Questions and Answers

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, continuing from what I said earlier—which, of course, arose outside our planned subject as we were speaking—I would like to answer some people who have questions that appear reasonable and well-founded. These answers will also benefit the rest of you.

There are, of course, some who have understood the question of salvation correctly, and how a person should conduct himself in matters of faith. But there are others who, although they have listened for many years in these halls and elsewhere, have still not succeeded in acquiring a full understanding, so that at any moment they can give the appropriate answer both to themselves, when some difficulty arises, and to someone else.

Among the things that sometimes get put forward here, some of them set certain ones aside, and, as you know, they have no answer for them. They don't toss them my way.

And at some point I would like to answer them, wherever I could be of some wider benefit. So this evening I brought up a few of these questions from that list — the ones that look simple but are complicated for some people — and others as we were discussing them, and I did it in such a way as not to give my own opinion, because if I were to answer off the top of my head, it would just mean that this is what Panagopoulos said.

‘Panagopoulos.’ But who is Panagopoulos, that he should be able to hold the correct opinion on this matter? That is not how it is.

I therefore hastened to call upon the opinions of saintly men concerning these matters, which may also be troubling others. For many times, in the answers to such questions, other people also find solutions to their own particular problems.

So, from this series of questions, allow me to bring a few to your attention this evening.

The first question is: ‘I am a sinner. How can I be saved?’ The question is simple, of course, but it requires an answer. Many answers are given. One person recommends works of charity; another recommends metanoia, repentance. Someone else recommends sharing in another person’s suffering, visiting the sick, beginning to fast when you did not fast before, praying, and coming to faith. Various paths are proposed.

I will take one path, the one given by that holy man, who speaks of the person who does indeed believe in God but is a sinner. What must you do? There is no other way than the way of repentance and confession.

Do not go looking for some other road, and do not try in any way—by roundabout methods of your own devising, whether drawn from your reasoning or from the world—to conceal this sickness of yours. What does this holy man say? ‘Are you a sinner? Is this what troubles you? Come to the Church. Do not go down to the seashore and tell your sins to the forty waves.’

Do not go lifting stones so that you can crawl beneath them, nor merely raise your hands toward heaven. Come to the Church; fall down before God and weep in the Church. Outside the Church there is no salvation, whatever a person may do.

The Church is the treasury of grace, and through the Church Christ saves those who come to her. If you open the second chapter of the Book of Acts, you will find this: and the Lord added to the Church those who were being saved. Those who were baptised and accepted Him — these He added to the Church.

They were baptized. Why? So that their healing could continue; for, being human, they would become sick again and would need the physicians and medicines of the Church. The medicines are found in the Mysteries of the Church, and the physicians are the priests—the clergy within the Church.

However one may look at it, a person is not saved outside the Church. Many, of course, believe that the Church has gone astray because some priest does not conduct himself properly, or that the Church has been left barren of grace because some bishop does not do what he ought.

That is a grave error. The Church has not lost grace, nor has she lost her power to heal. At this point, the holy John Chrysostom says: ‘It is better to be mistaken with the Church than to be exactly right outside her.’

Why should I go here or there? ‘I listen to the radio; I am better on my own. I do not need the Church—not with the priest as he is, the bishop as he is, and the clergy as they are.’ Such a person is mistaken. The holy John Chrysostom tells you to come to the Church, to fall down before God, to seek counsel, and to weep over your sins.

Confess your sins to the priest of God, to the man God has appointed and entrusted with this, through whom God — that is, Christ — cleanses you and forgives you your sins. Because it is not the clergy who forgive sins. Who forgives them? Christ forgives sins through the clergy.

For, if you have noticed, when a sinner comes and says, ‘Father, I have sinned; I did this and that,’ the priest tells him, ‘Yes, kneel down. Do you repent? Kneel down.’ Then he immediately says, ‘You, O Lord’—at once referring the matter to Him—‘not I,’ as the Roman Catholics say.

"You, Lord, who said — when You had risen, that evening, in the upper room, to the disciples, when You gave them the Holy Spirit and granted them the grace to bind and to loose. You, then, since You said it: 'Whatever you bind on earth shall be bound, and whatever you loose shall be loosed' — loose the sins of this servant of Yours as well." It is Christ who looses sins, and forgives sins, and washes sins away.

Not the priest. Fix this firmly in your nous, your spiritual intellect: not the priest. The priest is an instrument, a tool in the hands of grace. Let no one ever be held back by contrary thoughts and thus fail to approach the priest of God, as the saint says here.

He says here: let them, then, confess their sins to the priest of God — the sins. Say them here. Here is where you are to say them; do not wait for them to be counted out over there. And then there are certain people who could have been helped in this world with Holy Unction, with repentance and Holy Confession, with Holy Communion — and it was never done, supposedly so as not to frighten them, and so they were sent off, wrapped up and sealed, for Hell. And afterwards their families begin doing things, memorial service after memorial service, hoping to help them. Now, here, in this present life: so that you may not be exposed and reproved there before myriads of angels and of men. Because some people are ashamed — how shall I put it — they are ashamed to say these things. When you were committing them you were not ashamed; why be ashamed now? The shame belongs to the moment we commit them, not to the moment we are about to be rid of them. This should not be a matter of shame. Satan is a craftsman, as I have told you before.

The devil once stood outside a place of confession, giving something to the people. When the priest came out, he asked him, ‘What are you doing there? What are you giving them?’ ‘I am giving them something,’ he replied. ‘What are you giving them?’ ‘I am giving them shame.’

“I had taken shame away from them earlier, so that they would sin. Now I give it back to them, so that they will be ashamed to tell you their sins and will remain mine once again.” Yet many people do not take this seriously. That is why the Saint says here: “Take heed. Confess your sins to the priest of God, so that you may not be put to shame there before angels and men.” Then he reasons with us: “Tell me, which is better: to reveal them here, in the Church, to your spiritual father alone?” Only one person will learn them—and spiritual fathers, as you know, have the grace of God and forget them as soon as you leave the confessional.

For if these men somehow stored up all our faults, all our perverse deeds, and all the evil things we have done, they would go mad.

But God blesses them, and they forget. Once they leave the confessional, they do not even remember, though someone may have confessed a hundred or even twelve hundred sins. What, then, is preferable? Which is better: to tell them here, in the Church, to your spiritual father alone, or to have them made public there before tens of thousands? There they will be uncovered. However much people may wish to conceal them, they will not remain hidden; they will be laid bare.

So, if you truly say that you want to be saved, there is only one way: come forward, repent, go to the Church, find someone with whom you can communicate, find a way to make a sincere and complete confession, and return to the Church. Remain within the Church—remain within the Church.

When Christ found the man who had fallen among thieves, He did not take him to a coffeehouse. He took him to the inn. He entrusted him to the innkeeper, left two denarii, and said, “Take care of him. I shall return.”

This contains the whole mystery of the Incarnation—God’s dispensation in the flesh—and the entire way of man’s salvation. The man who fell among thieves is the human person, and the thieves are the demons. They left him half dead: they killed his soul, cut him off from God, deprived his soul of its life, and left him only his body.

The Samaritan is Christ, who came and took upon His shoulders the human nature He received from mankind through the Theotokos. He bore that nature, sanctified it, and brought it to the inn. The mercy He showed, the oil, and the blood He poured out—all these are Christ Himself.

The innkeeper is His clergy. The two denarii are Holy Scripture and Holy Tradition. It is not Scripture alone, as the Protestants say, but also Tradition, which stands on equal authority with Scripture—both together. “Whatever more you spend”—whatever labor and sweat you expend—“I am going away, but I shall come again, and I shall repay you for everything you have done.”

That is where man will be saved. Whenever any one of us falls among the thieves—the demons—and they wound his soul, he must go there to find healing. This, then, is the right prescription. That is where you must begin. If you do not pass along this road, then whatever other road you take, you will never reach the destination.

Begin there, because grace will then take charge of you and help you. Grace will strengthen you so greatly that what was impossible will become possible. What you could not do before, you will now be able to do—not by your own strength, but always by grace.

That, at least, is the answer in brief, as you can see. After all, as most of you know, we have already given six complete talks on metanoia, repentance, and confession. We also have written material: a book containing a list of six hundred sins, which can help anyone who wishes to make use of it.

Another soul asks this question: When the Lord descended into Hades, did He save everyone there? Many people ask this because they are misled by certain troparia of the Church which say that all departed from below.

John Chrysostom says the following: “Christ saved no one in Hades who had not already been worthy of salvation while on earth.” Pay close attention to that qualification.

There is your answer in five words, and it is entirely certain.

Christ, who brought life to Hades and granted us eternal life, saved no one there who had not already shown himself worthy of this salvation while on earth. There is no need for philosophical speculation. If everyone there was going to be saved, and if His preaching saved them all, then He would not have gone to preach even there to the spirits in prison.

I am preaching at this very moment. Whoever wishes to listen does so, and whoever does not wish to listen does not. The very same thing happened there.

Some people take the question further and raise another objection: “How could they possibly have refused to listen to Him, when they were in Hell?”

But who told you that they were in Hell? Did Hell and Paradise exist in the time of the Old Testament? There was Hades, where the righteous and the others were together. After the Lord’s Resurrection, Paradise was opened, and the thief was the first to enter, as our Byzantine iconography depicts so beautifully and sets before us for our instruction.

Just as everyone is gathered together here, and those who wish receive Him, so it was there: they were all together in spirit, and those who wished received Him.

Therefore, people who lacked a good and receptive disposition while on earth were not benefited or edified at all. They were hard-hearted, indifferent, and unwilling. That is why it is said so beautifully here: “Christ saved no one in Hades who had not already been worthy of salvation while on earth.”

This teaching we have been sharing with you is from John Chrysostom. We must never rush to form opinions about such matters. These are God’s works, and we do not know how He accomplishes them. Christ descended and preached to the spirits in prison. He remained below for thirty-three hours. As many years as He lived here in the flesh, so many hours He remained there in spirit.

...in spirit. For as many years as He came here to the people of the flesh, that is how many hours He remained there with the spiritual ones. Because from three in the afternoon, the ninth hour on Friday, until twelve at night, at the crowing of the cock...

Thank you.

The Apostolic Constitutions say that from that moment until the Resurrection is exactly thirty-three hours. He proclaimed the message to them, and those who received Him He made new, granting them life. But as for those who truly were —

It was not difficult for Him to save philosophers or anyone else, provided that they accepted Him. Indeed, I have read in the writings of Saint Nikodemos the Hagiorite

that someone once accused Socrates of various things—unbelief and the like—and claimed that he had been condemned to Hell. Socrates then appeared to him in a dream, and the man asked him, “Brother, why are you being punished?” Socrates replied, “I lived before Christ and did not know Him. Yet even so, I wrote about Christ; I was guided by God and wrote that unless someone comes to save us, we shall remain trapped in sin.”

“And when He descended into Hades,” he said, “I believed in Him and was saved.” Therefore, let us not rush to impose our own judgments. As long as a person is of good will, there is always the possibility of salvation. It is people of ill will whom you should fear—the proud who think they know everything.

It's the whole list: "I've read all this, so I know it. I came from a good background, my grandfather was a priest, and I don't know what else — priestly stock, educated people in the family," and so on.

