The Expulsion of Adam

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In this series of talks, tonight we must speak about what is called the last Sunday of the first period of the Triodion.

As you know, the Triodion has so far included three Sundays: the Sunday of the Publican and the Pharisee, the Sunday of the Prodigal Son, and the Sunday of the Last Judgment. We now have one more: Cheesefare Sunday—not the so-called final Meatfare Sunday, as we have said before.

There is only one Meatfare Sunday. Since yesterday, those who are healthy have abstained from meat. The word itself tells us this: meat-fare—the taking away of meat. As we have said repeatedly, those who are ill should discuss the matter with their spiritual father and follow whatever he permits.

Even if he permits meat because illness makes it necessary, you should include the prescribed amount in your diet. If he permits fish, milk, butter, cheese, eggs, or anything else, then the person should eat what has been permitted. For, as we have said, fasting is not meant to destroy the body.

Its purpose is not to send people to a sanatorium or a psychiatric hospital. Rather, it is meant to destroy the passions. That is precisely why the Canons say, “except in cases of illness.” When illness is present, the rule is set aside.

Even then, however, we must be careful, because some people are watching what we do.

They're watching us, and they don't know why we do what we do. So, here's an example. I'm diabetic; I have to eat. Now, never mind whether I actually do or not. But I can — I have a blessing to go and get meat. And yet it's not in my interest to be the one who goes and buys meat from the butcher. Because if word gets out that Panagopoulos bought meat from the butcher, everything I say falls to the ground. And then it's: don't tell me — I saw him myself, buying it, and the choice cut at that.

Otherwise, what credibility will our teaching have? I should not go and buy it myself. Someone else should get it for me discreetly, and I should cook it discreetly, because other people do not know what condition you are suffering from. Satan will catch the smell and the aroma of the cooking and make a spectacle of it.

And he will say, “They are breaking the fast in there; none of it means anything. That is where the hypocrisy is; that is where the Pharisees and scribes are.” That is what he will say. A person must therefore be careful not to become a cause of scandal without realizing it.

Do you know how many such things hang around our necks as a burden? Many. Although we may have the right to do something, we do not have the right to exercise that freedom in a way that brings another person down. The Apostle Paul said, “I will never eat meat again if it causes my brother to stumble.”

But we hear people among us say, “What do I care? Let him do as he pleases; let him cut his own throat.” He may cut his own throat, but you will go to Hell. You are obliged to protect him. Your knowledge demolishes his ignorance.

But that is not our main subject. The point is that, since yesterday, our Church has asked us to abstain from one of the Lord’s good gifts: meat. During this week, however, she permits all the other foods. The other day I heard some people exchanging good wishes.

But they did not say, “Have a blessed Cheesefare Week.” All these days are called Cheesefare days. Today is Cheesefare Monday; tomorrow is Cheesefare Tuesday, followed by Cheesefare Wednesday, Thursday, Friday, Saturday, and Cheesefare Sunday.

Then comes the First Week of Lent, the Second Week of Lent, the Third, and so on. Right now it is Cheesefare week. Some people don't keep this in mind, and so they didn't give the right greeting, as I said. Just as the day after tomorrow we will say, "A blessed Lent," we should have been saying now as well, "A blessed Cheesefare week."

Yet, I repeat, even today people are going to the butcher shops. You will see people who have no illness requiring it, but who remain indifferent and continue eating meat because they think that the Sunday coming the day after tomorrow is the so-called final Meatfare Sunday.

There is no final Meatfare Sunday. It is Cheesefare Sunday, I repeat. During this week, a great lesson is given. What is that lesson? A question is placed before each person, just as it was placed before the first man.

What was placed before the first man? What challenge confronted the first human couple?

They were commanded not to eat from one tree, although they were free to eat from all the others. Christ places the same challenge before us.

You may eat from all the rest. You shall not eat from this tree that is called meat. He permits everything; one thing He does not permit. That's exactly what He said to them back then, too: everything was yours. But not this tree. And man goes the other way. Where God says no, that's where man places his bet, because that's where Satan points him, and his own ignorance.

He who comes at the end of this period, on Great Friday, and stretches out His hands upon the Cross, comes for this one purpose alone: to restore man to Paradise. Christ had no other reason for coming into the world.

He came for this man who, although he had received a command containing ninety-nine yeses and only one no, still violated that single no.

So, do you want to return? Do you want Me to restore you? Follow this prescription that I am giving you. That is why these days are a test. Anyone who eats meat during these days sins as Adam and Eve did; he commits the same sin. Of course, many people do not know this. I confess, I do not blame them.

I am simply making the situation known. Whoever wishes, let him take this to heart and put it into practice. And whoever considers it his duty, let him pass it on to others as well, because our responsibility is great when we hide the talent entrusted to us.

And a talent is not only the ability to speak eloquently, or to sing, or to be an artist who paints icons of the saints, and so forth. It is also the ability to convey the truth to another person. If God has entrusted a truth to you and you have learned something that another person does not know, you are obliged to convey that truth and share it with him—in a gracious way, an instructive way, and with love.

Not by giving orders like a prosecutor.

Do not issue orders; enlighten him instead. The command is to “admonish,” not to pry. Admonish him—that is, help him understand. Sit down with him and say, “Let me explain why this is so.” Many people, of course, are scandalized when someone comes along and says, “You know, on these days you may eat the egg, but you may not eat the hen.” “Oh, you people are ridiculous,” they say. Of course, they do not understand what is involved or why the Church does this. Before the Triodion and before yesterday, a person ate everything and soared high above: he chose whatever he wished—from the land of fish, or the land of meat, or the land of birds, and so on. But now the Church wants to bring him gently down into the fast, and in order to do so...

And it must be done gradually, because if you suddenly deprive an organism of its fuel, the whole organism will be shaken and will not be able to bear it. Just try abruptly taking a cigarette away from someone and throwing it aside—someone who lives for cigarettes, goes to sleep with one, and wakes up with one. The man will lose his mind.

He will become dizzy and unable to walk. So what should you do? You take it away little by little, gradually.

This is what the Church does, like a prudent mother. She does not take everything away. She removes meat, but during these days she leaves the person with dairy products and fish, which, as you know, are lighter foods.

They do not weigh the body down or cause it much harm. In this way, the Church brings a person gently into the fast on the coming Monday. Sudden changes are not good. That is why many who fast during Great Lent suffer stomach problems for several days when, at Pascha, they abruptly return to ordinary food.

All these things must be done in stages, progressively. The purpose is to harm neither the body nor the soul, nor to build up one at the expense of the other. There are, then, two points to these days. The first is to remind us that the one who is banished on Sunday...

Because Sunday is not a carnival. The devil invented the carnival so that people would pay no attention to what God wishes to teach them. That Sunday marks the greatest event—in other words, the darkest and most ill-fated day.

The most accursed day, one might say. We regard May 29, 1453, when Byzantium fell, as a day of calamity. But that is nothing. We lost stones; we lost earthly things. Here, however, we lose Paradise. Here Adam and Eve were cast out of Paradise. This Sunday commemorates their expulsion from Paradise. Today is a day of mourning.

And Clean Monday finds our first-created ancestors outside Paradise, far from God.

And yet, that day is the wildest day of all for Christians. It is as though they were saying, ‘We do not care what Adam and Eve did, nor do we care what your Christ is doing. It means nothing to us.’

That is how people express themselves, as you know. They get drunk, feast, sing, and sizzle like a snail in the fire. They do not know what they are doing. No one has ever explained to them what happened on that day.

