγελο να οδηγήσει το παιδί του, γιατί αυτός ήταν τυφλός, για να πάει να φέρει κάτι χρήματα που του όφειλαν, γιατί περνούσαν δύσκολες ημέρες.

Ο Ραφαήλ, λοιπόν, ο Αρχάγγελος διδάσκει τώρα τον Τωβία και του λέγει: «Καλὸν ποιῆσαι ἐλεημοσύνην ἢ θησαυρίσαι χρυσίον». Είναι προτιμότερο, καλύτερο να κάνεις ελεημοσύνη παρά να αποθησαυρίζεις χρυσίον. «Ἐλεημοσύνη γὰρ ἐκ θανάτου ῥύεται». Δηλαδή, τον άνθρωπο που έχει φτάσει μέχρι κυριολεκτικά Άδου, που λέμε, λόγω της αμαρτίας, λόγω της καταστάσεώς του, από εκεί. «Καὶ αὐτὴ ἀποκαθαριεῖ πᾶσαν ἁμαρτίαν. Οἱ ποιοῦντες ἐλεημοσύνας καὶ δικαιοσύνας πλησθήσονται ζωῆς». Τα λέει ο Ραφαήλ ο Αρχάγγελος αυτά. Δηλαδή, είναι από πρώτο χέρι, όπως τα λέγαμε. Είναι εγγυημένα. Δεν μπορεί να έχει κάνει λάθος. Βοηθούν πολύ οι ελεημοσύνες που κάνει ο άνθρωπος. Τώρα έχουμε και ποιότητες, όπως ξέρετε,

στην ελεημοσύνη. Γιατί, όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος, «τὸ καλὸν οὐ καλόν, ἐὰν μὴ καλῶς γένηται». Το καλό δεν είναι καλό, εάν δεν το κάνουμε και καλά, όπως θέλει ο Θεός. Εκείνο μόνο που θέλω να έχει υπόψη του ο άνθρωπος, και πρέπει να το έχει, είναι ότι όταν δανείζει, όταν ελεεί πτωχόν, δανείζει Θεόν. Αυτό είναι. Δηλαδή, να βλέπει όχι το χέρι και την ανάγκη του συνανθρώπου του, του γειτονά του, του συγγενούς του, ξέρω εγώ τι, αλλά ότι είναι το ίδιο το χέρι του Θεού αυτό, στο οποίο θα δώσει την ελεημοσύνη του.

Γι’ αυτό γράφει η Σοφία του Σολομώντος, Παροιμίες ΙΘ΄ 17: «Ὁ ἐλεῶν πτωχὸν δανείζει Θεῷ· κατὰ δὲ τὸ δόμα αὐτοῦ ἀνταποδώσει αὐτῷ», και όσα δώσει θα αποδώσει. Λίγα δώσει, επί ολίγων θα ανταποδώσει ο Θεός. Πολλά δώσει, επί πολλών θα ανταποδώσει ο Θεός.

Από μένα εξαρτάται το τι θα διαθέσω, το τι θα δώσω στον συνάνθρωπό μου, για να βρω εκείνη την ημέρα θέσιν, όχι είσοδον. Είσοδος είναι διά του αίματος του Ιησού· θέση. Γιατί ο άνθρωπος με τα έργα του τα αγαθά περιποιείται τη θέση που θα μείνει στην αιωνιότητα.

Αλλά για να εισέλθει, να καταλάβει τη θέση που έφτιαξε με τα έργα του τα αγαθά, χρειάζεται πίστη στον Χριστό, Βάπτισμα Ιησού, Θεία Κοινωνία Ιησού, που δημιουργεί το εισιτήριο να εισέλθει ο άνθρωπος εις την πόλη μου.

Καταλαβαίνω

Επαναλαμβάνω: οι άνθρωποι βλέπουν άνθρωπο όταν προσφέρουν κάτι στον συνάνθρωπο, εφόσον είναι αυτός ο Χριστός ο οποίος ζητάει με το χέρι του άλλου, με την ανάγκη του άλλου ζητάει κάτι. Αυτό που θα πρέπει να μείνει εδώ δεν είναι δανεικό και αγύριστο.