That is the person you should fear. When I say you should fear him, I do not mean that you should be afraid he might strike you; I mean you should fear that he will be lost. Sin does not make it difficult for Christ to save someone; pride does. And He said this plainly: “Tax collectors and harlots go into the Kingdom of Heaven before you.”

...from heaven. The women we call damned, here on Athinas Street and so on, and down in the back alleys — we may well find them ahead of us, if someone comes along to help them repent. Ahead of us, or ahead of certain others who are not in that so-called mess, but who are in another mess, a mess of egotism, together with Satan. Because the one is assailed in the flesh and the other is assailed in the spirit, and the one sin, the spiritual, differs from the fleshly as far as the earth differs from heaven, and as far as east differs from west. Yes, so that is the answer.

That answers the question in this case. Here is another question. Someone asks, “I want to become a clergyman so that I can save the world. I feel this desire within me.” The answer is this: whenever you have a good desire, take care to examine who it is that is prompting you.

Satan may help a person to perform good works, to fast, to attend many services, to keep vigils, and to do similar things, while his ultimate aim is to lead that person into pride and bring about his fall later on.

In other words, he helps you in virtue now so that he may catch you five or ten years later. He has patient endurance. Considered in itself, what you seek is good. But what you seek must be accompanied by two kinds of calling—the natural inclination within you and the divine call from above.

You must have the inclination, and He must also grant you the honor of calling you. For in connection with the Prophet Jeremiah, the question is asked: “Who appointed you? Who called you to proclaim My wonders?” You may say, “But I am going to do good; that is why I acted.” That does not make it acceptable.

If you wish, read a parallel passage at the end of the second chapter of John. It says that many believed in Him because of the miracles they saw. Yet the Lord did not entrust Himself to them, because He knew what was within them.

What does that mean? They came, but it meant nothing. They have come today, and tomorrow they will leave.

And God, who desires the salvation of man, does not accept him for this calling. What he is doing may be good, but it is not a calling from Me. Someone else is helping you and urging you on, so as to cast you into pride, and so forth.

If we examine the lives of the Saints, and generally of those who entered the clergy, together with the remarkable ways in which they entered it, we shall find that almost none of them went forward voluntarily on their own. They did not seek it. Indeed, when they learned that others intended to make them clergymen, see what happened in the lives of Basil the Great and John Chrysostom.

Those men fled into deserted places so that they would not be ordained. In the end, however, they obeyed the Church. Take Saint Nicholas as an example. The clergy there were considering whom they should appoint as bishop, but they could not find the right person.

That evening the Lord appeared to the most respected member of their company and told him, “Do not trouble yourselves or rack your brains. The first man who comes to the Church tomorrow morning to light a candle will be named Nicholas. Take him and make him bishop.”

The Saint of God truly had this good habit: he would stop at the Church, light his candle, pray, and then go to his work. And so he came. They were waiting to see who would arrive. As soon as he entered, they called him over. “What is your name, my child?” “Nicholas,” he replied. “Come here.” They took him, appointed him, and he became bishop. We have cases like this.

A person who seeks the clergy on his own, without examining whether this desire and intention come from the Holy Spirit, must be very careful. There is a danger of spiritual shipwreck. He should not pursue it. On this subject I found the following passage written by Basil the Great. It comes from the Constitutions, and those of you who have the Rudder will find it on page 275. I shall read it now.

In simple terms, it says: any ascetic or monk who loves and longs to become a clergyman and be ordained, or to become an abbot and exercise authority over others, supposedly in order to save them, suffers from a demonic disease and is guilty of lust for power.

Such a man, Basil the Great says, suffers from a demonic disease and is guilty of lust for power.

So yes, he's doing a good thing — but examine it, and see whether it really is good. Because, as the same Saint Basil says, the good is not good if it isn't done in a good way.

Many of you will remember an elder, Father Ieronymos of Aegina. Many of you may have visited him and heard much from him. I once heard something from him about this very matter. One morning I went to visit him and hear words of God, because he truly was a man of illumination.

As soon as I went in, he sat me down there, in that way of his: 'Sit down, Dimitros, and hear the strange things that go on.' And so Dimitros sat down to hear the strange things. 'Did you see a lady who was just leaving?' I hadn't seen her; she must have gone out another door.

“Well, that lady—” “I did not see her, Father,” I said. “Good. Better that you did not; then I can speak freely,” he said in his Eastern manner. “She has a son, and she wants to make him a priest. She says, ‘Father, I am going to make my son a priest.’”

A priest's child. And you — which of your own children are you making a priest? You? "Which one will I make?" she says, "Father." And what settles that? Father, that isn't yours to settle. That belongs to God. Ask God whether He wants your child to be a priest. "Well, I've made a vow — I'll make them a priest." Father, do you ever stop and ask whether they themselves want to become a priest — so that the place isn't lost, so that a soul isn't lost, so that my own soul isn't lost either.

That is the problem. If her son becomes a priest merely because she wants it, that is a grave matter. Take care and guard against it. If God calls him, then let him become a priest. But if God does not call him, he will become a priest of the devil. Do you understand? That is what happens. You want him to have a certain life in the world—and so do I—but what matters is what God wants. That is not our task, beloved. Our task is to say: “Lord, if You see that I can serve somewhere without becoming a cause for Your name to be blasphemed, for souls to be lost, or for my own soul to be lost, then You arrange it.”

I do not consider myself worthy. It is a great thing for a person to overcome his pride, save himself, and drive the demons from within himself—still more to hang the care of other souls around his neck. If priests understood the responsibility placed upon them by the stole they wear, many would not dare undertake it. They do not understand it; they have not heard, learned, or paid attention to it.

That is why the ordained man, despite all that has been prescribed... must be a man of humility. And this is indeed what happens, because no one except heretics, who are deluded, believes that he is already saved. No Orthodox Christian believes this.

Whether the Lord ultimately saves him or not, he does not allow himself even to think that he is already saved. He labors for his salvation, watches carefully over it, and does everything he can; yet he says, “If He wills, He will save me. If He wills.” Salvation is not mine to decide. It belongs to Him. If He wills, He will bring me in.

That's the spirit of it. And especially when you think of what Paul says: the righteous man, he says, is barely saved — barely — and even then as though through fire. So where does that leave the rest of us? Don't you hear people these days adding up their good works? People who are deluded, because they belong to some society or association and so on, and they've got it into their heads that this will save them — or because they serve on charitable foundations.

Or because they built a church, provided dowries for two girls and helped an orphan, or work in a home for the elderly and feed the aged, they think they will be saved. None of these things guarantees salvation. Salvation requires right faith, humility, communion with the Church, metanoia—repentance—confession, and Holy Communion.

These are what save us. Everything else we do is the fruit of a tree that has been properly grafted and planted within the Church. Such works, by themselves and apart from Christ, do not bring salvation. There is no salvation in them alone.

I once met a wealthy lady whom I wanted to help come to confession. She told me, “I have settled the matter of my soul, Mr. Panagopoulos. You know that I built the Church of Saint Nicholas, where more than three hundred people worship.”

She had built Saint Nicholas, three hundred people worshipped there, and she herself remained as she was. So I was compelled to tell her the following. I thought it might help; I do not know what God arranged afterward. I lost contact with her—it was twenty years ago.

I said, “May I ask you something, madam? What became of the craftsmen who built the Ark?”

“What are you trying to tell me?” she asked. “It is the answer to what you have just told me.”

“What became of the craftsmen who built the Ark? They built the Ark, and animals were saved: snakes, buffaloes, wolves, foxes, and the rest. But the craftsmen drowned. That is what awaits you,” I told her—I, little Panagopoulos. “Pay attention to what I am telling you.” I do not know what she did afterward. I do not even know whether she is still alive. I know nothing about where she may be.

Therefore, it is a good thing for a person to fear death. But how does he fear it, and why? There are two ways in which a person may fear death, as Saint John Climacus explains.

As I told you from the beginning, I will support everything I say with the teaching of the Saints, so that my words may have some salt and weight and not be merely Panagopoulos’s opinions. Listen, then, to what Saint John Climacus says.

"Fear of death is a characteristic of our nature, one that came upon us through disobedience." Because of that disobedience, because of sin, this fear of death is in us. What is going to happen to me? That, he says, is something natural. "But terror at death is proof of sins for which we have not repented." It is one thing to be afraid, and quite another to be terrified.

Being afraid — all right, you're afraid. But to be terrified, so that your whole expression changes when someone speaks to you about death: that is evidence that you have sins that are unrepented and unsettled. Those are what accuse you. And that is what you fear — the tribunal.

There are, then, two kinds of fear of death, brothers and sisters. One is natural and may bring tears—not wailing and tearing one’s hair. But there is also the other kind, when a person trembles, laments, and grieves. You tremble because, as John Climacus says, “terror of death is evidence of unrepented sins.” It proves that you have sins that remain unrepented, unconfessed, and unsettled—whether sins of the flesh, worldly sins, or even tax-related sins. The sins are there; the accounts remain unsettled. That is why you are terrified.

This brings to mind a story we once told. A missionary was speaking to a group of cannibals. When they heard that the Resurrection would take place and that everyone would rise again, one of them suddenly sprang to his feet.

“Impossible!” he said. “The Resurrection cannot happen.” They asked him why. “It cannot happen,” he kept saying. As the discussion continued, he insisted, “The Resurrection cannot happen.” The missionary found it strange: why did this man not want the Resurrection to take place? Was the Resurrection not something good?

“Because,” the man said, “if all the people I have eaten rise again, what will become of me?”

Exactly the same thing happens with a person who has this kind of fear. It is precisely the same situation.

So there is such a thing as fear, and we have set out what that fear is. Why are you afraid?

Because there are unsettled accounts. You have wronged someone, harmed someone, or stolen. You have unjustly accumulated deposits and other possessions. You have sins that remain unrepented and unconfessed. That is what makes you afraid.

Or perhaps yours is the natural fear. Who can claim to be fearless in the face of death? Out of humility, a person ought to have this fear. He ought to say, “I am not worthy, Lord.”

This, then, is the answer one can give to such people.

One more point, which I think is related to this. No, forgive me—there is another question: “Perhaps I am upright, as I believe, although the money I earn may not be entirely honest; but I give some of it to the poor.”

In this situation, I believe, there is a large class of Christians who acquire wealth unlawfully and imagine that by giving it to a poor person they are saving the recipient, themselves, and everyone else as well.

But you cannot give alms from stolen goods. They are not yours, and you have no right to dispose of them. You cannot use them to make chandeliers for a church, care for orphans, help widows, or build churches. These things were stolen. They are not yours. They are another person’s sweat, another household’s livelihood, another person’s field—perhaps even his blood. Whatever the case may be, they belong to someone else.

You must give them back to the person who owns them, to the one to whom they properly belong. Then he may dispose of them however he wishes. No one appointed you as a steward with the right to steal what is mine and then perform many acts of mercy with it—commissioning icons, doing charitable works, or helping an orphan.

You are deceiving yourself. Never let Satan deceive you in this way, because many people refuse to return what they have taken to those from whom they took it.

— to the people they took it from, to whom it properly belongs, to whom it rightly belongs. Instead they manage it, supposedly for charitable works. Some charitable work that is! In reality it does not save the person. And I think we should also hear, once again, what Saint John Climacus says: do not say you are gathering on account of the poor — "I'm collecting for the poor." For two mites—

“With two small coins she purchased the Kingdom.” The widow’s two mites, it is said, purchased the Kingdom. Therefore, you do not need to amass the world’s billions—whether lawfully or unjustly—in order to save others or to save yourself.