They do not have the Triodion at home—the book that gave its name to this liturgical season. And even if they do have it, they have never opened it to see what that day means. It is, I repeat, the darkest day in the history of the human race.

The sun, we are told, hid its rays when Adam and Eve were banished from Paradise. Just as it hid its rays when the new Adam was crucified, so then it too grew dark, becoming like blood and like sackcloth of hair.

The sun became blood-red when Adam and Eve were banished from Paradise. It was the king of creation who was banished—not some insignificant little man, but a creature of God, a child of God. And his disobedience and banishment became the cause of the Crucifixion of God Himself.

For God saw the offense that had been committed as so grave that no one—absolutely no one—could set it right; God Himself had to come. And God Himself came in Christ to resolve the plight of humanity.

It is, then, I say, a week in which each person is called to undergo a test. This also concerns what I told you earlier, for which some people criticize us out of ignorance:

They think we make arbitrary distinctions between chicken and egg, just as in other cases between olives and olive oil, or between fish roe and fish. People simply do not understand; that is why they say these things. “Just imagine,” they say, “you are allowed to eat olives, but not olive oil. Does not oil come from the olive? And imagine being allowed to eat fish roe, but not fish!”

‘You eat the fish from which taramas is made, and you eat the egg, yet you are not allowed to eat the hen?’ The reason is not that one is clean and the other unclean. The Church has particular reasons for doing this. She seeks to reduce the fuel being burned within the body.

If a person eats one egg, he takes in 90 calories. But if he eats a serving of chicken, he takes in 1,250 to 1,500 calories, depending on how it is cooked. If you roast it nicely, with a little butter, some potatoes, and so on, the whole meal comes to 1,500 calories.

That is the reason.

That's the reason. And if you eat an egg, you'll have bread and an egg. But if you eat it boiled, or fried, or however else you eat it, you'll be taking in a lot of calories. That's exactly why it tells you: choose this and not that. Put the brakes on your body, start losing altitude, bring it down slowly, ease it in gently, so that the day after tomorrow you land it right in the fast. Are you eating taramas, the fish-roe spread? What are you actually eating? Bread and taramas.

You spread a little taramasalata on a slice of bread and eat it. How many calories have you taken in? A hundred, a hundred and fifty, two hundred, perhaps two hundred and fifty. But if you eat fish—boiled in a good soup, or baked with vegetables, or grilled with a salad—and you eat half an oka of it, how many calories will you take in then?

That is the reason. It is not that one food is good and the other is not. If you eat olives but no oil, then bread and olives count as dry eating.

But if you eat two bowls of bean soup cooked with oil, even a steak pales in comparison.

And if you also devour a loaf of bread and knock back a measure of wine, you can reach two and a half thousand calories.

Potatoes with oil, eggplant with oil, okra with oil, peas, and all kinds of cooked dishes—whereas bread and olives are dry eating.

That is the reason it tells you that you may eat this, but that you may not eat. And in fact you apply this on Wednesdays and on Fridays as well. A fast from wine and oil — not oil and wine, but wine and oil, in that order. Wine has more calories than oil, and it burns off immediately; it burns immediately.

I do not know whether you have ever heated wine over a flame. You will see the alcohol burning on the surface. It is like sugar thrown into the fire: it flares up and burns. It is fuel that burns immediately, and so the Church does not permit it on fasting days.

The aim is for the flesh to be subdued, calmed, and brought to rest, so that it does not seek its own desires or demand an outlet. For the flesh—the whole human organism—is like a blazing furnace. So if you go and pour gasoline on it, adding more fuel, what will happen?

There will be a fire, and you will burn both yourself and those around you, because the flesh will seek an outlet. That is the reason for fasting. But when someone is ill and has a weak constitution, the Church raises her hands and steps back. She does not interfere, impose fasting on that person, or punish him for not fasting.

Of course, this must not be twisted into a false interpretation. I knew a woman who told her son-in-law, “You will bring me steaks.” He replied, “But Mother, should I bring you steaks during Holy Week?” “You will bring me steaks,” she insisted.

"Mr. Panagopoulos said that when a person is ill, they're allowed to eat." "But what illness do you have, Mother? You're perfectly well." "My gallbladder is swollen." Her gallbladder was swollen, and off she went to eat steaks.

Do you understand? We have such absurdities too. God knows how cunning we are, and He will judge us according to our cunning. God is not troubled because you eat steaks. Eat your own feet if you wish; that does not trouble Him.

But what was in your heart when you decided to do it? You satisfied your stomach; you did not serve your illness, because your illness did not need steaks. Do you understand? It needed some greens, a little rusk, and a piece of fruit, so that the illness might pass and you might be well again.

Yet we invent our own ideas and even claim written authority for them: “Panagopoulos said it—the theologian of dogma.” Panagopoulos or no Panagopoulos, the Canon says that fasting may be relaxed when there is illness. But a swollen gallbladder is not an illness that calls for breaking the fast. That is the point. In fact, fasting will benefit you in that particular condition.

So weigh Christianity carefully and see whether it is being put into practice.

I admit that there are certain things you may not know and may perhaps be hearing for the first time. I am not telling you to put them into practice immediately, rushing to do so simply because I said them, as though Moses himself had come and spoken. No! Examine the matter. Is it written? Is it found in the records of the Church?

The Holy Rudder, the Pedalion, has dealt with this matter. The Holy Fathers, the Synods, the Apostles, and Christ Himself have spoken about it. If they have indeed spoken, and I have not lied to you, then take care to put it into practice.

If they have not spoken, forgive me, and may God forgive you. In any case, you know that everything I tell you is taken from our own sacred books. This, then, is the great event we are speaking about. That is why it is a sorrowful and mournful day.

Satan, who certainly knows what this day means, makes as much noise as possible so that it will pass unnoticed. For if a person pays no attention to what happened, he cannot understand why Christ later came and stretched out His hands on Great Friday.

But when a person knows what happened on that Monday, he immediately understands and takes the necessary precautions—if he too desires, as a descendant of those who were expelled—to return to Paradise. The theme of this Sunday, then, is the expulsion of Adam and Eve from Paradise.

Why was Adam expelled? People say, “Because he sinned.” I say: not only because he sinned, but also because he did not practice metanoia—he did not repent.

Even after Adam fell, God helped him toward repentance, but he did not repent. He shifted the responsibility onto someone else—the very thing I do, the very thing we all do. And yet many people claim that we descended from apes. They say all sorts of things.

Ask a little child who has done something wrong: “Why did you do that, little George?” “I didn’t do it. Grandpa did it; Mommy did it; little Helen did it. No, I didn’t do it.” Where did the child learn to shift the responsibility and speak like Adam—“Not I, but Eve”—and like Eve—“Not I, but the serpent”?

The child immediately shows you that he is a lackey from back there.

He rules out every other factor, so that nothing else can be at work or come into play here in his life. Take a little child, catch him in the act, and you will see at once that he will tell you whatever you like. We shift the responsibility onto someone else. So then, Adam and Eve were not driven out of Paradise merely because they sinned, but because they did not repent.

God helped them to repent. He left them face-to-face with their failure. They saw their nakedness and were humiliated, yet they still did not repent. They shifted the responsibility. Adam said, “It is not my fault, God. You are to blame! You made Eve so cunning, and she got me into trouble. ‘The woman whom You gave to be with me’—I knew nothing about it!” “Come here, Eve. Why did you do this?” She replied, “Me? The serpent is to blame! You made such a cunning snake, and it got me into trouble.” Both of them were innocent doves, apparently! “Very well, then—come outside.”