Αυτόν που δανείζεις εν τω προσώπω του ανθρώπου, του ενδεούς, του έχοντος ανάγκη, είναι αυτός ο Χριστός. Και ο Χριστός δεν έχει αγύριστα δανεικά, πάει να πει, θα μου το επιστρέψει. Και ο Χριστός το επιστρέφει πολλάκις με τόκο.

Δεν βλέπουμε εμείς όμως τον Χριστό και βλέπουμε άνθρωπο, γι' αυτό και δεν ανοίγει το χέρι μας. Είναι ένας κάβουρας, μπαίνει μέσα στην τσέπη και το δαγκώνει το χέρι, όταν πρόκειται να βγάλει, να δώσει κάτι.

Πάλιν τότε, στους δεξιούς λογισμούς, είχα πει το εξής, ότι μια κυρία, η οποία πίστευε ότι πιστεύει πολύ και είναι άξια της επισκέψεως του Χριστού στο σπίτι της, προσεύχετο και παρακαλούσε τον Χριστό. Ευχαριστώ. Και του έλεγε, «Εγώ», του λέει, «Χριστούλη μου, που τόσο σε αγαπώ, θέλω να έρθεις στο σπίτι μου. Μαθαίνω ότι οι άλλοι σε βλέπουν και λοιπά.

Εγώ τόσα χρόνια που προσεύχομαι, που κάνω ό,τι θέλεις και λοιπά, δεν σε εγκαλώ να έρθεις ποτέ στο σπίτι μου». Της παρουσιάζεται λοιπόν στον ύπνο της και της λέει ότι θα έρθει αύριο. «Σε ευχαριστώ», του λέει, «πάρα πολύ· θα ετοιμαστώ». «Ετοίμασε», λέει, «και θα έρθω».

Πράγματι, λοιπόν, αυτή το πρωί σηκώθηκε πρωί πρωί, άρχισε να πλένει, να σαρώνει, να καθαρίζει και τα λοιπά, περιμένοντας τον Κύριο. Εν τω μεταξύ, πέρασε κάποιος άνθρωπος εκείνη την ώρα, τον οποίο τον έδιωξε. Του λέει, «Φεύγα», του λέει, «έλα μια άλλη ώρα, τώρα φεύγα, φεύγα».

«Μα δεν έχω τίποτα σήμερα». «Φεύγα, σου λέει, φεύγα, φεύγα», περίμενε τον Χριστό. Τον έδιωξε, εν πάση περιπτώσει, αυτόν. Κοντά το μεσημέρι, κόντευε να τελειώσει, να σου μια γυναίκα. Ζήτησε και αυτή κάτι, ελεημοσύνη εκεί. Την έδιωξε και αυτή, γιατί περίμενε ξένο, τον υψηλό ξένο. Έπειτα, στη συνέχεια, το απόγευμα δεν είχε πάει ακόμη ο Χριστός. Αυτή με τη βέργα στο χέρι, μήπως καμιά κότα περάσει και λερώσει, μήπως τίποτα και τα διάφορα. Να σου ένα παιδί, ζητάει και αυτό. Το διώχνει και αυτό νευριασμένη κλπ.

Εν πάση περιπτώσει, ενύχτωσε χωρίς να έρθει ο Χριστός. Το βράδυ γονατίζει και προσεύχεται διαμαρτυρόμενη. Νά σου ο Κύριος, λέγει: «Γιατί διαμαρτύρεσαι; Εγώ ήρθα», λέει, «αλλά με έδιωξες». «Εσείς ήρθατε; Εγώ όλη μέρα εκεί ήμουνα», λέει. «Πώς ήρθατε;»

Ήρθα, λέει, εν τω προσώπω, λέει, του ανδρός που σου ζήτησε το πρωί· ήμουνα εγώ. Η γυναίκα που ήρθε το μεσημέρι ήμουνα εγώ. Το παιδί που ήρθε το απόγευμα ήμουν εγώ και εσύ είχες στρώσει εκεί πέρα και φύλαγες μη σου σκονιστούν τα έπιπλα, να έρθω εγώ να καθίσω.