With two pennies, it says, they were saved. With two mites, they purchased the Kingdom. So if any of us is involved in such a matter, let him pay close attention and sort out what truly belongs to him.

He has no right to dispose of what belongs to others. I have often received telephone calls from people who remain anonymous and ask, “What should I do?” Return the money to the person to whom it belongs. If that person is no longer alive, return it to his relatives. If there are no relatives, give it to a charitable work in his name. But do not keep it yourself. If the person is alive, it must go directly to him. “But I am ashamed.” Then send a check anonymously. Find some way for the money to reach him, and at the same time confess the sin to your spiritual father.

If you have the strength to tell him, “Brother, I wronged you, and now I am returning what is yours,” then the work of setting that sin right is complete. If you do not have the strength to do this, you are not being compelled. Give back the fruit of his sweat and confess the sin.

Or write anonymously: “This is money I owe you because I wronged you.” There is no need to say who you are.

Thank you. Just one question. There are a thousand and one situations a person can find himself in... I know people who packed up objects that they had stolen and shipped them abroad. It has become the custom, it is the fashion, to steal from big hotels, from big restaurants, from big whatever else. They steal a serving platter, they steal teaspoons, they steal plates, they steal towels, they steal bed sheets, and so on — and important people, important people, I...

I myself have mailed stolen goods abroad with my own hands in cases like these. You know what goes on in this life. Whatever it may be—something from your home, clothing, another object, a book, money, or property—identify it and give it back.

And don't keep forcing it to hang around your neck — let it go. And don't deceive yourselves that you have any right to do as you please with someone else's sweat, someone else's blood, someone else's things, handing them out as alms to other people. God does not accept these things. "Let not the oil of the sinner anoint my head." Even if you build a sanatorium and care for people with tuberculosis there free of charge, God takes no account of it. It is an abomination in the eyes of God. And you remember one evening when…

I told you this story. Once, a prominent businessman who owned a large factory invited a friend to lunch. After they had eaten at the restaurant, he said, “Get in,” took him in his car, and drove outside the city.

And he pointed out to him, across the way, a big wing that was going up. "Do you see that?" he asked him. "Yes," the friend said. "And what do you think I'm building?" "What is it?" the friend asked. "I'm building a sanatorium," he said, "a hundred beds." "That's small," the friend told him.

“Why?” “Because even the workers in your factory whom you treat unjustly and who become ill will not all fit inside it.”

He made his money by driving them into tuberculosis, and then he built them a sanatorium. Do you know how many such strange contradictions exist in the world? And this is not the only one I could tell you about now.

Here is another question for the few minutes that remain. “Mr. Panagopoulos, one evening you said that we are responsible for our neighbor’s salvation. I cannot accept that.” It is indeed difficult to accept.

James writes plainly in his epistle: “To him who knows how to do good and does not do it, to him it is sin.” That is what James says. Perhaps I should tell someone that he must repent, help an elderly woman on her way, put her in a taxi so she can go to the doctor, or do some other good deed...

Every such good thing that I fail to do is recorded as sin.

It is no accident that our lives have been woven together with the lives of others—at work, in the office, on the road, in the car, or in the building where we live. If we wish to be called Christians, we are obliged to place ourselves at the service of our fellow human beings.

So if we can help someone—with a book, with a word, or in any of the countless other ways available to us—and we do not, it is sin. I say this often. If you wish to read it for yourselves, you will find it in Ezekiel, chapter three, from verse seventeen onward.

There it lays it down clearly. When I say to the wicked man that he is going to die, that he will be condemned — and you, He says, do not warn that wicked man, so that we might save him — then, He says, that man shall die in his sin, but his blood I will require at your hand. You are the one who will have to answer to me for him.

But if you warn the lawless man—the wrongdoer, whoever he may be, who is not living rightly, seeing things rightly, or acting rightly—and he still does not turn back from his lawless way, then, God says, you shall deliver your own soul.

He will die and be condemned, but you have delivered your soul. In plain language, you have done your duty. At this point, the divine John Chrysostom says: “Each one of us who does not labor for the salvation of his neighbor is accountable.”

Each one of us who takes no interest in his neighbor’s salvation is accountable, he says. And on that Day we shall give an account. Do we understand this? We have an obligation. Many people have found the right path through a book that we sent them anonymously.

We may have helped them with a leaflet that concerned them, or with a letter reminding them of certain things. Yet we have not taken this responsibility seriously, and many of us remain indifferent. We say, “Shut the door; let us go inside.” But one day the door will open, even if you have locked it. Judgment will come down through the chimney or through the roof, seize both you and me by the ear, and take us away to give an account.

Then we shall discuss it—if I can shut the door, let us go inside.

Yes, indeed, sir, we bear responsibility. So accept it, my brother or sister—whoever you may be. Accept that we bear responsibility, and take an interest in your neighbor.

This concern is itself an act of mercy toward our fellow human beings, yet those of us who are able to offer it deprive them of it. The next question is closely connected and quite specific, if you will allow me: “You once said that almsgiving delivers us—that is, it saves us—and even delivers us from Hell.”

“But I am poor. I have nothing with which to give alms. Will I therefore be condemned? Is God so unjust?”

A fine piece of reasoning—carefully garnished and polished.

And in a certain way, this is related to the previous objection: that God will summon me and put me in the dock if I have not also devoted myself to my neighbor. For, as you may remember, the commandment is not only to love the Lord your God, but also to love your neighbor as yourself. You are to love Him with all your heart, with all your soul, with all your understanding, and with all your strength—yes, with all your strength.

Your strength: whatever influence you have, whatever ability you have, whatever money you have, whatever position you hold, and whatever power you have to influence others. That does not mean merely picking up the telephone to arrange someone’s transfer. It means making your power available—using whatever standing, authority, and influence you possess—to help the other person in this situation.

At this point, then, I would like to share a beautiful passage from one of the foremost interpreters of the Scriptures, whose name is Euthymios. He says this because many people think that almsgiving consists entirely of money.

Did poor Lazarus have any money? Did he give material alms? Yet he showed mercy through his longsuffering. He helped the rich man, even though the rich man gained no benefit from Lazarus—from his longsuffering, his life, his patient endurance, or any of these things. But that is another matter.

Almsgiving, then, is not limited to giving someone a hundred drachmas or a thousand, paying his rent or electricity bill, or settling some debt that hangs around his neck like a noose and thus bringing him relief.

There are countless ways in which a person can give alms. Listen, then, to what this holy man says, and you will be comforted concerning this matter if you have no drachmas to give. I spoke about this in that homily on when a day may be considered complete. I believe this was the final point: that it is essential for a person to perform some act of mercy each day. In this way, as it were, he puts the finishing touch on his day, so that it may be complete, holy, peaceful, and sinless.

He says: “It is possible to show mercy not only with money, but also with words; and even if you have nothing, you can do so with tears. For the ways of almsgiving are many, and this commandment is broad. Here we shall receive mercy from men, and there from God.”

You have no money, he says, but you have words with which to comfort someone. You can speak to another person on his behalf and thereby show him mercy through your intercession. Let me tell you about something animals have done that we have failed to do. Read the Life of Saint Artemon appointed for the twenty-fourth of March.

There you will see that, when this martyr was being unjustly tortured, a doe went to the governor, accused him, and said, “You must intervene, because this and that are taking place.” A doe! Of course, a doe is an irrational animal. You will tell me that it was guided by the grace of the Lord, and that this is how it happened. But if an irrational animal can be guided by the grace of the Lord, why should I, a rational human being, not possess this grace of the Lord and be guided to do something similar—to help another person?

A person does not need to be some clever operator, a lawyer, or a wheeler-dealer who knows how to pull strings and bring Pharaoh crashing down. No; this could be accomplished through grace. That is what he tells us here as well.

There are many ways, he says, in which a person may receive mercy here, and God will show mercy to you there. That is what he writes, that is what he says, and, if you will permit me to say so, that is how things truly are. Blessed are those who are willing to understand this.

I think that's it. In any case, I'll make a short stop here, and there are a few more things that may take up another evening as well — things I think are of real benefit to this subject, because many of us find answers that are cut very much to our own measure.

Απόψε το βράδυ θα ήθελα, σε συνέχεια και αυτών που είπα προηγουμένως, που ήρθαν βέβαια εκτός προγράμματος όπως τα λέγαμε, να απαντήσω πάλι σε ορισμένες ψυχές που έχουν ερωτήματα δήθεν ευλογοφανή. Τα οποία καλώς θα ωφελήσουν και τους υπολοίπους.

Διότι, εκτός βέβαια ορισμένων που έχουν τοποθετήσει σωστά το θέμα της σωτηρίας και το πώς πρέπει να πολιτεύεται ο άνθρωπος επάνω στα θέματα αυτά της πίστεως, υπάρχουν ορισμένοι οι οποίοι ακόμη, παρότι ακούν πολλά χρόνια στα θρανία αυτά και σε άλλα, δεν έχουν κατορθώσει να έχουν γεμίσει και να γνωρίζουν ανά πάσα στιγμή την ανάλογη απάντηση να δώσουν και στον εαυτό τους, που γεννάται κάποιο πρόβλημα, αλλά και σε κάποιον άλλον.

Μέσα σε αυτά τα οποία ενίοτε τοποθετούνται εδώ, ορισμένα τα βγάζουν στην άκρη και, όπως τα γνωρίζετε, δεν έχουν την απάντηση. Δεν τα πετάνε σ' εμένα.

Και κάποτε θα ήθελα σε αυτά να απαντήσω, που μπορούσα γενικότερα να ωφελήσω. Απόψε λοιπόν το βράδυ ανέφερα από αυτόν τον κατάλογο μερικά από τα ερωτήματα αυτά, τα απλά που φαίνονται αλλά είναι σύνθετα για ορισμένους, και άλλα όπως τα λέγαμε, προκειμένου να μην πω δικιά μου γνώμη, διότι το να απαντήσω εγώ έτσι πρόχειρα θα πει ότι αυτό είπε ο Παναγόπουλος.

Παναγόπουλος. Και ποιος είναι ο Παναγόπουλος που μπορεί να έχει γνώμη ορθή επάνω στο θέμα αυτό; Δεν είναι έτσι.

Έσπευσα να επιστρατεύσω γνώμες Αγίων ανθρώπων επάνω στα θέματα αυτά, που πιθανόν και άλλους να απασχολούν. Διότι πολλές φορές στις απαντήσεις αυτές και στα ερωτήματα αυτά βρίσκουν και άλλοι τις λύσεις ειδικών των προβλημάτων.

Από αυτήν λοιπόν τη σειρά των ερωτήσεων, να μου επιτρέψετε να φέρω ορισμένα απόψε υπόψη.

Πρώτη ερώτηση: Είμαι αμαρτωλός. Πώς να σωθώ; Είναι βέβαια απλό το ερώτημα, αλλά θέλει κάποια απάντηση. Απαντήσεις δίδονται πολλές. Άλλος υποδεικνύει αγαθοεργία. Άλλος υποδεικνύει μετάνοια. Άλλος υποδεικνύει συμπαράσταση στον πόνο του άλλου, να επισκέπτεσαι τον ασθενή, να αρχίσεις να νηστεύεις που δεν νήστευες, να προσεύχεσαι, να πιστέψεις. Είναι διάφοροι τρόποι που υποδεικνύονται.