So God takes them and casts them out. Now, for man to return to Paradise, what must he do, since he was driven out because of sin and his refusal to repent? What must his descendant now do to return? Either he must not sin, or, if he sins—as any human being may—he must repent.

That is the answer. This is why both the honorable Forerunner and the Lord Himself, when they appeared upon the earth, proclaimed: “Practice metanoia—repent—for the Kingdom of Heaven is at hand.” That is the essential word: repent. What did it mean? The people could not understand it.

They could not understand because they did not know what had happened at the beginning. What was the disobedience? What was the sin? I told you earlier. Paradise means an enclosed garden—a garden, as we have said. God placed Adam and Eve in that garden, in that Paradise, only after everything else was ready.

Once He had made Paradise and everything you would need in there, He said to them: “Everything is yours except one thing. This one you are not to eat. Leave this tree alone. Use the others, the ninety-nine trees. And besides, keep in mind that on the day you eat from that tree, you shall surely die — by death you shall die.” So He told them beforehand what was waiting for them.

He did not deceive them or leave them open to being misled, so that they could later say, “We did not know the consequence would be so severe, or we would never have eaten.” He told them beforehand, just as He has told us beforehand: if we do not repent, we shall be judged and condemned.

If we put our hand into the fire of fornication, the fire of adultery, or the fire of theft; if with our tongue we condemn others, lie, slander priests, refuse to fast, or kill our children—then this consequence awaits us. God has said it and made it clear. God is not someone who maliciously sets a trap for the human being in order to catch him or cast him down. No. On the contrary, He warns him beforehand and says: “Take care, take care! Woe to you! This and this will await you.” Therefore, no one can say that God deceived him.

And it was a matter of fasting. God did not tell them not to walk near the tree, not to sit in its shade, or not to look at it. He told them not to eat from the tree.

It was a matter of the belly. Because of the belly, the human being departed from Paradise; he did not depart for any other reason. This is why Saint Basil the Great says, “Fasting was instituted in Paradise. Adam received the first commandment.”

“You shall not eat from the tree of knowledge.” The words “you shall not eat” mean: fast. This was the institution of fasting. If Eve had fasted from the tree, we would not now need to undertake this fast. If they had fasted then, Saint Basil says, there would be no reason for us to fast today.

But since they did not fast then, “Let us fast, therefore, that we may return to Paradise.” Fasting dates from that time, from within Paradise itself. The command not to eat this one thing has existed from the time when God first spoke it, when there was only the first husband and wife.

What man needs to know is this: God did not deprive him of anything. He did not set him facing ninety-nine noes and one yes; He set him before ninety-nine yeses and a single no — and that is easy. It is all yours; one thing, leave it alone. That is how you will show Me that you have regard for Me.

You take me into account, you respect me. And yet man, at the prompting of that other one, the master craftsman behind it all, Satan, did the opposite of what God had told him, and what he achieved was the exact opposite of what he wanted. That is why God now places fasting right in the middle of things: the very fast that she did not keep back then. If we are to return to paradise, it is absolutely essential that a person mourn, because when we say we are fasting, we mean we are mourning. When there is a funeral in the house, what do we do, sit down and eat steaks? Nothing of the sort. For a whole week we can keep going on a cup of coffee. We have no appetite for food; food is not even a topic of conversation. Nothing. No pot goes on the stove. We mourn, and as an extension of that mourning, we fast. So when a person does not think of it in this way, that person does not yet have a relationship with Christ, with the Crucified One. There is one point where many people are troubled and take offense, and I would like us to talk about it. It is this point...

Yet this becomes a stumbling block for people because there are so many different kinds of food.

“So God created so many kinds of meat, and we are not supposed to eat them? What are you telling us, sir?” the educated man says. “So God created so many kinds of fish merely for us to admire from a distance? Did He not create them for us?” Indeed, if someone tried to investigate and record every species of fish, he would never finish writing—from the shark all the way down to the tiniest whitebait—such is all that God has provided for the human being.

And if you begin with all the rest—with the animals, the birds, and everything else—all these were made for man to eat. Truly, a person is overwhelmed before the love of God. When he goes to a meat market and sees what is there, when he goes to a fish market and sees, or to a fruit market and sees, he is astonished by all the different kinds, by the variety offered to the eye and to the palate.

All these things God has made for man. So, did He make them for us only to throw them away? Are we unable to eat them? Are we not permitted to eat them? Why does your religion deprive us of them? Does God really say these things? Is that reasonable? But religion is not merely rational; it is beyond reason. It rises above reason. It is true that God made all these things for man. But for what kind of man? For man before the Fall.

This was before the Fall.

God created man last of all in creation. He had already made everything for him. And when He created man, He placed him there as king, lacking nothing. When God brought him into this earthly Paradise, man lacked nothing.

Neither oxygen, nor sunlight, nor food, nor water—nothing was lacking. He had everything.

All these things were for the first man, for man before the Fall, before the first sin, before the first rebellion. And we could use the definition given by Paul. For man before the Fall: “All things are lawful.” But for man after the Fall, which is our condition: “All things are lawful, but not all things are beneficial.”

All things are lawful, but they are not all beneficial. I can eat meat day and night. I am free to do so. But is it beneficial for me to eat that way? No, it is not. I can drink, feast, and carry on—but is that beneficial? No, it is not. Even animals do not behave like that. Animals, too, are selective and choose their food.

They examine their food. Their sense of smell is close to the tongue, in the mouth, so that they do not take anything harmful into their bodies. How much more, then, should a human being do so. A person must be discerning. It is natural for a person who is hungry to eat. Since I am hungry, I must eat. But when a person eats simply because he is hungry...

Without discernment, a person is not truly human; he is merely the natural man. And the natural man is not fit for Heaven. Man appears in three stages, as Paul says:

Spiritual, soulish, and natural. So when a person is hungry, he eats; he must eat. That is the most natural thing—to eat. Since he is hungry, there is no blame in that. Yes, you must eat. But then the spiritual man comes and says, “What will you eat? Yes, eat—but what will you eat? Is what you intend to eat appropriate for today? Is it beneficial?”

Is it in harmony with God’s commandment? Is it beneficial to your soul? The spiritual man comes from above and directs the natural man. “I am hungry; I should eat.” Yes, my dear, you should eat. But let us ask: What will you eat? What should you eat today? How much should you eat? Is it lawful for you to eat it? The spiritual man examines all these things.

He had none of that. No—“I’m hungry, so I loosen my belt; bring me something to eat! What do I care about Wednesday and Friday? What do I care about your God?” Where does that lead us? Animals do that; brute beasts do that. Man is something higher. He is a spiritual being. So when a man seeks to satisfy his appetites without the control of his spiritual faculties, he descends still further. Then he falls below nature, into what is contrary to nature—not what is above nature.

I govern my nature and decide what I shall eat. Otherwise, a person sinks beneath nature and falls even lower. The one who presents himself as a superman becomes less than human. Can a bishop go out and stroll through the Zappeion like any ordinary man? Can he go out? Of course he can. But it is not fitting for a bishop to go strolling through the Zappeion or the Field of Mars. Is that not so?

Yes, a respectable lady can go out and stroll along some narrow backstreet. But it is not fitting for her to go strolling there. Nor is it fitting for a young woman, a virgin, to go strolling along such a street. This is what the words mean: “All things are lawful for me, but not all things are beneficial.”

I exercise discernment and do not do that thing, because it is not beneficial. So it is here as well: everything belongs to us. And if we had not fallen, if we had not sinned in the person of Adam, everything would have remained ours. But now we are the descendants of a fallen man.