Μα δεν ξέρεις; Εγώ εν τω προσώπω των αδελφών μου, των ανθρώπων μου, παρουσιάζομαι». Είναι κι αυτό κάτι. Πολύ αντιπαρερχόμεθα ορισμένες φορές ορισμένα πρόσωπα. Και πού ξέρεις ποιος είναι αυτός; Αν ξέρεις εκατό τα εκατό πράγματα και πρόσωπα, φύλαξε.

Αν όμως δεν ξέρεις, πρέπει κάπως να το προσέξεις το πράγμα, για να μην το αντιπαρέλθεις σκληρά. Γιατί υπάρχει εκδοχή να είναι ο ίδιος και να έχεις δώσει εξετάσεις στον ίδιο και να έχεις μηδενιστεί. Και τότε δεν χωράνε ψευδομάρτυρες, δεν χωράνε τίποτα.

Ώστε ο ελαιόν λεγοπτώχων δανείζει το Θεό και ο Θεός θα τα δώσει πάλι. Άκουσα πολλές φορές, και ένα φίλο συγχωρεμένο είχα, ο οποίος δυστυχώς αυτοκτόνησε, ήτανε άπιστος και άθεος, μου έλεγε, «Αν έβγαζα καμιά δεκάρα να δώσω, να πάει να πάρουνε», μου λέει, «από το Υπουργείο, να τους αναλάβει το κράτος».

Το κράτος. Μπες στην υπόθεση: να τους αναλάβει το κράτος. Να τους μαζεύει τους φτωχούς. Μα κακό κάνουν οι φτωχοί; Μα δεν πρέπει να υπάρχουν; Μα δεν είπε ο Χριστός μας ότι τους φτωχούς πάντοτε...

Πάντοτε θα τους έχετε μεθ’ ὑμῶν. Όταν διαμαρτυρήθη ο Ιούδας, είπε ότι πέταξαν τα λεφτά και πήραν το μύρο και το έριξαν στα πόδια του. Εγώ, ξέρεις, λέει, αυτά δεν τα πιστεύω. Τέλος πάντων, έμεινε η υπόθεση έτσι.

Έρχομαι εγώ εδώ και διαβάζω στο Δευτερονόμιο, στο 15ο κεφάλαιο, στίχος 11. Οι εκλείποι, δεν θα εκλείψει λέει, ουμί εκλείποι εν δεΐς από της γης. Πάντοτε, δηλαδή, όλοι οι καιροί θα έχουν και τους φτωχούς.

«Ἐντέλλομαί σοι ποιεῖν»· γι’ αυτό, διότι «ἐντέλλομαί σοι ποιεῖν», το ρήμα το λέγει. «Ἀνοίγων ἀνοίξεις τὰς χεῖράς σου τῷ ἀδελφῷ σου τῷ πένητι καὶ τῷ ἐπιδεομένῳ». Γι’ αυτό σου λέγω, για μένα να ανοίξεις το χέρι σου και να βοηθήσεις τον αδελφό σου.

Θα υπάρχουν πάντοτε φτωχοί. Θα πει κανείς: τόσο σκληρός ήταν ο Θεός και είπε να υπάρχουν φτωχοί; Αν ήσαν όλοι πλούσιοι και όλοι επιστήμονες, θα είχαν πεθάνει από την πείνα όλοι.

Δεν το ξέρουμε όμως. Δεν μπορούμε να φιλοσοφήσουμε εμείς πώς να τους φτιάχνει αυτούς.

Γιατί πολλοί είναι φτωχοί και δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα, διότι δεν έκαναν καλή χρήση στα νιάτα τους.

Και αν εξεταστεί, θα δει. Εγώ γνωρίζω πρόσωπα και πράγματα σε πολλούς ανθρώπους, οι οποίοι χάσανε περιουσίες ολόκληρες απάνω στο χαρτί, απάνω στη γυναίκα, απάνω στο μεθύσι. Χαθήκανε περιουσίες ολόκληρες που μπορούσαν να ζήσουν χωριά ολόκληρα κοντά τους.