Εγώ παίρνω έναν τρόπο τον οποίο τον έχει ο Θείος του σώσον μου και λέει για τον άνθρωπο ο οποίος ναι με εντιχτεύει στο Θεό αλλά είναι αμαρτωλός. Τι πρέπει να κάνεις, δεν υπάρχει άλλη οδός της μετανοίας και της εξομολογήσεως.

Μην πας να ζητήσεις άλλον δρόμο και μην φροντίζεις με κανέναν τρόπο άλλων πλάγιων, δικών σου, της λογικής σου, του κόσμου, να καλύψεις αυτή σου την ασθένεια. Τι λέγει ο Άγιος άνθρωπος αυτός, αμαρτωλός ή αυτός θα πασχολείς, πρόσθελσε στην Εκκλησία, μην πάρεις τη θάλασσα να τα πεις στα 40 κύματα,

ούτε να πας να σηκώσεις λιθάρια, να τα βγεις και να πας από κάτω, ούτε να σηκώσεις τα χέρια σου επάνω στον ουρανό. Πρόσελθε εις την Εκκλησία, πρόσπεσον, κλάψον εις την Εκκλησία. Έξω της Εκκλησίας δεν υπάρχει σωτηρία, ό,τι θέλει ας κάνει ο άνθρωπος.

Η Εκκλησία είναι το Ταμείο της Χάριτος και διά της Εκκλησίας ο Χριστός σώζει τους προσερχομένους. Εάν ανοίξει κανείς το δεύτερο κεφάλαιο των Πράξεων, θα βρείτε εκεί το εξής: Και ο Κύριος προσετίθετο τους σωζομένους στην Εκκλησία. Αυτοί που εβαπτίσθηκαν, τον παραδέχτηκαν, τους προσέθετε στην Εκκλησία.

Εβαπτίσθησαν. Γιατί; Για την περαιτέρω νοσηλεία τους, διότι σαν άνθρωποι θα ξαναρρωστήσουν και είχαν ανάγκη των ιατρών και των φαρμάκων της Εκκλησίας. Και τα φάρμακα υπάρχουν στα μυστήρια της Εκκλησίας και οι ιατροί είναι οι ιερείς, ο κλήρος στην Εκκλησία.

Με οποιοδήποτε τρόπο, έξω της Εκκλησίας ο άνθρωπος δεν σώζεται. Πολλοί βέβαια πιστεύουν ότι η Εκκλησία έχει πλανηθεί. Διότι κάποιος ιερεύς δεν στέκεται καλά. Ότι η Εκκλησία είναι έρημος χάριτος. Διότι κάποιος αρχιερεύς δεν κάνει ό,τι πρέπει.

Έχει μεγάλο λάθος Η Εκκλησία εάν δεν κυρίσει έρευση Δεν έχασε τον συγχάριν Και δεν έχασε τη δύναμη του ιατρέδι Ο θείος Χρυσόστομος στο σημείο αυτό λέγει το εξής: «Κάλλιον πλανώμενος μετά της Εκκλησίας, παρά ακριβολογών έξωθεν αυτής».

Τι θέλω να πάω εδώ κι εκεί εγώ; Ακούω από το ραδιόφωνο, είμαι καλύτερος εγώ. Δεν μου χρειάζεται η Εκκλησία, τέτοιος που είναι ο παπάς, τέτοιος που είναι ο δεσπότης, τέτοιος που είναι ο κλήρος. Έχει λάθος Ο θείος Χρυσόστομος λέγει να προσέλθεις στην Εκκλησία, να προσπέσεις, να ζητήσεις γνώμη, να κλάψεις για τις αμαρτίες.

Τις αμαρτίες εξομολογήσου εις τον ιερέα του Θεού, τον άνθρωπο τον επιτετραμμένο που έχει ο Θεός, διά του οποίου ο Θεός, ο Χριστός δηλαδή, σε καθαρίζει, σου συγχωρεί τας αμαρτίας. Διότι δεν συγχωρεί ο κλήρος τας αμαρτίας. Τις συγχωρεί; Ο Χριστός διά του κλήρου τας αμαρτίας.

Διότι, αν θα έχετε προσέξει, λέει ο ιερεύς, όταν ο άνθρωπος έρθει, ο αμαρτωλός, και πει: Πάτερ τι μαρτών, έκαμε αυτό κι αυτό, ναι γονάτι, μετανοείς, γονάτι. «Συ, Κύριε», αμέσως μεταβιβάζει, «όχι εγώ», όπως λένε οι καθολικοί.

«Συ, Κύριε, όστις είπας, όταν ανέστης το βράδυ εκείνο, στο υπερώο, στους μαθητάς, που τους έδωσες το Πνεύμα το Άγιο, δίδοντας αυτοίς την χάριν του δεσμείν και λύειν. Συ λοιπόν, ως το είπας, όσα αν δέσητε επί της γης έσται δεδεμένα και όσα αν λύσητε έσται λελυμένα, λύσον και του δούλου σου τούτου». Ο Χριστός είναι αυτός ο οποίος λύει τας αμαρτίας και αφήνει τας αμαρτίας και καθαρίζει τας αμαρτίας.

Όχι ο ιερεύς. Δέσε το καλά στο νου σας αυτό: όχι ο ιερεύς. Ο ιερεύς είναι όργανον, είναι εργαλείο στα χέρια της Χάριτος. Κανένας να μην δεσμευτεί ποτέ του από σκέψεις αντίθετες και να μη φτάσει μέχρι τον ιερέα του Θεού που λέγει εδώ.

Λέγει εδώ: Οι αμαρτίες λοιπόν να τις εξομολογήσουν στον ιερέα του Θεού, τας αμαρτίας. Ειπέ ενταύθα, εδώ να τα πεις, την περιμένει να αριθμήσει εκεί. Επίσης ορισμένοι άνθρωποι, τους οποίους μπορούσαν να τους βοηθήσουν στον κόσμο τούτον με ένα ευχέλαιο, με μια μετάνοια και εξομολόγηση, με μια θεία κοινωνία, δεν το έκαμαν, να μην τους φοβίσουν δήθεν, και τους έστειλαν διπλωμένους για την κόλαση. Και έπειτα κάνουν αρχήρα, επεκάμνη μνημόσυνο, να πείσουν να τους βοηθήσουν. Τώρα, εδώ, ενταύθα, ίνα μη εκεί υπό μυριάδων αγγέλων και ανθρώπων εσκηνόμενος ελεγχθής. Γιατί ορισμένοι άνθρωποι ντρέπονται, πώς να τα πω, ντρέπονται να τα πουν. Όταν τα έπραξε δεν ντρεπόσουν, γιατί τώρα ντρέπεται; Η ντροπή είναι όταν τα πράττουμε, όχι όταν πρόκειται να απαλλαγούμε. Αυτό δεν πρέπει να είναι ντροπή. Ο Σατανάς είναι τεχνίτης, όπως σας έχω πει κάποτε.

Ο διάβολος είχε πάει απ' έξω σε ένα εξομολογητήρι και έδινε κάτι στους ανθρώπους. Και όταν ο ερεύτων εβέβαινσε και του λέει τι κάνεις εκεί, τι δίνεις εκεί Λέει κάτι τους δίδω. Τι τους δίδει. Τους δίδω λέει την εντροπή

«Τους την είχα πάρει γρηγορότερα για να αμαρτήσουν. Και τώρα τους τη δίνω να ντραπούν, να μην τα πούνε σε εσένα, να ξαναμείνουν σε μένα». Και εντός της πολλοί άνθρωποι δεν το λαμβάνουν σοβαρός υπόψεις με αυτό το πράγμα Γι' αυτό λέει εδώ, πρόσεξε, εξομολογήσου το ιερή του Θεού τα σαμαρτία σου, υπέ εν τάφτα η να μη εκεί υπομοιριάζων αγγέλων και ανθρώπων εσκηνόμενος σε λέξεις Και κάνει και μάλιστα ένα συλλογισμό και λέει, υπέ μου, τι εστι κάλλιον, όδε εν διεκλουσία το πνευματικό σου πατρί μόνο Ενώ θα τα μάθει ένας άνθρωπος, που ξέρετε, και αυτοί έχουν χάρη Θεού και ξεχνούν μόλις βγεις έξω από το εξομολογητήριο.

Διότι, εάν οι άνθρωποι αυτοί εναποθήκευαν, κατά κάποιον τρόπο, όλα τα στραβά και τα ανάποδα τα δικά μας, όλες τις διαβολές τις δικές μας, θα την έχουν τρελακή.

Αλλά τους ευλογεί ο Θεός και τα ξεχνούν και καν δεν ξέρουν, όταν βγουν από το εξομολογητήριο, έστω και αν εξομολογήσουν 100 με 1.200 αμαρτίες παράκτεναν, σε ευλογή Τι είναι λέει προτιμότερον, η πέμπνη, τι έχει κάλλιον, όδε, ενδιακλησία στο πνευματικό του πατρί μόνο, τι εκεί επί τόσοι των μυριάδων δημοσίαζεται Θα ξεσκεπαστεί εκεί, γιατί όσο και να θέλουν να φυλάξουν, δεν θα φυλάξουν, θα ξεσκεπαστούν.

Υποθέτω, λοιπόν, εδώ, αν πεις πραγματικά ότι θέλεις να σωθείς, ο μοναδικός, λοιπόν, τρόπος είναι: πέρασε, μετανόησε, πήγαινε στην εκκλησία, βρες κάποιον που θα μπορείς να συνεννοηθείς και βρες έναν τρόπο να εξομολογηθείς καθαρά και επέστρεψε στην εκκλησία και μείνε εντός Εκκλησίας, μείνε εντός Εκκλησίας.

Τον περιπεσόντα εις τους ληστάς ο Χριστός δεν τον πήρε να τον πάει στο καφενείο. Τον πήρε και τον πήγε στο πανδοχείο. Τον παρέδωσε το Πανδοχείο, το άφτε δυο δινάρια και του είπε: «Θα ξανάρθω, επιμελήσου τον και θα ξανάρθω εγώ».

Είναι ολόκληρη η ένσαρκος οικονομία και ο τρόπος της σωτηρίας του ανθρώπου. Ο περιπεσών εις τους ληστάς είναι ο άνθρωπος, οι ληστές είναι οι σατανάδες. Ἡμιθανῆ τυγχάνοντα, που του εφόνευσαν την ψυχή, τον απέκοψαν από τον Θεό, του αφαίρεσαν τη ζωή της ψυχής και του άφησαν το σώμα.

Ο Σαμαρείτης είναι αυτός που ήρθε και τον πήρε στον ώμο του, την ανθρώπινη φύση που δανείστηκε από τον άνθρωπο διά της Θεοτόκου, και την έφερε, την αγίασε και την έφερε στο πανδοχείο. Το έλεος που έκανε, το λάδι, το αίμα του που έδωσε, είναι ο ίδιος.

Ο πανδοχεύς είναι ο κλήρος του. Τα δύο δηνάρια είναι η Γραφή και η Παράδοση. Δεν είναι μόνο η Γραφή, που λένε οι Προτεστάντες, και η Παράδοση, η ισότιμος με τη Γραφή, και η Παράδοση. Τα δύο αυτά. Και ό,τι προσδαπανήσεις, κόπους, ιδρώτα, εγώ θα φύγω και πάλιν ἐλεύσομαι και θα σε πληρώσω ό,τι κάνεις.