We have to follow the prescription that is required if we are going to come back. "Let us fast, then, so that we may return to Paradise," says Saint Basil the Great. And consider who is saying it. Was he the kind of man who told everyone else to fast while he himself paid no attention to it?

These were men who both practiced and taught. Saint Basil first did, and then he taught. Did you know that Saint Basil the Great ate barley bread? He ate barley bread, not wheat bread. He deprived himself and subjected himself to hardship.

For they were not saved merely because they preached, but because they first lived this life themselves.

As Paul says, “I discipline my body and bring it into subjection, lest, after preaching to others, I myself should become disqualified.” What benefit is it to me if I preach and others are saved, while I myself do not fast, exercise self-restraint, pray, receive Holy Communion, or go to Confession? How will I be saved simply because someone else was saved? Do you understand? That is how things stand. Now I wanted to show you what the Church says.

The Holy Church speaks to us about the expulsion of Adam and Eve. Those of you who have a Triodion at home, I remind you: if you wish, read it. Perhaps you will say, “But I do not know how to chant.” This is not a matter of chanting. Read it, and you will see that you cannot pass through that text without weeping.

You will not be able to. That day is so filled with mourning. And yet ignorance and Satan will have succeeded in keeping people from knowing anything about these things. Listen now to a few of the troparia that speak of the events I have just described to you.

A Doxastikon of the Triodion says:

“Adam was cast out of Paradise” — he was driven out of Paradise — “through eating,” because of his belly, “and so, sitting down opposite it,” outside the garden, “he lamented, wailing with a piteous voice,” and he said: “Woe is me! What have I suffered, wretch that I am! One commandment I transgressed, the commandment of the Master, and I have been stripped of every good thing.” One commandment. He didn’t commit adultery, he didn’t kill his children, he didn’t steal, he didn’t blaspheme — nothing.

God told him, “Do not eat,” and he ate. That alone was enough to have him driven out. This is what I would like us to notice. If Adam fell for a single sin, Satan fell for a single thought. Satan never even had a chance to do anything. He simply desired to set himself upon the throne of God, and he found himself in Tartarus, in the lowest depths. And what about us, who sin knowing exactly what we are doing — where are we going to end up?

I do not know how you weigh these things.

“O most holy Paradise”—Adam is speaking now to the garden. He has no one else to speak to—“you who were planted for my sake. You were made for me; I was not made for you. And now you have been closed because of Eve.” Paradise has shut its gates and left him outside.

He pleads—now he begs the trees—“Plead for me, that I may be filled with your blossoms.” So plead with the One who made you, the One who fashioned me. For man, God set His hand to the work and fashioned him; but He merely spoke Paradise into being, and it was made.

"Entreat Him who made you and fashioned me, that I may be filled with your flowers." He sets Adam before us outside the gate, weeping and lamenting, and he makes the trees of Paradise his intercessors, his go-betweens, asking them to speak to God for him, to open the door again and let them back inside.

For God shut that door against them, and He even placed there, so the Scripture says, a cherubim and a flaming sword turning every way, so that Adam could not go back in and make his way to the center of Paradise, where the tree stood that is called the tree of life.

For if Adam, already subject to death, were to eat from that tree, death itself would become immortal and his condition could never be healed. God prevented evil from becoming eternal, beyond all healing. And later, on the Sunday of the Veneration of the Cross, you will hear what is said when the Cross is brought forth.

The Precious Cross proclaims, “No longer does the fiery sword guard Paradise.” A way out was opened from there; now we shall return. Christ comes to bring mankind back and lead him into Paradise.

Listen to what the hymn says about what happened on the day our first parents were driven out. "The sun hid its rays, the moon together with the stars was turned to blood, the mountains shuddered, the hills trembled, when Paradise was shut. And Adam, as he went out, beating his face with his hands, said: 'Have mercy on me, O merciful One, for I have fallen away.'"

These are things that break your heart, as we would say. And again: «Adam was cast out of the Paradise of delight because of bitter food; in his lack of self-control he did not keep the commandment of the Master, and he was condemned to work the ground from which he himself was taken.»

Now you must work the earth. Before the Fall, God had not told Adam that he would have to work it; the earth would provide food by itself. Now, by the sweat of your face, you will eat your bread. Thorns will spring up as you labor. And you, Eve, will bear your children in pain.

And this is something you women know as well — you have that experience yourselves. "And to eat his bread with much sweat." From now on you will eat your bread by the sweat of your brow. Let us lament, then; and so let us long for self-control, for the abstinence they failed to keep — so that we may not sit lamenting outside Paradise, as he did, but may enter into it.

There is also another one that goes like this: “No longer do I see you; no longer will I enjoy your delight and your divine radiance, O all-honoured Paradise. For I have been cast down naked upon the earth, having provoked to anger the One who made me.” Naked means that he had lost the garment. Adam, of course, was not wearing clothes, nor garments of skin.

The nous—the spiritual intellect—however, had grace; it had grace. It was grace that covered both him and his wife. But from the moment Adam sinned, grace departed from them, and they realized that they were naked. Ashamed, they ran and hid; and because they were naked, they fashioned coverings and loincloths from fig leaves.

Then they covered their nakedness with fig leaves, rather like the bikinis of our own day.

And Adam says: "You clothed me in a robe woven by God himself, O Savior, there in Eden, because You are compassionate; but I disregarded Your commandment, I let myself be persuaded by the destroyer, the evil one, and I was seen to be naked, wretched man that I am. That God-woven robe, that robe woven by God, I stripped off myself, miserable that I am."

Grace covered him, and his nakedness could not be seen. But when he sinned, grace departed. This is how grace becomes estranged from man. Adam was left naked as he truly was, and he ran to make those coverings from fig leaves.

Notice one detail concerning sin. Do you know what fig leaves are like? Do you know about fig sap, that milky liquid? When you cut an unripe fig or break off a leaf, milk-like sap comes from the underside. If it falls anywhere on your hands, it causes such itching that you can hardly bear it.

The fig leaf itself is the same; its surface is covered with tiny rough bristles. Imagine placing fig leaves on those tender parts of the body where they placed them! What itching and torment that must have caused! That is what sin is like. That is sin.

These are the consequences of sin. Eve brought these things about; she came up with the fig leaves.

And our Panagia, the All-Holy Theotokos — what is she? She is the vine. Eve is the fig tree. And where do you find the fig trees? Where are they planted? Aren't they right there among the vineyards? Aren't there fig trees there? Wherever there's a vine, there's a fig tree as well. We go out to the vineyards to eat a few grapes, and we gather a few figs while we're there. Isn't that so?

When you see the fig tree, remember Eve. When you see the vine, remember the Most Holy Theotokos, the new Eve.

We use them now as a poultice: they are soft and cool, and they draw out the inflammation.

This healing is the remedy that the Most Holy Theotokos brought to the sin of Eve. If you take a fig leaf and look at it, it is like the palm of a hand: it is Eve’s palm, the hand that reached out and plucked from the fig tree. If you take a vine leaf, it is another palm: it is the palm of the Most Holy Theotokos, who healed the sin of Eve. All these material things, too, remind us of and speak about what I am telling you. She sat here.

Adam sat and wept before the delight of Paradise.

Beating his face with his hands, he said: “Have mercy, O merciful One, on me who have fallen.” When Adam saw the angel who had thrust him out — the angel took hold of him to put him outside — who had thrust him out and shut the door of the divine garden.

He groaned aloud and said: “O Merciful One, have mercy on me, who have fallen.”