Και τα εξαφάνισαν όλα και το όνομά τους έχασαν. Συνήθως την παθαίνουν οι άνθρωποι άπιστοι, οι τεμπέληδες και με τα πάθη τα πολλά. Στο Κιάτο, όσοι είστε από εκεί, υπάρχει μια μεγάλη αποθήκη η οποία λέγεται μέχρι σήμερα του Ζούζουλα.

Αυτός υπήρξε ένας μεγάλος σταφιδέμπορας. Είχε φέρει μια πλάστιγγα μεγάλη τότε, που αν έλεγε κανένας κάνα ψέμα μεγάλο, έλεγε ο άλλος: «Ούτε του Ζούζουλα η πλάστιγγα δεν το σηκώνει αυτό το ψέμα που είπες».

Αυτός είχε τόσο χρήμα, ώστε έβαζε την κλίτσα του μες στις λίρες. Πόσες ήταν οι λίρες, που μπορούσε να σταθεί η κλίτσα! Δεν γλιστρούσε η κλίτσα. Φανταστείτε πόσο ήτανε. Και τώρα τρώει ντομάτες, και όχι πρώτο χέρι ντομάτες· αυτές που μένουν, τα υπόλοιπα, γυρίζει μέσα από τα περιβόλια.

Δεν ξέρω αν εκοιμήθηκε. Πάντως, εσχάτως υπήρχε ακόμα.

Άλλος κάτω στην Αμαλιάδα, ο οποίος κι αυτός έβαζε την κλίτσα του μες στις λίρες. Σε ένα δωμάτιο τις είχε ίσαμε τριγύρω και έβαζε την κλίτσα του μέσα. Και έλεγε: «Εδώ είναι ο Θεός». Και πέθανε μες στη φτώχεια, βλαστημώντας τον Θεό. Η περιουσία του έφτανε τον προϋπολογισμό της Ελλάδος, δεν ξέρω για πόσα χρόνια. Όμως, μακριά από τον Θεό, μες στο χαρτί, μες στη βλαστήμια, μες στο μεθύσι, μες στη γυναίκα κλπ.

Χαθήκανε. Αν εξεταστούνε λοιπόν πολλοί θα ειδούμε ότι είναι ήδη η αιτία Αλλά και αν παραδεχτούμε ότι ο Θεός μοίραζε στον καθένα, πάλι έπρεπε να μοιράσει διαφορετικά και γνώσιν και δυνάμεις και χρήμα, για να υπολείπεται ο ένας του άλλου, για να σέβεται και ο μεγάλος τον μικρό και ο μικρός τον μεγάλο.

Διότι ο μεγάλος έχει ανάγκη του μικρού. Δεν θα μπορεί να φάει παξιμάδι αν δεν βρεθεί κάποιος να εργαστεί. Και ο μικρός έχει την ανάγκη του μεγάλου, που θα του φτιάξει φάρμακα, θα του φτιάξει λίπασμα, που θα του κάνει αυτοκίνητο, που θα του φέρει ρεύμα.

Ο ένας ενώνει τον άλλον και λέγει μια ωραία έκφραση Ο Θεός, λέγει, έπλασε τους ανθρώπους ανόμοιους, για να συμπληρώνει ο ένας τον άλλον. Και προβάλλω το χέρι μου εγώ. Κοιτάξτε το χέρι πώς είναι. Άλλο το μέγεθος αυτό, άλλο αυτό, άλλο αυτό, άλλο αυτό, άλλο αυτό.

Πέντε δάχτυλα, πέντε ίδια μεγέθη, πάχη κλπ. Όμως κάνουν ένα μπουκέτο μεταξύ τους. Το ένα, συμπληρώνοντας το άλλο, κάνει μια αρμονία. Αλλά ο άνθρωπος, στον εγωισμό του, του φταίει ο Θεός. Και γι' αυτό όλα τα συστήματα, αυτά τα οποία δήθεν θέλουν να βγάλουν τους φτωχούς από τη μέση, αποτυγχάνουν.

Και θα αποτυγχάνουν. Ο Λόγος του Θεού είναι αιώνιος. Αλλά δεν μπορείς να το καταλάβεις.