Εκεί θα σωθεί ο άνθρωπος, και ο καθένας από εμάς που περιπέσει στους ληστές, τους σατανάδες, και τον πληγώνουν στην ψυχή, εκεί θα πάει να βρει την ίασή του. Αυτή, λοιπόν, είναι η σωστή συνταγή. Από εκεί θα ξεκινήσεις. Αν από αυτό τον δρόμο δεν περάσεις, από οποιοδήποτε άλλο δρόμο και αν περάσεις, δεν πρόκειται και να τερματίσεις.

Από εκεί. Διότι πλέον η χάρη θα σε αναλάβει, θα σε βοηθήσει, η χάρη θα σε δυναμώσει τόσο, που τα αδύνατα θα γίνουν δυνατά. Αυτά που δεν μπορούσες, θα τα μπορείς τώρα. Όχι με τη δικιά σου δύναμη· πάντοτε με τη χάρη, όπως θα λέγαμε.

Συνοπτικά πάντως, όπως βλέπετε. Άλλωστε, περί μετανοίας, εξομολογήσεως, έχουμε κάνει έξι ολόκληρες ομιλίες, όπως ξέρετε οι περισσότεροι. Και έχουμε και υλικό, βιβλίο και με 600 αμαρτήματα, κατάλογον μέσα, ώστε μπορεί να βοηθηθεί όποιος θέλει.

Μια άλλη ψυχή έχει την εξής ερώτηση: Ο Κύριος όλους τούς έσωσε εις τον Άδην που κατέβη; Και είναι ερώτημα πολλών, διότι παρασύρονται από ορισμένα τροπάρια της Εκκλησίας που λέγει ότι πάντες έφυγαν από κάτω.

Ο Θείος Χρυσόστομος λέγει το εξής: Ουδένα άνθρωπον έσωσε ο Χριστός εν το άδη, προσέξτε τη λεπτομέρεια, μη όντα και επί της γης άξιο σωτηρία.

Πέντε λόγια απάντησης 100%

Κανένας άνθρωπος δε ζωοποιήσει τον Άδη και την θελμή μας της ζωής χαριστάμενος, ο οποίος δεν είναι ο άξιος απόλου από τη γη αυτής της σωτηρίας. Δεν χρειάζεται φιλοσοφία. Εάν επρόκειτο να σωτούνε όλοι και τους έσωσε όλους προς το κήρυγμα, δεν εγκατεύει και εκεί ρίχτες τα ενφυλακτική πνεύματα.

Εγώ κηρύσσω αυτή την ώρα. Δηλαδή, όποιος θέλει ακούσει, όποιος δεν θέλει δεν ακούει. Αυτό τούτο έγινε και εκεί.

Βέβαια, επεκτείνεται η ερώτηση σε ορισμένους, γιατί υπάρχουν παρενθέσεις. Ήταν δυνατόν τώρα να μην τον ακούσουνε στην κόλαση που ήσαν;

Και ποιος του είπε ότι ήταν στην κόλαση; Υπήρχε κόλαση στην Παλαιά Διαθήκη και Παράδεισος; Άδης υπήρχε, που και η Λύκαιρη και οι άλλοι ήσαν μαζί. Μετά του Κυρίου την έγερση άνοιξε ο Παράδεισος και εισήλθε πρώτος ο ληστής, όπως ωραιότατα η Βυζαντινή Αγιογραφία μας την εικονίζει και μας οδηγεί.

Όλοι μαζί, όπως εδώ, όλοι μαζί, όσοι ήθελαν τον δέχτηκαν· έτσι και εκεί, εν πνεύματι, όλοι μαζί, όσοι ήθελαν τον δέχτηκαν.

Γι' αυτό, λοιπόν, οι μη καλοπροαίρετοι άνθρωποι επί της γης δεν ωφελήθηκαν τίποτα, ή κάτι· σκληροί ήταν και κάτι και αδιάφοροι. Γι' αυτό ωραιότατα το λέγει εδώ, ουδένα άνθρωπον έσωσε ο Χριστός εντουάβη, μειώντα και επί τη δύση άξιο σωτηρία.

Είναι του Θείου Χρυσοστόμου αυτό που σας λέγουμε. Εμείς δεν πρέπει να σπεύδουμε ποτέ μας να έχουμε γνώμες επάνω στα θέματα αυτά. Είναι τους θεούς δουλειές και δεν ξέρουμε εμείς τι είναι τρόπο. Ο Χριστός εκατέβη και εκήρυξε τα φυλακή πνεύματα. Έμεινε κάτω 33 ώρες. Όσα χρόνια έζησε εδώ με σάρκα, τόσες ώρες έζησε εκεί με πνεύμα.

...εν πνεύματι. Όσα χρόνια ήρθε εδώ στους σαρκικούς ανθρώπους, τόσες ώρες έμεινε εκεί στους πνευματικούς ανθρώπους. Διότι από τις 3 το απόγευμα, την 9η ώρα της Παρασκευής, μέχρι στις 12 τη νύχτα, άμα τη αλεκτοροφωνία...

Ευχαριστώ.

Οι Διαταγές των Αποστόλων που έγινε η Ανάσταση είναι 33 ακριβώς ώρες. Εμήνυσε σε αυτούς και όσοι τον εδέχτηκαν και έτσι σε δημιούργηση ζωή Χαρισάννας. Αυτούς όμως οι οποίοι πράγματι ήσαν άκρη.

Δεν είναι δύσκολο και φιλοσόφους να σώσει και άλλους να σώσει, αρκεί που τον εδέχθησαν. Υπάρχει μάλιστα, έχω διαβάσει στα συγγράμματα του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου,

ότι ο Σωκράτης εκατηγορείτο κάποτε από κάποιον εδώ, για διαφόρους λόγους, για απιστία, για τέτοια πράγματα, και ότι εκολάστηκε, και του παρουσιάστηκε κατ' όναρ. Και του λέει: «Αδελφέ, γιατί κολάζεσαι;» «Εγώ», του λέει, «ήλθα προ Χριστού, δεν ήξερα, και πάλιν έγραψα», λέει, «για τον Χριστό και πάλιν οδηγήθηκα από τον Θεό και έγραψα διά τον Χριστόν, ότι αν δεν έρθει κάποιος, θα μείνετε κινησμένοι στην αμαρτία, αν δεν έρθει κάποιος για να μας σώσει».

και όταν κατέβηνε εις τον Άδη, εγώ τον στήστεψα λέει και είμαι θεσσασμένος, γιατί αμαρτάνυχα δελθέ, μάλιστα, μη σπέφνουμε να βάλουμε τους βασιμούς μας, άμα υπάρχει καλοπροαιρέτος άνθρωπος, πάντοτε υπάρχει περιθώριο σωτηρίας, να φοβόσαστε από τους κακοπροαιρέτους ανθρώπους, από τους εγωιστά που τα ξέρουν όλα,

Είναι όλα, όταν έχω διαβάσει αυτά τα ξέρω, είχα καλοβρεάθια, είχα παππού, ξέρω εγώ τι, είναι από παπαδόσογο, με μελετημένους κλπ.

Αυτόν να τον φοβάσαι. Όταν λέω να τον φοβάσαι, όχι μήπως χειροδικήσει εναντίον σου· ότι θα πάει χαμένος, δηλαδή, αυτό να φοβάσαι. Διότι η αμαρτία δεν δυσκολεύει τον Χριστόν· ο εγωισμός δυσκολεύει τον Χριστόν. Και το είπε σαφώς: «Τελώναι και πόρναι προάγουσιν υμάς εις την Βασιλεία των Ουρανών».

...από τον ουρανό. Τα που λέμε κολασμένες εδώ στην οδόν Αθηνάς και λοιπά, και κάτω στα στενά μπορούμε να τις βρούμε μπροστά, αν βρεθεί άνθρωπος να τις βοηθήσει να μετανοήσουν από μας ή από ορισμένους άλλους που δεν είναι στα χάλια αυτά τα λεγόμενα, αλλά είναι σε χάλια άλλα εγωιστικά μαζί με το Σατανά. Γιατί ο ένας βάλλεται στη σάρκα και ο άλλος βάλλεται στο πνεύμα, και διαφέρει όσο η γης από τον ουρανό και όσο η ανατολή από τη δύση η μία αμαρτία, η πνευματική, της σαρκικής. Ναι, έτσι λοιπόν είναι η απάντηση.

Είναι μια απάντηση για την περίπτωση αυτή που υπήρχε το ερώτημα. Ένα άλλο πάλι είναι το εξής. Ρωτά κάποιος και λέει: «Θέλω να γίνω κληρικός, να σώσω τον κόσμο». «Αισθάνομαι μια επιθυμία μέσα μου». Η απάντηση είναι: σε κάθε σου επιθυμία αγαθή, φρόντιζε να εξετάζεις ποιος είναι αυτός ο οποίος σε υποκινεί.

Ο σατανάς βοηθάει τον άνθρωπο για αγαθοεργία, για ορισμένα πράγματα, για νηστεία, για πολυεκκλησία, για αγρυπνία, για τέτοια πράγματα, που είναι με απότερο σκοπό του εγωισμού και της τόση ως παρακάτω.

Δηλαδή, σε βοηθάει εδώ στην αρετή τώρα, για να σε πιάσει έπειτα από πέντε χρόνια, από δέκα χρόνια. Έχει την υπομονή. Εάν εξεταστεί γενικότερα το θέμα, είναι αγαθόν αυτό που ζητάς. Αν όμως αυτό που ζητάς συνοδεύεται από δύο κλίσεις, με γιώτα και με ήτα.

Εάν έχεις εσύ την κλίση και αν σου κάνει κι Αυτός την τιμή να σε καλέσει. Διότι αναφέρει στον προφήτη Ιερεμία το εξής: Τίχι, όσοι διηγήσε τα θαύμασιά μου, ποιος έβαλε εσένα, ποιος εκάλεσε εσένα, μα για καλό πάω, έτσι έκανα, δεν μου κάνει.

Διαβάστε, αν θέλετε, ένα παράλληλο αυτού που υπάρχει στο δεύτερο κεφάλαιο του Ιωάννη, στο τέλος. Πολλοί, λέει, επίστεψαν εις Αυτόν για τα θαύματα που είδαν. Όμως ο Κύριος δεν τους εμπιστευόταν, διότι ήξερε τι υπήρχε μέσα σε αυτούς.

Τι; Ήρθαν. Ήρθαν οι άνθρωποι, τίποτα. Έτσι ήρθαν τώρα, θα φύγουν αύριο.

Και ο Θεός, ο οποίος θέλει τη σωτηρία του ανθρώπου, δεν τον δέχεται. Καλό πράγμα κάνει, αλλά δεν είναι η δικιά μου κλήση. Άλλος σε βοηθάει, άλλος σε σπρώχνει για να σε ρίξει σε εγωισμό και ούτω καθεξής.

Εάν εξεταστεί η ζωή των Αγίων ανθρώπων και γενικά αυτών που μπήκαν στον κλήρο και με τον παράδοξο τρόπο που μπήκαν, θα βρούμε ότι κανένας σχεδόν δεν πήγε θεληματικά μόνος. Δεν το επεδίωξαν. Μάλιστα, όταν πληροφορούντο ότι πρόκειται κάτι τέτοιο, να τους κάνουν κληρικούς, διαβάστε τον Μέγα Βασίλειο, διαβάστε τον Θείο Χρυσόστομο, να δείτε τι έγινε.