“Share my pain, O Paradise”—that is, grieve with me, weep with me—“for I, your owner, for whom you were made, have become poor. Let the sound of your leaves be heard; strike your leaves together. Entreat the Creator not to shut me out. You have no mouth of your own; the mouth was given to me.”

Let your leaves beat together before the Creator, and tell Him not to shut me out.

O Paradise, all-virtuous, all-holy, all-blessed, planted for Adam's sake and closed because of Eve, entreat God for the one who has fallen: O Merciful One, have mercy on the one who has fallen. All of this, as you can see, is taken from the service of Cheesefare Sunday.

And if you choose to read the hymns of Great Monday, when Eve and Adam are now outside, your soul will weep—while on Clean Monday we will be out flying kites. “Wretch that I am, I have been stripped of the garment woven by God, for I disobeyed Your divine command, O Lord. Through the counsel of the enemy, I am now clothed in fig leaves and garments of skin. I have been condemned to eat the bread of bitter toil by the sweat of my brow. The earth, now cursed, bears thorns and thistles for me. But You, who in the last days were incarnate of the Ever-Virgin, have called me back and brought me once again into Paradise.”

O Paradise, most honoured of all, most beautiful in loveliness, dwelling place fashioned by God, joy that never ends and delight without measure, glory of the righteous, gladness of the prophets, home of the saints. With the rustling of your leaves, plead with the Maker of all things to open to me again the gates that I closed by my transgression. Gates that I myself shut, by my own disobedience.

Adam, because of his disobedience, was cast out of Paradise; driven out of that delight, he no longer has any enjoyment of it. "Deceived by the words of the woman" — he was taken in by what his wife said to him — and now he sits naked, facing that place, and laments.

And so let us all be eager to welcome the season of the Fast, listening to what the Gospel hands down to us, so that through these things we may become well-pleasing to Christ and receive back once more our dwelling in Paradise.

Adam sat down outside Paradise, facing it, and he wept and mourned over his own nakedness: “Woe is me! I was persuaded by a wicked deception, I was tricked and robbed, and now I am driven far away from glory. Woe is me! Once I was naked in simplicity and innocence, but now I am left destitute and helpless. O Paradise, never again will I enjoy your delight; never again will I look upon the Lord, my God and my Maker. For I shall go back into the earth, out of which I was taken.”

I do not know whether, from these passages I have gathered for you, you can see why I told you that anyone who simply reads what is appointed for that Sunday and Monday cannot possibly feel any desire for the things the world is preparing to do.

The world regards all these things as perfectly natural. “Of course—it is Carnival season, you see,” they say. “You see, we are going; you see, we have been invited; we cannot do otherwise,” and so on. Our children are getting married, people adjust themselves to circumstances, and there are a thousand and one other excuses—when instead we should all be weeping and imploring Christ: “My God, we are sinful human beings, descendants of those people. Forgive and bless them, and take care of us as well.”

Take care, in whatever way you know best.

Στη σειρά αυτή των ομιλιών που κάνουμε, πρέπει απόψε το βράδυ να μιλήσουμε για την τελευταία λεγόμενη Κυριακή της πρώτης περιόδου του Τριωδίου.

Το Τριώδιο, όπως ξέρετε, έχει μέχρι σήμερα τρεις Κυριακές, του Τελώνου και Φαρισαίου, του Ασώτου και της Κρίσεως. Τώρα έχουμε μία ακόμη, που είναι η Κυριακή της Τυρινής, όχι της τελευταίας Απόκρεο, όπως έχουμε πει κι άλλες φορές.

Η Απόκρεο είναι μία. Από χθες οι υγιείς απέκοψαν το κρέας. Το λέει η ίδια η λέξη, άλλωστε. Από το κρέας. Απόκρεο. Από το κρέας. Οι ασθενείς, επαναλαμβάνουμε, θα τα μιλήσουν με τον πνευματικό τους και ό,τι επιτρέψει.

Μα και κρέας επιτρέψει, άμα είναι ανάγκη ασθενείας, θα βάλεις το σιτηρέσιό του. Και ψάρι να επιτρέψει, μα γάλα επιτρέψει, βούτυρο, τυρί, δεν ξέρω τι, αυγό, ό,τι επιτρέψει. Θα το βάλει ο άνθρωπος, διότι, όπως είπαμε, η νηστεία δεν είναι σωματοκτόνος.

Δεν έχει σκοπό να στείλει τους ανθρώπους στο σανατόριο ούτε στο τρελάδικο. Αλλά είναι παθοκτόνος. Γι' αυτό ακριβώς και οι κανόνες λένε: «παρεκτός λόγου ασθενείας». Όταν υπάρχει ασθένεια, πηγαίνει στην άκρη.

Παρότι και τότε πρέπει να είμαστε προσεκτικοί, γιατί ορισμένοι κοιτάζουν τι κάνουμε εμείς.

Μας βλέπουν, χωρίς να ξέρουν αυτοί γιατί το κάνουμε. Λοιπόν, ένα παράδειγμα. Εγώ είμαι διαβητικός, πρέπει να φάω. Τώρα, αδιαφόρως αν δεν τρώγω. Όμως μπορώ, έχω ευλογία να πάω να πάρω κρέας. Εμένα όμως δεν με συμφέρει να πάω να πάρω κρέας από τον χασάπη. Διότι, άμα βγει έξω ότι ο Παναγόπουλος επήρε κρέας από τον χασάπη, πέφτουν όλα όσα λέγω. Εμένα να μη μου πεις· εγώ τον είδα και το έπαιρνε, και διαλεχτό μάλιστα.

Μάλιστα, πού θα σταθεί έπειτα η διδασκαλία; Δεν πρέπει να πάω εγώ. Πρέπει να πάει κάποιος άλλος να μου το πάρει κρυφά και να το μαγειρέψω και κρυφά, διότι οι άλλοι δεν ξέρουν τι σου συμβαίνει εσένα. Ο Σατανάς θα πάρει τη μυρωδιά, θα πάρει την τσίκνα και θα την παρουσιάσει.

Και θα πει: «Εκεί μέσα καταλύεται, δεν υπάρχει τίποτα». Εκεί είναι η υποκρισία, εκεί είναι οι Φαρισαίοι και οι γραμματείς. Αυτό θα πει. Και πρέπει να το προσέξει ο άνθρωπος, να μην γίνει αιτία σκανδάλου χωρίς να το καταλάβει.

Ξέρετε πόσα τέτοια είναι κρεμασμένα στο λαιμό μας; Πολλά τέτοια πράγματα. Παρότι έχουμε το δικαίωμα, δεν έχουμε το δικαίωμα να το χρησιμοποιήσουμε κατά τέτοια έννοια, που θα γκρεμίσουμε τον άλλον. Παύλος είπε να μην φάω λέει κρέας στον αιώνα, να μην σκανδαλίσω τον αδερφό μου.

Εμείς όμως, «τι με ενδιαφέρει εμένα; Ας κάνει ο άλλος, ας κόψει το λαιμό του», ακούμε και λένε. Ας κόψει το λαιμό του αυτός, αλλά θα πας στην κόλαση εσύ. Είσαι υποχρεωμένος να τον φυλάξεις αυτόν. Η γνώση η δικιά σου γκρεμίζει την άγνοια τη δικιά του.

Λοιπόν, δεν είναι αυτό το θέμα. Το θέμα είναι ότι από χθες η Εκκλησία μας τον άνθρωπο τον στερεί από ένα από τα αγαθά του Κυρίου, που λέγεται κρέας. Του επιτρέπει δε όλα τα άλλα αυτή την εβδομάδα. Άκουσα προχθές και ευχήθηκαν ορισμένοι.