Τι τον βοήθησε το χρήμα τον πλούσιο της παραβολής και τι τον έβλαψε η πτωχεία τον Λάζαρο; Έχει τέρμα ο κόσμος εδώ. Ο άνθρωπος, όταν δεν του λείπει κάτι, είναι θηριάκι. «Θα τα έχει όλα», σου λέει. «Ποιος Θεός; Εδώ είμαι· είμαι χαμοθεός», και την παθαίνει ο άνθρωπος, εφόσον πολλές φορές, αν βρεθεί να λείπει σε κάτι, τότε τον βλέπεις λίγο μαζεμένο, τα λουριά του κάπως διαφορετικά είναι.

Εδώ τώρα να σας μεταφέρω μια άλλη σκέψη επάνω σε αυτά που συζητούμε. Ο Συμεών ο λεγόμενος ο Μεταφραστής, που ορισμένοι που διαβάζουν ξέρουν περί τίνος ομιλώ, λέει: «Μέγα κτήμα η ελεημοσύνη». Κτήμα το λέει, κτήμα αποδίδει.

«Μέγα κτήμα η ελεημοσύνη και ταχεία μεσίτις προς τον ευδιάλλακτον Θεό». Και μπαίνει, λέει, γρήγορα η ελεημοσύνη προς τον συνάνθρωπο, μπαίνει στη μέση μεταξύ του ανθρώπου, του ελεούντος και του Θεού. Μεσήτης, τη μέση.

Ὡς πολλὴν παρρησίαν ἔχει παρ’ αὐτῷ. Έχει μεγάλη παρρησία η ελεημοσύνη στον Θεό. Δυο. Και όταν βούλεται, όταν θέλει, προς Αυτόν εισέρχεται, όποια ώρα θέλει η ελεημοσύνη. Και εκ δεξιών αυτού παρίσταται και κάθεται, λέει, στα δεξιά του Θεού.

Πλείστα γαρ φιλεί αυτήν, πολύ, λέει, την αγαπάει την ελεημοσύνη, λέει, ο Θεός. Και ασπάζεται ως πρώτην ούσαν των αυτού θυγατέρων. Από πολλές θυγατέρες, από άλλες αρετές δηλαδή. Αυτή την έχει πρώτη, την καλύτερή του κόρη την έχει.

Και χαρά στον άνθρωπο που την έχει αυτή τη θυγατέρα. Του Θεού την καλή, την ελεημοσύνη, και πηγαίνει στα δίπλα του Θεού. Ότι αεί μετ' αυτού εστί, μαζί με τον Θεό, γιατί ο Θεός είναι πάντοτε ελεήμων. Αυτή η ελεημοσύνη, το έλεος προς τον άνθρωπο, αυτή, λέει, η ελεημοσύνη, τον παρακάλεσε και κατέβη επί της γης: «Σώσε το γένος των ανθρώπων».

Κάνοντας έλεος προς τον συνάνθρωπο. Θα πρέπει ακόμη να έχουμε στον νου μας και να μη σφιγγόμαστε πολλές φορές και χάνουμε εμείς και οι άλλοι χάνουν, όχι ότι ο Θεός δεν θα τους βοηθήσει. Έχει άλλον τρόπον ο Θεός, αν αξίζουν βοηθείας, να τους βοηθήσει ο Θεός, αλλά χάνουμε εμείς την ευκαιρία, τον μισθό, όπως τα λέγαμε.

Λέγει, θα πρέπει λοιπόν να γνωρίζει ο άνθρωπος ότι δεν είναι δικά του, δεν είναι δικά του ό,τι έχει, μα κινητά, μα ακίνητα, μα πνευματικά, μα υλικά, μα δυνάμεις, δεν είναι δικά του. Οικονόμους, διαχειριστάς δηλαδή, αλλ' ου κυρίους ημάς των εαυτού κατέστησε δωρημάτων. Δεν μας έκαμε κυρίους των χρημάτων, της δυνάμεως, της γνώσεως.