Επέφευγαν εις τη μέρη μόνο οι άνθρωποι για να μην τους, όμως τέλος έκαναν υπακοή εις την εκκλησία, διότι αν πάρουμε παραδείγματοι του Αγίου Νικολάου την περίπτωση, οι άνθρωποι, γενικά εκεί ο κλήρος απασχολείται με ποιον θα αναδείξουν αρχιερέα, τους απασχολούσε, δεν μπορούσαν να βρουν τον ενδειγμένο.

Και ο Κύριος στον πλέον σεβαστό της συντροφιάς παρουσιάζεται το βράδυ και του λέει: «Μη ζαλίζεστε, μην πονοκεφαλάτε. Αυτόν που θα έρθει το πρωί στην εκκλησία πρώτος να ανάψει ένα κερί, που θα τον λένε Νικόλαο, αυτόν πάρετε να κάμετε αρχιερέα».

Πραγματικά είχε την καλήν αυτήν συνήθεια ο Άγιος του Θεού, να περνάει από την εκκλησία, να ανάβει το κερί του, να προσεύχεται και έπειτα να πηγαίνει στη δουλειά του. Και πέρασε. Αυτοί περίμεναν ποιος θα έρθει. Μόλις μπήκε, τον εκάλεσαν. «Πώς σε λένε, παιδί μου;» «Νικόλαο», λέει. «Έλα εδώ». Και τον έβαλαν και τον έκαναν, και έγινε. Έχουμε περιπτώσεις τέτοιες.

Ο άνθρωπος που το επιδιώκει μόνος του και δεν έχει ελέγξει αν αυτή η διάθεση, αν αυτή η πρόθεσή του, είναι εκ Πνεύματος Αγίου, να το προσέξει. Είναι κίνδυνος ναυαγήσεως. Να μην το επιδιώκει. Επάνω σε αυτό βρήκα το εξής, το οποίο γράφει ο Μέγας Βασίλειος. Είναι από τις Διαταγές και όσοι έχετε Πηδάλιο θα το βρείτε στη 275η σελίδα, αυτό που θα διαβάσω τώρα.

Λέει με απλά λόγια το εξής: Όποιος ασκητής ή καλόγερος αγαπά και ορέγεται να γίνει κληρικός και να ιερωθεί ή να γίνει ηγούμενος και προστάτης εις τους άλλους, οτιμένου να τους σώσει διαβολικών νοση-νόσημα και φυλαρχίας έγκλημα

Διαβολική αρρώστια, λέει, έχει αυτός και φιλαρχίας έγκλημα, λέγει ο Μέγας Βασίλειος.

Καλό λοιπόν πράγμα κάνει, αλλά εξέτασέ το αν είναι καλό, διότι όπως λέγει ο ίδιος, το καλόν ου καλόν, εάν μη καλώς γένηται.

Πολλοί μας θα ενθυμείστε έναν γέροντα, τον πατέρα Ιερώνυμο στην Αίγινα, και πολλοί θα τον είχαν επισκεφτεί και πολλά θα είχαν ακούσει από αυτόν. Εγώ άκουσα επάνω σ' αυτό το εξής κάποτε. Πήγα ένα πρωινό να τον επισκεφτώ, να ακούσω λόγια του Θεού, γιατί ήταν πράγματι φωτισμένος άνθρωπος.

Μόλις μπήκα μέσα με κάθισε εκεί έτσι με τον τρόπο που είχε, κάθεσε Δημητρό ν' ακούσεις τα παράξενα που συμβαίνουν. Και κάθισε ο Δημητρός, λοιπόν, ν' ακούσει τα παράξενα. «Είδες μια κυρία που έφευγε τώρα;» Εγώ δεν την είχα δει· έφυγε από άλλη πόρτα, όπως φαίνεται.

Ε, λέει αυτή η κυρία, λέω δεν την είδα εγώ πάτερ, καλά, καλύτερα που δεν είδες να πω, ελεύθερα, έτσι θα έλεγε ανατολίτικα. Έχει παιδί κάνει παπά, και λέει πάτερ κάνω παιδί παπά.

Παιδί παπά. Εσύ παιδί δικό σου, ποιο κάνεις παπά; Εσύ ρε; Ποιο θα το κάνω, λέει, πάτερ. Και η εθνικία τι δικτύνη; Παπά η εθνικία είναι. Η εθνικία είναι φεύγου. Ρώτησε φεύγου αν θέλει παιδί δικό σου παπά. Ε, εγώ τάξη θα το κάνω παπά. Παπά, εσύ φροντίζεσαι σε πόσον θέλει γίνει παπά, μη φάχτει το τόπο μου, μη φάχτει τη λύση, γίνει στήθος μου, φαχτή μου.

Αυτή η δουλειά είναι. Εάν γίνει παιδί παπά, είναι εκείνη η δουλειά, σαν τα τελευταία πράγματα, εσύ προσεξέ το, φύλαξέ το, αν το καλέσει και εκείνα, τότε γίνει Παπα-Πρεβείο, άμα όμως δεν το καλέσει εκείνα, γίνει διαβόλη Παπα-Πρεβείο, καταλάβατε, έτσι γίνεται, θέλεις ζωή στον κόσμο εσύ, ε, κι εγώ, ποτότερα από ό,τι θέλει αυτός, ε, η δουλειά μας δεν είναι αυτή, αγαπητοί, Η δουλειά είναι: «Κύριε, αν Εσύ βλέπεις ότι μπορώ κάπου να διακονήσω και να μη γίνω αιτία να βλασφημηθεί το όνομά Σου και να χαθούν οι ψυχές και να μη χαθεί και η δική μου η ψυχή, Εσύ οικονόμησε».

Εγώ δεν βλέπω τον εαυτό μου άξιο. Μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος να νικήσει τον εγωισμό του, να σώσει τον εαυτό του, να ξεδαιμονεύσει και μάλιστα να κρεμάσει στο λαιμό του τις ψυχές. Αν γνώριζαν οι παπάδες τι είναι αυτή η προστατεία από το πετραχήλι τους, δεν θα τολμούσανε πολλοί. Δεν το γνωρίζουν, δεν το άκουσαν, δεν το έμαθαν, δεν το πρόσεξαν.

Γι' αυτό και ο ιερωμένος, παρά τα διατεταγμένα... Αλλά ταπεινόφρονα άνθρωπον· και συμβαίνει αυτό. Διότι κανένας, εκτός των αιρετικών, οι οποίοι είναι γελασμένοι, κανένας εκ των Ορθοδόξων δεν πιστεύει ότι είναι σεσωσμένος.

Αδιαφόρως αν τον σώσει ο Κύριος. Αυτός αφ' εαυτού του δεν αφήνει να περάσει από το νου του ότι είναι σεσωσμένος. Εργάζεται για τη σωτηρία του, προσέχει για το θέμα της σωτηρίας του, τα πάντα κάνει, αλλά αν θέλει με σώζει. Αν θέλει. Δεν είναι δικό μου. Δικό Του είναι το ζήτημα. Αν θέλει με βάζει μέσα.

Αυτό το πνεύμα. Και αν μάλιστα σκεφτεί κανείς εκείνο που λέγει ο Παύλος: Ο δίκαιος, λέει, μόλις σώζεται, μόλις, ως διά πυρός. Εμείς δε πού θα πάμε; Δεν ακούτε τώρα αυτούς που μετράνε τα έργα τους; Που είναι πλανεμένοι οι άνθρωποι, διότι ανήκουν σε σωματεία και λοιπά, και έχουν την γνώμη ότι θα σωθούν ή διότι είναι σε φιλανθρωπικά ιδρύματα.

Ή διότι φτιάξανε κάποια εκκλησία. Ή επροίκισαν δυο κοπέλες και ένα ορφανό, ή δουλεύουν στο σπίτι γαλήνης και ταΐζουν τους γέροντες και λοιπά, ότι θα σωθούν. Αυτό δεν προϋποθέτει σωτηρία. Σωτηρία είναι ορθή πίστη, ταπείνωση και σχέση με την Εκκλησία, μετάνοια, εξομολόγηση, Θεία Κοινωνία.

Αυτά σώζουν. Τα υπόλοιπα που θα τα κάνουμε είναι καρποί ενός δέντρου που είναι καλώς εμβολιασμένο και εμφυτευμένο μέσα στην Εκκλησία. Από μόνα, από αυτόν τον Χριστόν, αυτά δεν γίνονται, σωτηρία δεν υπάρχει.

Γιατί συνήντησα κάποτε μια πλουσία κυρία, την οποία ήθελα να τη βοηθήσω να εξομολογηθεί, και μου λέει: «Εγώ έχω τακτοποιήσει το θέμα της ψυχής μου, κύριε Παναγόπουλε. Γνωρίζεις ότι εγώ έχω φτιάξει τον Άγιο Νικόλαο και εκκλησιάζονται άνω των 300 ανθρώπων».

Είχε φτιάξει τον Ανικόλα και εκκλησιάζουν 300 και αυτοί έμεινε έτσι. Και αναγκάστηκα να της πω το εξής. Ενόμισα, δεν ξέρω, ο Θεός τι έχει οικονομήσει. Την έχω χάσει, είναι 20 χρόνια υπόθεση.

«Μπορείτε να μου πείτε;» «Κυρία, δεν σας λέγω τώρα, κυρία μου, τι έγιναν οι μαστόροι που φτιάξανε την Κιβωτό;»

Τι θέλετε λέει να μου πείτε. «Είναι απάντηση σε αυτό που μου λέτε.

Τι έγιναν οι μαστόροι που φτιάξανε την Κιβωτό; Λοιπόν, εφτιάξανε Κιβωτό οι μαστόροι, σωθήκανε ζώα, σωθήκανε φίδια, σωθήκανε βουβάλια, σωθήκανε λύκοι, αλεπούδες και λοιπά, και οι μαστόροι επνίγησαν. Αυτό σε περιμένει», λέω. Το λέω εγώ, ο μικρός Παναγόπουλος. «Πρόσεξέ το αυτό που σου λέω». Τι έχει κάνει δεν ξέρω. Ούτε ξέρω αν υπάρχει, δεν ξέρω τίποτα. Πού υπάρχει, δεν ξέρω.

Το να φοβάται, λοιπόν, ο άνθρωπος τον θάνατον είναι αγαθόν. Αλλά πώς τον φοβάται και γιατί τον φοβάται; Είναι δύο τρόποι που μπορεί να φοβάται ο άνθρωπος τον θάνατον. Και τους λέει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος.

Γιατί σας είπα από την αρχή, κάθε τι θα το πιστώσω με γνώμη Αγίων ανθρώπων, ώστε να έχουν κάποιο αλάτι, κάποιο βάρος, να μην είναι του Παναγοπούλου. Ακούστε, λοιπόν, τι λέει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος.

Δειλία μεν θανάτου εστίν, ιδίωμα φύσεως εκ παρακοής προσγινόμενον. Λόγω της παρακοής, λόγω της αμαρτίας, υπάρχει αυτή η δειλία στον θάνατο. Τι θα γίνει; Είναι φυσικό πράγμα, λέει, αυτό. Τρόμος δε θανάτου εστίν, αμετανοήτων πταισμάτων τεκμήριον. Άλλο να φοβάσαι και άλλο να τρομάζεις.