Δεν είπανε όμως «καλές Τυρινές». Οι ημέρες αυτές, αυτές λέγονται Τυρινές, όλες οι ημέρες. Δευτέρα της Τυρινής είναι σήμερα, Τρίτη της Τυρινής αύριο, Τετάρτη, Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο, Κυριακή της Τυρινής.

Έπειτα Α' Νηστειών, Β' Νηστειών, Γ' Νηστειών κλπ. Είναι Τυρινή· ορισμένοι δεν το έχουν υπόψη τους αυτό και δεν ευχήθηκαν σωστά, όπως είπα. Όπως μεθαύριο θα πούμε «Καλή Σαρακοστή», έπρεπε να πούμε και τώρα «Καλές Τυρινές».

Αλλά οι άνθρωποι, επαναλαμβάνω, και σήμερα πηγαίνει στα κρεοπολία Θα βλέπετε ανθρώπους που δεν έχουν λόγους ασθενείας, αδιαφόρος και συνεχίζουν, ότι έχουμε μεθαύριο την Κυριακή, την τελευταία λεγόμενη Απόκρεω.

Δεν υπάρχει τελευταία Απόκρεω. Είναι η Κυριακή της Τυρινής, επαναλαμβάνω. Σ' αυτή μέσα την εβδομάδα γίνεται ένα μεγάλο μάθημα. Τι είναι το μάθημα; Τίθεται ένα ερώτημα στον άνθρωπο, όπως ετέθη στον πρώτον άνθρωπο.

Τι του ετέθη του πρώτου ανθρώπου; Προ ποίου προβλήματος ετέθη το πρώτο ζευγάρι;

Μπροστά από το να μη φάνε από ένα δέντρο, εφόσον μπορούσαν να φάνε από όλα τα άλλα. Να και μας Το ίδιο πρόβλημα μας βάζει ο Χριστός.

Δύνασθε να φάτε από όλα τα άλλα. Δεν θα φάτε από το δέντρο αυτό που λέγεται κρέας. Όλα τα επιτρέπει, ένα δεν επιτρέπει. Έτσι είπε και σε αυτούς τότε: Όλα δικά σας ήτανε. Το δέντρο αυτό όμως όχι. Ο άνθρωπος πηγαίνει κόντρα· εκεί που λέγει ο Θεός όχι, εκεί ποντάρει ο άνθρωπος, γιατί εκεί του υποδεικνύει ο Σατανάς και η άγνοιά του.

Αυτός ο οποίος έρχεται στο τέλος της περιόδου, τη Μεγάλη Παρασκευή, και απλώνει τα χέρια του επί του Σταυρού, έρχεται γι' αυτόν τον μοναδικό λόγο: να επαναφέρει τον άνθρωπον εις τον Παράδεισον. Δεν έχει άλλον λόγο που ήρθε εις τον κόσμο ο Χριστός.

Τον άνθρωπο αυτό, ο οποίος, παρότι επήρε μία εντολή, 99 ναι και ένα όχι, αυτός καταστρατήγησε και το όχι.

Θέλετε λοιπόν εσείς να επανέλθετε; Θέλετε να σας επαναφέρω; Ακολουθήστε αυτή τη συνταγή την οποία σας δίνω. Γι' αυτό είναι ένα τεστ αυτές τις ημέρες και ο άνθρωπος ο οποίος κρεοτρώγει αυτές τις ημέρες αμαρτάνει, όπως ο Αδάμ και η Εύα. Το ίδιο αμάρτημα κάνει. Δεν το ξέρουν βέβαια πολλοί άνθρωποι. Ομολογώ, δεν τους κακίζω.

Εγώ απλώς πληροφορώ μια κατάσταση. και όποιος θέλει να στο κρατήσει κι ας το εφαρμόσει. Και όποιος θεωρεί καθήκον του, ας το μεταδώσει και σε άλλους, διότι είναι μεγάλη η ευθύνη μας όταν κρύβουμε το τάλαντο.

και τάλαντον δεν είναι μόνο να ρητορεύεις, δεν είναι μόνο να τραγουδάς, δεν είναι μόνο να σε καλλιτέχνεις να φτιάχνεις αγίους και λοιπά, αλλά και να μεταφέρεις την αλήθεια σε έναν άλλον. Εφόσον ο Θεός σού ενεπιστεύθη εσένα μίαν αλήθειαν και την έμαθες, που δεν την ξέρει ο άλλος, έχεις υποχρέωση να τη μεταφέρεις αυτή την αλήθεια, να τη μεταδώσεις αυτή την αλήθεια και σε άλλον, με όμορφο τρόπο, με διδακτικό τρόπο, με αγάπη.

Όχι σαν εισαγγελέας να διατάζεις.

διατάσεις, αλλά διαφωτιστικός. Η εντολή είναι «νουθετείτε», όχι να σκαλεύετε. Νουθετείτε. Να του θέσεις νουν. Κάθισε να σου πω γιατί είναι έτσι και έτσι. Πολλοί άνθρωποι σκανδαλίζονται, βέβαια, όταν έρχεται κανείς και σου λέει: «Ξέρεις ότι μπορείς να φας τ’ αυγό, αλλά δεν μπορείς να φας την κότα αυτές τις ημέρες». «Ε, είστε αστείοι», λένε. Δεν ξέρουν, βέβαια, οι άνθρωποι τι πρόβλημα είναι αυτό και γιατί το κάνει αυτό η Εκκλησία. Ο άνθρωπος, τρώγοντας απ’ όλα προ του Τριωδίου και προ της χθεσινής ημέρας, ταξίδευε στα ψηλά. Ό,τι ήθελε διάλεγε: από τη χώρα των ιχθύων ή από τη χώρα των κρεάτων ή από τη χώρα των πτηνών ή, ή, ή. Τώρα, όμως, θέλει να τον προσγειώσει στη νηστεία και, για να τον προσγειώσει...

Και ομαλώς, διότι όταν αφαιρέσεις από έναν οργανισμό απότομα τα καύσιμα, θα κλονιστεί ο οργανισμός, δεν μπορεί να το αντέξει. Πήγαινε να πάρεις απότομα από έναν το τσιγάρο και να το πετάξεις, που το ζει, που κοιμάται με το τσιγάρο και ξυπνάει με το τσιγάρο· θα τρελαθεί ο άνθρωπος.

Θα ζαλιστεί, δεν μπορεί να περπατήσει. Τι θα κάνεις; Θα το αφαιρέσεις λίγο-λίγο, σιγά-σιγά.

Αυτό το κάνει σαν μια σώφρων μάνα η Εκκλησία. Δεν αφαιρεί τα πάντα. Αφαιρεί το κρέας και αφήνει τον άνθρωπο με τα γαλακτερά αυτές τις ημέρες και με το ψάριον, τα οποία, όπως ξέρετε, είναι ελαφρά τροφή.

Δεν βαρύνει, δεν κάνει ζημιά πολύ. Και έτσι θα τον προσγειώσει ομαλώς τον άνθρωπο την ερχομένη Δευτέρα στη νηστεία. Απότομα δεν είναι όμορφο πράγμα, γι' αυτό και πολλοί που νηστεύουν μέσα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, όταν μπαίνουν το Πάσχα απότομα στο φαγητό, έχουνε στομαχικές ανωμαλίες για πολλές ημέρες.