Δεν είμαστε κύριοι, είμεθα διαχειριστές. Οικονόμους, αλλ' ου κυρίους ημάς των εαυτού κατέστησε δωρημάτων και απαιτήσει απάντων λόγον, και θα ζητήσει λόγο από τον καθέναν. Γι' αυτό κάποια φορά, λέγω, και στάθηκα στη Λιβαδειά κάποτε και μου λένε: «Τι ήταν αυτό που μου λέει που είπες; Για ξαναπές το, ότι δεν είναι δικά μου, δεν είναι δικά σου, είναι δικά Του».

Είναι δικά Του. Εμείς είμεθα διαχειριστές εδώ. Σήμερα θα μένω εγώ εδώ, αύριο θα μένεις εσύ, μεθαύριο θα μένει ο άλλος, κανένας μονίμως. Πολλές φορές που πήγαινα με το πόδι να μιλήσω πέρα εκεί, στον Νέο Κόσμο και στον Άγιο Αρτέμιο, περνούσα από την οδόν Φιλολάου. Εκεί υπάρχει ένα οίκημα μεγάλο, δεν ξέρω αν το κατεδάφισαν και το έκαναν τώρα πολυκατοικία, και είχε μια εντοιχισμένη πλάκα. Η πλάκα αυτή ανέφερε το εξής: «Σήμερον εμού, αύριον σου, ουδέποτε τινός». Σήμερα, λέει, είναι δικό μου το ντουβάρι αυτό, αύριο θα είναι δικό σου. Μόνιμα κανενός, ουδέποτε τινός. Δεν είναι λοιπόν δικά μου, δεν είναι δικά σου. Τις αντωνυμίες εμείς αυτές τις χρησιμοποιούμε: είναι δικό μου και μπορεί να πάρω και το δίκανο να σου πετάξω τα μυαλά. Διότι συνέβη αυτό το πράγμα σε ένα μέρος εκεί κάτω, και μάλιστα σε ένα γνωστό πρόσωπο. Δύο αδέρφια χωρίσανε το περιβόλι, έβαλανε τα παλούκια, συμφωνήσαν.

Συμφωνήσαμε πού να βάλουν τα παλούκια. Τώρα θα δέσουνε τα καλάμια επάνω στα παλούκια, που θα έβαζαν έναν φράχτη από, πώς το λένε αυτό που κάθισε από κάτω ο Ηλίας, από σπαρτιά.

Λοιπόν, και τι έγινε; Όπως είχαν βάλει τα παλούκια, είχαν χωρίσει κάτω το χωράφι πλέον. Το χωράφι το είχαν χωρίσει. Ο μεν έλεγε να δεθεί από εδώ το καλάμι, ο άλλος έλεγε να δεθεί από εκεί το καλάμι. Τον αέρα τον χωρίζουνε, το κάτω το έχουν χωρίσει.

Βριστήκανε, ανεβαίνει επάνω, παίρνει το δίκανο, του δίνει μια φωτιά και τον σκοτώνει τον αδερφό του, για τον αέρα. Καταλάβατε; Σήμερον εμού, αύριον σου, ουδέποτε τινός. Ούτε δικά μου ούτε δικά σου, δικά Του.

Τα βρήκαμε, τα διαχειριστήκαμε και θα τα αφήσουμε.

Θα αφήσουμε. Οικονόμους λοιπόν λέγει εδώ, όχι όπως το νομίζουμε εμείς. Ακούσετε γνώμη του Υιώμου. Βαρύ κεφάλι, έτσι. Βαριά γνώμη αυτή. Ακούσετε. Η θύρα μου, η πόρτα μου λέγει παντή ελφόντι, η νέοπτο. Σε καθέναν που ερχόταν να τον βοηθήσω Ήτανε λέει ανοιχτή Αδύνατοι Είμποτε είχον χρία Ανθρωποί αδύνατοι που είχαν ανάγκη Ούκ απέτυχον Κάτι πήρανε Κάτι της έδωσαν Χείραζε τον οφθαλμόν Ούκ έτυφσα Χείραζε το μάτι το δακρυσμένο Δεν της το σκληρινά Είδε και τον άρτο μου έφαγα μόνος Σωμί μου λέει δεν το έφαγα μοναχός μου και ούχι ορφανό μετέδωκα δεν το φάγα μόνος μου και δεν το έδωσα και σε ορφανό είδε και παρίδων γυμνών απολυμμένων και ούχι εμφύεσαν και δεν είδα

Δεν είδα και άνθρωπο ο οποίος να έχει ανάγκη από ένα ρούχο και να το ’χω και να μην του το δώσω. Οφθαλμός ήμην τυφλών, εγώ ήμην πατήρ αδυνάτων. Στους τυφλούς γινόμουνα εγώ μάτι, λέγει, και στους αδυνάτους γινόμουνα εγώ πατέρας.