Το φοβάσαι, φοβάσαι. Αλλά το να τρομάζεις και να αλλάζει η όψη σου. Όταν σου μιλάνε για θάνατο. Είναι τεκμήριο ότι έχεις αμετανόητες αμαρτίες και ατακτοποίητες. Αυτές είναι που σε ελέγχουν. Και αυτό φοβάσαι, το δικαστήριο.

Είναι λοιπόν δύο υλών αδελφέ Τι, αδελφοί, δεν ξερωτήσει; Οι φόβοι του θανάτου. Είναι ο φυσικός, που και δάκρυ δημιουργεί. όχι μαλλιοτράβημα, αλλά είναι και ο άλλος θάνατος που τρέμει, ρινώ και οδύρομαι, τρέμεις διότι ο θάνατος λέει ο τρόμος δε θανάτου εσύ αμετανοεί των πθεσμάτων τεκμήριων, Απόδειξη ότι έχεις αμετανόητες, ανεξομολόγητες, ατακτοποίητες αμαρτίες, είτε σαρκικές, είτε κοσμικές, είτε φορολογικές. Υπάρχουν αμαρτίες, υπάρχουν, εκκρεμούν λογαριασμοί, γι' αυτό τρομάζεις.

Δηλαδή, έχει θέσει εδώ εκείνο που λέγαμε κάποτε, που όταν ομιλούσε ένας ιεραπόστολος σε κάτι ανθρωποφάγους. Και ήκουσαν αυτοί ότι θα γίνει η Ανάσταση και θα σηκωθούν όλοι και λοιπά, ένας πετάχτηκε σαν σούστα.

«Αδύνατον», λέει, «δεν πρόκειται να γίνει η Ανάσταση». Και τον ερώτησαν γιατί. «Δεν γίνεται», λέει, «δεν γίνεται». Πιο κάτω προχώρησε, λέει, το «δεν γίνεται η Ανάσταση». Και του φάνηκε περίεργο και του άλλου γιατί δεν θέλει να γίνει η Ανάσταση, γιατί δεν είναι καλό η Ανάσταση.

Γιατί λέει αν αναστηθεί όλος ο κόσμος που έχω φάει εγώ λέει τι θα γίνω.

Αυτό τούτο συμβαίνει και σε αυτόν. Στην περίπτωση αυτή του φόβου αυτού, αυτό τούτο συμβαίνει.

Ώστε υπάρχει φόβος και εκθέσαμε τον φόβο. Γιατί φοβάσαι;

Πως είναι λογαριασμοί που εκκρεμούν. Έχεις αδικήσει, έχεις βλάψει, έχεις κλέψει. Έχεις επισωρεύσει άδικα τα αισθοποθετήσεις και λοιπά. Έχεις αμετανόητες, ανεξομολόγητες αμαρτίες. Και φοβάσαι από αυτό.

Ή φοβάσαι το φυσικό φόβο. Ποιος μπορεί να πει, είναι παλικάρι μπροστά στο θάνατο; Πρέπει από ταπείνωση να τον έχει αυτόν τον φόβο. Να τον έχει. Διότι δεν αξίζω, Κύριε.

Αυτή, λοιπόν, είναι η απάντηση. Που θα μπορεί κανείς να δώσει σε αυτούς τους ανθρώπους.

Ένα ακόμη. Είναι το εξής που είναι παράλληλο με αυτό, νομίζω. Όχι, συγγνώμη. Ένα άλλο είναι το εξής: μπορεί να είμαι εντάξει, όπως νομίζω, και στα χρήματα που κερδίζω να μην είμαι τόσο εντάξει, αλλά τα δίδω και σε πτωχούς.

Και ξέρετε, σε αυτή την περίπτωση, θέλω να πιστεύω, είναι μια μεγάλη κατηγορία των χριστιανών, οι οποίοι συνάζουν παρανόμως και έχουν τη γνώμη ότι, δίδοντάς τα σ' ένα φτωχό, ότι σώζουν και αυτόν και εκείνον που δίνουν και τον εαυτόν και τους άλλους.

Τώρα, από τα κλεμμένα δεν μπορείς να κάνεις ελεημοσύνη. Δεν είναι δικά σου. Δεν μπορείς να τα διαχειριστείς. Ούτε πολυελαίους να φτιάξεις, ούτε ορφανά να προστατεύσεις, ούτε χήρες να βοηθήσεις, ούτε εκκλησίες να φτιάξεις. Αυτά είναι κλεμμένα. Δεν είναι δικά σου. Είναι ιδρώτας αλλουνού, νοικοκύρη αλλουνού, χωράφι αλλουνού, αίμα του, ξέρω εγώ τι είναι. Είναι ξένα.

Θα το δώσεις σ' εκείνον που το έχει, που του αρμόζει, που του ανήκει. Και αυτός θα το διαχειριστεί, να το κάνει ό,τι θέλει. Σε έναν δεν σε έβαλε κανένας, διαχειριστήθη Να μου κλέψεις τα δικά μου και να κάνεις πολλοί ελέες να κάνεις εικόνες ή να κάνεις αγαθοεργίες ή να βοηθείς το ορφανό.

Πλανάς Αυτό Μην σε γελάσεις ποτέ στον σατανά Γιατί υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που δεν τα επιστρέφουν εκεί που τα έχουν πάρει.

που έχουν πάρει, εκεί που τους αρμόζει, που τους ανήκουν, αλλά τα διαχειρίζονται δήθεν για αγαθοεργίες. Τι αγαθοεργία! Στην πραγματικότητα δεν σώζει τον άνθρωπο. Και έχω τη γνώμη ότι θα πρέπει να ακουστεί επίσης η γνώμη αυτού πάλι του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος, που λέγει: μη λέγε συνάζειν των φτωχών ένεκα, ότι μαζεύω για τους φτωχούς. Δύο γαρ λεπτά

Λεπτά, την Βασιλείαν ηγόρασεν. Το δίλεπτο της χήρας, λέει, την Βασιλείαν ηγόρασεν. Δεν είναι ανάγκη, λοιπόν, να μαζέψεις ούτε έννομα ούτε άδικα δισεκατομμύρια του κόσμου για να τους σώσεις εσύ ή για να σωθείς εσύ.

Με δυο δεκάρες λέει, αυτοί εσώθηκαν. Με δυο λεπτά, την Αγορία, την Βασιλείαν λέει, εγόρασαν. Ας το προσέξει, λοιπόν, αν κανείς εξ ημών απασχολείται με αυτό το θέμα, και ας ξεδιαλέξει τα δικά του.

Τα ξένα δεν έχει δικαίωμα να τα διαχειριστεί. Έχω δεχτεί πολλές φορές τηλέφωνο. Ανώνυμοι άνθρωποι ρωτούν στο σημείο αυτό: «Τι να κάνω;» Θα τα επιστρέψει σε αυτόν που ανήκουν. Δεν υπάρχει; Στη συγγένειά του. Ούτε αυτή; Σε μια αγαθοεργία, στο όνομά του. Σε σένα να μη μείνουν. Υπάρχει ο ίδιος; Θα πάνε στον ίδιο. «Μα ντρέπομαι». Στείλε ανώνυμα επιταγή. Βρες έναν τρόπο να φτάσουν τα χρήματα και εξομολογήσου ταυτοχρόνως το αμάρτημα στον πνευματικό.

Αν έχεις την δύναμη μάλιστα να του πεις ότι είσαι αδίκης αδελφέ, τότε είναι ολοκληρωμένο και σου επιστρέφω, είναι ολοκληρωμένο το έργο της τακτοποίησεως αμαρτίας. Αν δεν έχεις την δύναμη αυτή, δεν σε πιέζει. Δώσ' του πίσω τον ιδρώτα και εξομολογήσου την αμαρτία.

Ή γράψε ανώνυμα ότι αυτά είναι χρήματα ή κάποια τα οποία σε έχω αδικήσει. Ποιος είμαι η Ιδρώτα?

Ευχαριστούμε. Με μία ερώτηση. Χίλιες δυο περιπτώσεις υπάρχουν που μπορεί ο άνθρωπος... Γνωρίζω ανθρώπους που αμπαλάρισαν και έστειλαν αντικείμενα στο εξωτερικό που τα είχαν κλεμμένα. Είθισται, είναι της μόδας, να κλέβουν από μεγάλα ξενοδοχεία, από μεγάλα εστιατόρια, από μεγάλα ξέρω εγώ άλλα κλπ. Να κλέβουν πιατέλα, κλέβουν κουταλάκια, κλέβουν πιάτα, να κλέβουν πετσέτες, να κλέβουν σεντόνια κλπ. και μεγάλα πρόσωπα και μεγάλα πρόσωπα εγώ θα έχω

Εγώ εταχυδρόμησα με τα χέρια μου στο εξωτερικό πράγματα κλεμμένα, τέτοια. Ξέρετε το τι γίνεται μέσα στη ζωή αυτή. Αφήστε, διαλέξετε τι είναι: σπίτι σας, ρούχο είναι, αντικείμενο άλλο είναι, βιβλίο είναι, χρήματα είναι, τι είναι, περιουσία είναι, δώστε την.

Και μην την κρεμάτε με το ζόρι στον λαιμό σας, να φύγει, και μην πλανάστε ότι έχετε δικαίωμα εσείς να διαχειριστείτε τον ιδρώτα του άλλου και το αίμα του άλλου και τα πράγματα του άλλου, δίνοντάς τα ελεημοσύνη σε άλλους. Δεν τα δέχεται ο Θεός αυτά. «Έλαιον αμαρτωλού μη λιπανάτω την κεφαλήν μου». Έστω κι αν φτιάξεις σανατόριο και τους περιθάλπεις φυματικούς μέσα εκεί δωρεάν, δεν λαμβάνεται υπόψη από τον Θεό. Είναι βδέλυγμα στα μάτια του Θεού. Και θυμόσαστε ένα βράδυ που...

Σας είπα το εξής: κάποτε ένας μεγάλος επιχειρηματίας, με μεγάλο εργοστάσιο δικό του, έκανε το τραπέζι σε ένα φίλο το μεσημέρι. Και όταν φάγανε μετά στο εστιατόριο, του λέει «μπες μέσα» και τον πήρε με το αμάξι του και βγήκαν έξω της πόλεως.

και του έδειξε από απέναντι μια πτέρυγα που γινόταν, τη μεγάλη. Βλέπεις, του λέει, αυτή; Λέει, ναι. Εγώ, λέει, τι φτιάχνω; Τι είναι αυτό, του λέει; Φτιάχνω, λέει, ένα σανατόριο με 100 κλίνες. Μικρό, του λέει, είναι.

Γιατί, για να έρθουν μόνο με αυτούς που αδικείς του λέει κάτω ουσίως σημαντικοί στο εργοστάσιο, δεν τους χωράει του λέει αυτό μέσα

Βγάζει τα λεφτά και τους έκανε φυματικούς και τους έφτιαχνε έπειτα σανατόριο. Ξέρετε πόσα τέτοια παράξενα υπάρχουν στον κόσμο; Και δεν είναι το μοναδικό αυτό το οποίο σας λέγω εγώ αυτή την ώρα.