Όλα αυτά θέλουνε κλιμακωτά, προοδευτικά. Δεν έχει σκοπό ούτε το σώμα να ζημιώσει ούτε την ψυχή. Ούτε εις βάρος του ενός να χτίσει το άλλο. Είναι δύο, λοιπόν, τινά αυτές τις ημέρες. Το μεν ένα είναι να υπενθυμίσει ότι αυτός ο οποίος εξώνεται την Κυριακή...

Γιατί την Κυριακή δεν είναι καρναβάλι. Καρναβάλι το έφτιαξε ο διάβολος, για να μην προσέχει ο άνθρωπος τι θέλει να διδάξει ο Θεός. Η Κυριακή είναι η μεγαλυτέρα ημέρα, δηλαδή η πιο αποφράς ημέρα,

Η πιο καταραμένη ημέρα που μπορεί να πει κανείς. Εμείς έχουμε ως αποφράδα ημέρα την 29η Μαΐου, κατά την πτώση του Βυζαντίου το 1453. Αυτό δεν είναι τίποτα. Χάσαμε τα λιθάρια, χάσαμε το αυτό. Εδώ χάνουμε τον Παράδεισο. Εδώ μας έξωσε του Παραδείσου. Κυριακή είναι η έξωση του Αδάμ και της Εύας εκ του Παραδείσου. Είναι πένθιμο σήμερα.

και η Δευτέρα η Καθαρά βρίσκει τους πρωτοπλάστους έξω του Παραδείσου, μακριά από τον Θεό.

Και εν τούτοις, η μέρα εκείνη είναι η πιο τρελή ημέρα για τους Χριστιανούς. Δεν μας ενδιαφέρει, σαν να λένε, εμάς τι έκαναν ο Αδάμ και η Εύα, ούτε μας ενδιαφέρει τι κάνει ο Χριστός σας, δεν μας ενδιαφέρει εμάς.

Έτσι εκφράζονται οι άνθρωποι, το ξέρετε. Και μεθούν, και γλεντούν, και τραγουδούν, και τσιτσιρίζουν σαν το σαλιγκάρι όταν καίγεται. Δεν ξέρουν οι άνθρωποι τι κάνουν, δεν τους μίλησε ποτέ κανείς ποιο είναι το περιστατικό.

Το Τριώδιον, αυτό το βιβλίο που έγινε η αιτία της ονομασίας και της περιόδου, δεν το έχουν στο σπίτι τους. Και αν το έχουν, δεν το άνοιξαν να ιδούνε τι είναι η ημέρα εκείνη. Είναι, επαναλαμβάνω λοιπόν, η πιο αποφράδα μέρα του ανθρωπίνου γένους.

Ο Ήλιος, λέει, απέκρυψε τις ακτίνες αυτού όταν εξώσθη ο Αδάμ και η Εύα εκ του Παραδείσου. Όπως έκρυψε τις ακτίνες του όταν εσταυρώθη ο νέος Αδάμ, έτσι συσκοτίστηκε, έγινε σαν αίμα, σαν ένα τρίχινο τσουβάλι.

Αιματηρός έγινε ο ήλιος όταν εξώσθη ο Αδάμ και η Εύα εκ του Παραδείσου. Ο βασιλιάς της κτίσεως, δεν πρόκειται τώρα για κανένα ανθρωπάκι. Πλάσμα του Θεού, παιδί του Θεού, εξώσθη του Παραδείσου. Και γίνεται αιτία αυτή του η παρακοή και η έξωσή του της σταυρώσεως αυτού του Θεού.

Διότι είδε τόσο σοβαρό το έγκλημα αυτό που έγινε, που δεν μπορούσε κανείς, μα κανείς, να το διορθώσει και έπρεπε να έρθει ο ίδιος ο Θεός. Και ήρθε ο ίδιος ο Θεός εν τω Χριστώ για να ρυθμίσει αυτό το θέμα του ανθρώπου.

Είναι λοιπόν, λέγω, μία εβδομάς η οποία ο άνθρωπος καλείται να δώσει τις εξετάσεις του. Αναφορικώς με εκείνο που σας είπα, που ορισμένοι από άγνοια μας κατηγορούν:

Θεωρούν ότι κάνουμε διάκριση μεταξύ κότας και αυγού, όπως σε άλλες περιπτώσεις, μεταξύ ελιάς και ελαίου, μεταξύ ταραμά και ιχθύος. Δεν ξέρουνε οι άνθρωποι. Γι' αυτό τα λένε αυτά. Ακούς, λένε, να τρως τις ελιές και να μη σ' αφήνει να φας το λάδι. Δεν βγαίνει, λέει, από την ελιά το λάδι; Ακούς εκεί να σε αφήνει να τρως τον ταραμά και να μη σε αφήνει να τρως το ψάρι.

Τρως το ψάρι που κάνει τον ταραμά, τρως το αυγό και να μη σε αφήνει να τρως την κότα; Δεν είναι αυτός ο λόγος, ότι το ένα είναι καθαρό και το άλλο ακάθαρτο. Έχει λόγους ειδικούς που το κάνει αυτό το πράγμα. Θέλει να περιορίσει τα κάψιμα στον οργανισμό.

Ένα αυγό αν φάει ο άνθρωπος, βάζει 90 θερμίδες μέσα στον οργανισμό του. Εάν φάει όμως μια μερίδα κοτόπουλο, βάζει 1.250 μέχρι 1.500, κατά αναλογία του μαγειρεύματος. Το κάνεις ψητό ωραίο, με το βουτυράκι του, με τις πατατούλες και λοιπά, έχει 1.500 θερμίδες στο σύνολο.

Αυτός είναι ο λόγος.

Είναι ο λόγος. Και αν φας ένα αυγό, θα φας ψωμί και αυγό. Αν το φας το βραστό, ψητό, ξέρω εγώ πώς θα το φας, θα βάλεις πολλές θερμίδες. Γι' αυτό ακριβώς προτίμησε, σου λέει, αυτό και όχι αυτό. Φρενάρισε τον οργανισμό σου, άρχισε να χάνεις ύψος, προσγείωσέ τον σιγά σιγά, να τον φέρεις μαλακά, να τον προσγειώσεις μεθαύριο στη νηστεία. Τρως ταραμά; Τι τρως; Ψωμί και ταραμά.

Ταραμά θα βάλεις πάνω σε μια φέτα ψωμί, λίγο ταραμά, και θα φας. Πόσες θερμίδες θα βάλεις; Βάλεις 100, βάλεις 150, θα βάλεις 200, θα βάλεις 250. Αν φας το ψάρι όμως και το φας βραστό, μια ωραία σούπα, πόσες θερμίδες θα βάλεις; Το φας πλακί, το φας ψητό με μια σαλάτα και κοπανίσεις και μισή οκά, πόσο θα βάλεις;

Αυτός είναι ο λόγος. Δεν είναι ο λόγος ότι το ένα είναι καλό και το άλλο δεν είναι. Εάν φας ελιές και δεν φας το λάδι, ψωμί και ελιά είναι ξηροφαγία.

Αν φας με λάδι μια φασολάδα και φας δύο πιάτα, μούτζα να 'χει η μπριζόλα.

Και ας τραμπουλήσεις και καμιά φρατζόλα και κοπανίσεις και κατοστάρι, πιάνουμε δυόμισι χιλιάδες θερμίδες.

Πατάτα με λάδι, μελιτζάνα με λάδι, μπάμια με λάδι, φαγητό, μπιζέλια, πράγματα. Εφόσον εκεί είναι ψωμί και ελιά, είναι ξηροφαγία.