Θέτουμε, διαθέτουμε, προσφερόμεθα εμείς υλικώς και πνευματικώς στις ανάγκες του άλλου. Αυτό είναι το θέμα. Αυτό πρέπει να μας απασχολεί. Δεν το κάνουμε όσο πρέπει. Ο άνθρωπος, άμα τ’ ακούσει, έχει τη γνώμη ότι πρέπει να ανοίξει την τσέπη του και να αρχίζει να δίδει σε όποιον του ζητάει.

Δεν είναι έτσι. Όπως σας είπα και γρηγορότερα, κάνει διάκριση. Κάνει διάκριση. Ακούσε.

Εὖ ποίησον εὐσεβεῖ.

Κάμε το καλό στον ευσεβή. Και ευρήσεις ανταπόδομα. Και θα βρεις ανταπόδομα.

Ανταπόδομα, και ει μη παρ’ αυτού. Και αν δεν μπορεί να το ανταποδώσει αυτός, αλλά παρά του Υψίστου θα σου το αποδώσει ο Θεός. Αυτό είναι που λέγει: «Θα ιδρώσει στο χέρι σου η δραχμή, να ιδείς σε ποιον θα τη δώσεις». «Ιδρωσάτω η ελεημοσύνη σου εις τας χείρας σου, μέχρις αν γνως τίνι δως». Και ο Παύλος γράφει στην επιστολή του: «Ελεώντας, κάνετε διάκριση». Και ο Χριστός την ημέρα της Κρίσεως είπε: «Εφόσον εποιήσατε...»

Εφ’ όσον εποιήσατε ενί τούτων των αδελφών μου των ελαχίστων, εμοί εποιήσατε. Δεν λέει τον μη αδελφόν, αυτόν που βλασφημεί, τον εχθρόν του, τον ασεβή, πως ό,τι εποιήσατε, εμοί εποιήσατε. Δεν έχει δικαίωμα, λοιπόν, ο άνθρωπος να μην προσέξει πού θα δώσει, πού θα πάει η δραχμή του.

Από εκεί έχει βγει εκείνο που λέμε: «Θέλω να δώσω κάτι, αλλά να πιάσει τόπο». Καταλάβατε; Να μην το βρεις στο Μοναστηράκι την άλλη μέρα.

Καλημέρα. Εάν ευ ποιείς, εάν καλώς ποιείς, γνώθι τίνι ποιείς και έσται χάρις τοις αγαθοίς σου. Πρόσεξε σε ποιον δίδεις και θα είναι χάρις στα αγαθά σου. Οὐκ ἔστιν ἀγαθὰ τῷ ἐνδελεχίζοντι εἰς κακά καὶ τῷ ἐλεημοσύνην μὴ χαριζομένῳ. Δεν επιτρέπεται, λέει, να δίνεις σε άνθρωπο ο οποίος δεν έχει σχέση με το καλό.

Δεν έχει σχέση με τα αγαθά, δεν είναι καλός. Δεν έχει σχέση η ελεημοσύνη, δεν θα δώσεις εκεί. Δὸς τῷ εὐσεβεῖ καὶ μὴ ἀντιλάβῃ τοῦ ἁμαρτωλοῦ. Άστον να τον παρα... γνωρίζεις αυτόν. Θα δώσεις στον ευσεβή, δεν θα το δώσεις στον ασεβή.

Εὖ ποίησον τῷ ταπεινῷ καὶ μὴ δῷς ἀσεβεῖ. Κάμε το καλό στον ταπεινόν άνθρωπο, του Θεού τον άνθρωπο και όχι, λέει, στον ασεβή. Εμπόδισον τους άρτους αυτού και μη δως αυτώ. Μην τα δώσεις από το μένα να πάρει, λέει, σ’ αυτόν τον ασεβή.