Ένα άλλο, για τα λίγα λεπτά ακόμη, είναι το εξής. Εσείς είπατε ένα βράδυ λέγει, κύριε Παναργόπουλε, ότι ευθυνόμεθα δια του πληθείο μας τη σωτηρία. Δεν μπορώ να το χωνέψω αυτό. Είναι αλήθεια ότι είναι δύσκολο χώνες.

Ο Ιακώβ στην επιστολή του γράφει σαφώς. Ο δυνάμενος ποι είναι καλό και ού ποι είναι αμαρτία αυτό έστει. Ο Ιάκωβος. Να μιλήσω του άλλου ότι πρέπει να μετανοήσει, να βοηθήσω να πάει η γριά, να βάλω το ταξί, να πάει γιατρός, να κάνω...

Ό,τι δεν κάνω τέτοιο γράφεται αμαρτία.

Δεν είναι τυχαίο γεγονός ότι συνυφάνθη η ζωή μας στη δουλειά, στο γραφείο, στον δρόμο μια μέρα, στο αυτοκίνητο, δεν ξέρω πού, στο σπίτι που μένουμε. Αν θέλουμε, έχουμε υποχρέωση, αν θέλουμε να λεγόμεθα χριστιανοί άνθρωποι, να θέτουμε τον εαυτό μας στην υπηρεσία του ανθρώπου.

Αν λοιπόν εμείς μπορούμε, μα με ένα βιβλίο, μα με ένα λόγο, μα με χίλιους δυο άλλους τρόπους που υπάρχουν, να τον βοηθήσουμε και δεν το κάνουμε, αμαρτία εστί. Εγώ πολλές φορές το λέγω αυτό και εσείς, αν θέλετε να το διαβάσετε, θα το βρείτε στον Ιεζεκιήλ, στο γάμμα κεφάλαιο, 17 και κατωτέρω.

Εκεί το καθορίζει σαφώς. Όταν λέγω στον άνομο ότι θα αποθάνει, θα κολασθεί, και εσύ, λέει, δεν νουθετήσεις τον άνομο, να τον σώσουμε, αυτός θέλει, λέει, αποθάνει ἐν τῇ ἁμαρτίᾳ αὐτοῦ, ἐκ τῆς χειρός σου θέλω ἐκζητήσει τὸ αἷμα αὐτοῦ· εσύ θα μου τον πληρώσεις.

Αν όμως του μηνύσεις του ανόμου, του παρανόμου, του α του β που δεν ζει καλά, δεν βλέπει καλά, τα πράγματα δεν τα ενεργεί καλά Όμως αυτός δεν επιστρέψει εκ της οδού αυτού της ανόμου, τότε, λέει, θέλεις ελευθερώσει την ψυχή σου.

Αυτός θέλει αποθάνει, θα κολαστεί, αλλά εσύ ελευθέρωσες την ψυχή σου. Έκανες το καθήκον σου, δηλαδή, αυτό που λέμε στην απλή μας γλώσσα. Ο θείος Χρυσόστομος στο σημείο αυτό λέγει το εξής: «Υπεύθυνος έκαστος ημών εστί της του πλησίον σωτηρίας μη εργαζόμενος».

Είναι υπεύθυνος, λέει, ο καθένας από μας που δεν ενδιαφέρεται για του πλησίον τη σωτηρία. Και θα δώσουμε λόγο εκείνη την ημέρα. Το αντιλαμβανόμεθα αυτό το πράγμα; Έχουμε λοιπόν υποχρέωση, γιατί πολλοί άνθρωποι με ένα βιβλίο βρήκαν τον δρόμο, που τους στείλαμε εμείς ανώνυμα.

Με ένα έντυπο που τους ενδιέφερε, με ένα γράμμα που τους υπενθυμίσαμε ορισμένα πράγματα, τους βοηθήσαμε. Και εν τούτοις όμως δεν το έχουμε σοβαρώς υπόψη πιάσει αυτό και πολλοί μας αδιαφορούμε. Κλείστε την πόρτα, πάμε μέσα. Θα ανοίξει η πόρτα όμως κάποτε και κλειστή αν την έχεις, θα κατέβω από το φουγάρο, θα κατέβω από τα κεραμίδια και θα σε πιάσει και θα με πιάσει απ’ τ’ αυτί και θα με πάει για λογαριασμό.

Και τότε θα συζητήσουμε, εάν μπορώ να κλείσω την πόρτα, να πάμε μέσα.

Μάλιστα, έχουμε ευθύνη, κύριε. Χώνεψέ το λοιπόν, αδελφέ, αδελφή, τι είσαι, χώνεψέ το ότι έχουμε ευθύνη και ενδιαφέρθητι.

Είναι μια ελεημοσύνη αυτή προς τον συνάνθρωπο, την οποίαν του τη στερούμε όσοι μπορούμε να το κάνουμε. Η αμέσως συνέχεια είναι η εξής περίπτωση, που είναι συγκεκριμένη, και επιτρέψτε μου. Είπατε κάποτε ότι η ελεημοσύνη μάς γλιτώνει, μας σώζει δηλαδή, μας γλιτώνει, έτσι το χαρακτηρίζει, και από την κόλαση ακόμη.

Εγώ όμως είμαι πτωχός. Δεν έχω να κάνω ελεημοσύνη. Θα κολαστώ. Ώστε τόσο άδικος είναι ο Θεός;

Ωραίος συλλογισμός. Γαρνιρισμένος και ρετουσαρισμένος ο συλλογισμός.

Και έχει σχέση κατά κάποιον τρόπο με την προηγουμένη ένσταση, που σου λέγει ότι θα με καλέσει και θα με καθίσει στο σκαμνί εμένα, εάν δεν διέθεσα τον εαυτό μου και για τον άλλον. Διότι, αν θα ενθυμείστε, η εντολή είναι όχι μόνο να αγαπήσεις τον πληθείο των Θεών σου αλλά και τον πληθείον σου ως εαυτόν Και να τον αγαπήσεις με όλη την καρδιά σου, με όλη την ψυχή σου, με όλη τη διάνοιά σου, με όλη την ισχύ σου, την ισχύν σου.

Η ισχύς σου. Τι ακτινοβολία έχεις, τι δύναμη έχεις, τι πορτοφόλι έχεις, τι θέση έχεις, πώς επηρεάζεις, όχι μόνο να πιάνεις το τηλέφωνο και να κάνεις μεταθέσεις, αλλά τι δύναμη έχεις να τη διαθέσεις, αυτή τη βαρύτητα που έχεις, την ισχύ που έχεις, το εκτόπισμα που έχεις, να βοηθήσεις τον άλλον στην περίπτωση αυτή.

Εδώ θα ήθελα λοιπόν, στο σημείο αυτό, να πω το εξής, ένα ωραίο που έχει ένας πρώτος ερμηνευτής των Γραφών, Ευθύμιος τ’ όνομα, και λέγει το εξής: Γιατί πολλοί άνθρωποι την ελεημοσύνη την τοποθετούν όλη μέσα στο χρήμα.

Ο πτωχός ο Λάζαρος είχε χρήματα; Έκανε κανένα έλεος; Και όμως έκανε έλεος με τη μακροθυμία του. Τον βοήθησε τον πλούσιο, αδιαφόρως αν δεν ωφελήθηκε αυτός να πάρει τίποτα από τον Λάζαρο, από τη μακροθυμία του, από τη ζωή του, από την υπομονή του, από όλα αυτά τα πράγματα, αδιαφόρως ἕτερον ἑκάτερον.

Η ελεημοσύνη, λοιπόν, δεν περιορίζεται μέσα στο να σου δώσω ένα εκατοστάρικο, στο να σου δώσω ένα χιλιάρικο, στο να σου πληρώσω το νοίκι, να σου πληρώσω το φως, ένα γραμμάτιο κλπ., που σου είναι μια θηλιά, και να σε διευκολύνω.

Είναι μύριοι οι τρόποι που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος ελεημοσύνη. Ακούστε, λοιπόν, τι λέει αυτός ο άγιος άνθρωπος και τότε θα παρηγορηθείτε στο θέμα αυτό, αν δεν έχετε δραχμές να κάνετε ελεημοσύνη, όπως είχα τοποθετήσει εγώ στην ομιλία εκείνη, όταν ομιλούσα πότε θα είναι τελεία η μέρα, για το οποίο πιστεύω θα είναι αυτό, γιατί ήταν το τελευταίο σημείο μας, που έλεγα ότι απαραίτητον είναι ο άνθρωπος να κάνει ελεημοσύνη την ημέρα. Έτσι, κατά κάποιον τρόπο, ρετουσάρει την ημέρα του και να είναι τελεία, αγία, ειρηνική και αναμάρτητη.

Λέγει λοιπόν το εξής «Ουχί δια χρημάτων μόνον ευθύν ελεήν, αλλά και λόγου, καν μη δεν έχει διαδακρίον, πικίλος γαρ ο τσελευμοσύνης τρόπος, και πλατεία αυτοί οι εντολοί, ελεηφίσοντο δε εντάσταμεν παρανθρώπων, εκεί δε παρά Θεού».

Δεν έχεις, λέει, χρήματα· έχεις λόγια να παρηγορήσεις. Έχεις να μιλήσεις σε έναν άλλον για αυτόν και τον ελεείς ενδιάμεσα. Σας λέγω ένα πράγμα που κάνουν τα ζώα, που δεν κάναμε εμείς. Διαβάστε στις 24 του μηνός Μαρτίου τον βίο του Αγίου Αρτέμονος.

Και θα δείτε εκεί ότι, όταν τον μάρτυρα αυτόν τον εβασάνιζαν αδίκως, μια έλαφος, ένα ελάφι, μια έλαφος, επήγε στον εισαγγελέα και τον κατηγόρησε και του λέει: «Να επέμβεις, διότι γίνεται αυτό και αυτό». Μια έλαφος. Βέβαια, η έλαφος είναι ένα άλογο ζώο. Οδηγήθηκε διά χάριτος Κυρίου και έγινε, θα μου πείτε. Αν το άλογο ζώο οδηγείται από χάριν Κυρίου, εγώ, λογικός, γιατί να μην έχω αυτή τη χάρη του Κυρίου και να οδηγηθώ να κάνω κάτι παρεμφερές, να βοηθήσω έναν άνθρωπο;

Ευχή, Να είναι καταφερτζής, να είναι δικηγόρος, πρεβεζούρος, να κάνει σου καλά, ξέρω εγώ πώς το λένε, να κάνει να γκρεμίσει το Φαραώ. Όχι, διά της χάριτος μπορούσε να γίνει αυτό το πράγμα. Αυτό του το λέει και εδώ πέρα.

Είναι ποικίλοι, λέει, οι τρόποι που μπορεί να ελεηθεί ένας άνθρωπος εδώ και θα σε ελεήσει ο Θεός εκεί. Έτσι γράφει, έτσι λέει και, αν μου επιτρέψετε να πω, και έτσι είναι. Χαρά στους ανθρώπους που θα θελήσουν να το εννοήσουν αυτό.

Νομίζω είναι αυτό. Σταματώ, εν πάση περιπτώσει, μικρή εδώ, και είναι μερικά ακόμη που ίσως να μας απασχολήσουν ένα βράδυ ακόμη, που νομίζω ότι ωφελούν το θέμα αυτό, γιατί πολλοί μας βρίσκουμε απαντήσεις που είναι πολύ στα μέτρα μας.