Ή να μη εναφτίσαι την αστεύση. Για να στα φέρει και στο κεφάλι αυτός, άμα δεν του κάνεις κι άλλα παρακάτω έπειτα. Διότι δεν είναι άνθρωπος ευσεβής. Διπλάσια γαρ κακά ευρήσεις εν πάσιν αγαθοῖς. Θα του κάνεις ένα καλό και θα σου κάνει εκατό κακά αυτός, ο οποίος είναι άπληστος.

Αν ποιήσεις αυτώ, ὅτι καὶ ὁ ὕψιστος ἐμίσησεν ἁμαρτωλοὺς καὶ τοῖς ἀσεβέσιν ἀποδώσει ἐκδίκησιν. Και ο Θεός, λέει, τους ασεβείς τούς προσέχει, τους έχει μακριά, παρότι αναφέρει σε ένα μέρος ότι τους δικαίους αγαπών και τους αμαρτωλούς ελέων.

Εδώ όμως ομιλεί για ασεβή, δεν ομιλεί για αμαρτωλό, ομιλεί για ασεβή και διαφέρει ο ασεβής από τον αμαρτωλό. Ασεβής είναι ο άπιστος, ο σκληρός, ο βλάσφημος. Σ’ αυτόν δε θα παρέχετε τίποτα. Είναι και άλλοι άνθρωποι που αμαρτάνουν, αλλά έχουν και φόβο Θεού.

Αμαρτάνουν, δηλαδή, με το φόβο του Θεού, πέφτουνε. Διαφέρει ο ένας από τον άλλον. Αυτά, αν θέλετε να τα βρείτε ποτέ, θα σας χρειαστούν, είναι στη Σοφία Σιράχ, στο 12ο κεφάλαιο, 1-6.

Δεν πρέπει λοιπόν να τις γκουνευόμεθα, Ο Σπύρον φιδωμένος, φιδωμένος και θερήση. Και ο Σπύρον επευλογίες, επευλογίες και θερήση. Όσο περισσότερα δώσεις, τόσο καλύτερα έχεις. Σκορπιζόμενος ο πλούτος, ορισμένοι νομίζουν ότι θα φτωχύνουνε.

Καθ’ ὃν τρόπον ὁ σῖτος ὁ ριπτόμενος εἰς τὴν γῆν παραμένει, συνεχόμενος δὲ ἀπόλλυται. Εάν, λέει, φυλάξεις, ούτε έχεις. Εάν σκορπίσεις, ούτε απολέσεις. Λέει ο Μέγας Βασίλειος: Έχεις εκατό οκάδες στάρια, δεν το δίδεις. Δώσ’ το στη γη, να πάρεις σπόρο και να φας για τα παιδιά σου. Αν τσιγκουνευτείς και δεν το δώσεις, ούτε σπόρο ούτε τα παιδιά θα φάνε. Έτσι είναι και τα χρήματα. Πολλοί νομίζουν ότι θα δώσουν και θα φτωχύνουνε. Όχι! Δώσε και εκεί θα πάρεις.

Ο χρήματα διδούς, ελεημοσύνη νετή παρασούδια της ηρώθου πέννητος Αυτός που σου τα έδωσε τα χρήματα, λέει, σου ζητάει ελεημοσύνη με το χέρι του πέννητος. Καλάβητα εαυτού ακαιρέαν στη χάρην ως οικίαν αποπληρεί Και παρότι, λέει, παίρνει από τα δικά του, στο χρωστάει, σαν να σου το χρωστάει και σαν να σου το οφείλει σε όλη σου τη ζωή.

Λοιπόν, εξ όλων αυτών βγάζω το συμπέρασμα ότι η ελεημοσύνη είναι μια μεγάλη αρετή, που πρέπει όλοι μας, άλλος λίγο, άλλος πολύ, μέσα στο πλαίσιο των δυνατοτήτων μας, υλικά και ηθικά, να την κάνουμε προς τους συνανθρώπους μας. Και τότε ο Θεός θα μας ελεήσει καταλλήλως, πράγμα το οποίο εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.