Αυτός είναι ο λόγος που σου λέει ότι μπορείς να φας αυτό, αυτό όμως δεν μπορείς να το φας. Και το βάζεις μάλιστα και στις Τετάρτες, στις Παρασκευές. Νηστεία οίνου και ελαίου, όχι ελαίου και οίνου, οίνου και ελαίου. Ο οίνος έχει περισσότερες θερμίδες από το λάδι και είναι αμέσου καύσεως, αμέσου καύσεως.

Δεν ξέρω αν έχετε καμιά φορά ζεστάνει κρασί στη φωτιά, θα δείτε, από πάνω καίει το οινόπνευμα, καίει από πάνω. Είναι σαν τη ζάχαρη που ρίχνεται στη φωτιά και φουντώνει, καίει, είναι αμέσου καύσεως. Και δεν του επιτρέπει τις ημέρες νηστείας.

Είναι να καταπραϋνθεί η σάρκα, ηρεμήσει, ησυχάσει, δεν ζητάει τα δικά της, δεν ζητάει διέξοδο, διότι η σάρκα του, ο ανθρωποργανισμός του, είναι ένα καμίνι καιόμενο. Όταν πας λοιπόν εσύ, του βάζεις βενζίνη, καύσιμα του ρίχνεις, τι θα γίνει;

Πυρκαγιά θα γίνει και εσένα τον ίδιο θα κάψεις και τους γύρω θα κάψεις. Διότι ζητάει διέξοδο. Αυτός είναι ο λόγος της νηστείας. Γι' αυτό, στον άνθρωπο που είναι ασθενής, που έχει ασθενικό οργανισμό, σηκώνει τα χέρια πάνω η Εκκλησία. Δεν επεμβαίνει. Δεν του επιβάλλει νηστεία. Δεν τον τιμωρεί αν δεν νηστέψει.

Όχι βέβαια να γίνει κακή εκτίμηση του πράγματος. Εγνώριζα μία κυρία η οποία έλεγε στον γαμπρό της: «Θα μου φέρεις μπριζόλες». «Μα, Μεγάλη Εβδομάδα να σου φέρω μπριζόλες, μαμά;» «Θα μου φέρεις μπριζόλες».

«Ο κύριος Παναγόπουλος είπε, όταν ο άνθρωπος είναι ασθενής, μπορεί να φάει». «Μα τι ασθένεια έχετε εσείς, μαμά; Είστε καλά». «Είναι πρησμένη η χολή μου». Ήταν πρησμένη η χολή της και πήγαινε να φάει μπριζόλες.

Καταλάβατε; Έχουμε και τέτοιες τρέλες. Θεός ξέρει τι πονηροί είμαστε εμείς και θα μας κρίνει κατά αναλογία της πονηρίας μας. Δεν τον πειράζει τον Θεό να φάει μπριζόλες. Φάε τα πόδια σου, δεν τον πειράζει.

Πώς το σκέφτηκες όμως; Ευχαρίστησες την κοιλιά σου, δεν ευχαρίστησες την αρρώστια σου, γιατί η αρρώστια σου δεν θέλει μπριζόλες. Καταλάβατε; Ήθελε χορταράκια και ένα παξιμαδάκι και ένα φρουτάκι, να περάσεις και να είναι όμορφα και ωραία.

Αλλά εμείς εφευρίσκουμε δικές μας εφευρέσεις και το στηρίζουμε και γραφικώς μάλιστα: «Το είπε ο Παναγόπουλος, ο δογματολόγος». Παναγόπουλος, ξε-Παναγόπουλος, λέγει ο κανών αν υπάρχει ασθένεια. Αλλά η πρησμένη χολή σου, αυτό δεν είναι ασθένεια να καταλύσεις τη νηστεία. Αυτό είναι το θέμα. Μάλιστα, θα σε ωφελήσει εάν κάνεις νηστεία σ' αυτή συγκεκριμένως την ασθένεια.

Γι' αυτό ζυγίστε τον Χριστιανισμό και κοιτάξετε εάν εφαρμόζεται.

Ορισμένα πράγματα ομολογώ ότι δεν θα τα ξέρετε και τα ακούτε ίσως για πρώτη φορά. Δεν σας λέγω να τα εφαρμόσετε αμέσως, να σπεύσετε ότι τα είπα εγώ, ήρθα ο Μωυσής και τα είπε. Όχι! Εξετάστε το. Είναι γραμμένο αυτό; Φέρεται στα χαρτιά της Εκκλησίας;

Το Ιερόν Πηδάλιον έχει καταπιαστεί με την υπόθεση αυτή. Οι Πατέρες οι Άγιοι, οι Σύνοδοι, οι Απόστολοι, ο Χριστός έχει μιλήσει. Και αν αυτοί έχουν μιλήσει και δεν σας είπα ψέματα εγώ, φροντίστε να εφαρμόσετε.

Αν δεν έχουν μιλήσει, συγχωρέστε με και ο Θεός να σας συγχωρέσει. Πάντως γνωρίζετε ότι σας λέγω είναι όλα παρμένα από μέσα από τα κιτάπια μας. Αυτό λοιπόν είναι το περιστατικό, το μεγάλο. Γι' αυτό είναι θλιβερή ημέρα, λυπημένη ημέρα.

Ο σατανάς, ο οποίος γνωρίζει βέβαια, κάνει το μεγαλύτερο θόρυβο να περάσει απαρατήρητο αυτό το πράγμα. Διότι όταν ο άνθρωπος δεν προσέξει το τι έγινε, δεν μπορεί να εκτιμήσει γιατί ήρθε Αυτός έπειτα και τέντωσε τα χέρια του τη Μεγάλη Παρασκευή.

Όταν ξέρει όμως το τι έγινε τη Δευτέρα, τότε δικαιολογεί αμέσως και παίρνει τα μέτρα του να προσέξει, αν θέλει κι αυτός, διότι είναι απόγονος των εξωσμένων, να επιστρέψει στον Παράδεισο. Υπόθεσις λοιπόν της Κυριακής: έξωσις του Αδάμ και της Εύας εκ του Παραδείσου.

Γιατί εξώσθη ο Αδάμ, λένε οι άνθρωποι; Διότι ημάρτησε. Εγώ λέω όχι, διότι ημάρτησε μόνον, αλλά και διότι δεν μετενόησε.

Ο Θεός τον εβοήθησε και όταν έπεσε να μετανοήσει και δεν μετενόησε. Μετεβίβασε την ευθύνη, πράγμα το οποίο κάνω κι εγώ, κάνουμε κι εμείς. Απ' τα μικρά παιδιά είναι πολλοί που διατείνονται ότι ερχόμεθα απ' τον πίθηκο. Άλλα πράγματα λένε.

Ρώτησε ένα παιδάκι που έκαμε μια ζημιά και πες του: «Γιατί το έκαμες αυτό, Γεωργάκη;» «Δεν το έκανα εγώ. Ο παππούς το έκανε, η μανούλα το έκανε, η Ελενίτσα το έκανε. Όχι, εγώ δεν το έκανα». Πού έμαθε αυτό να μεταβιβάζει την ευθύνη και να λέει όπως ο Αδάμ, «όχι εγώ, η Εύα», και να λέει όπως η Εύα, «όχι εγώ, αλλά ο όφις»;

Αμέσως σου δείχνει ότι είναι τσιράκι από εκεί πίσω.

Αποκλείει κάθε άλλο παράγοντα να είναι και να έρχεται εδώ στη ζωή. Ένα μικρό, πιάσ' το, θα δεις αμέσως ότι θα σου πει ό,τι θέλετε. Εμείς μεταβιβάζουμε την ευθύνη. Ο Αδάμ λοιπόν και η Εύα δεν εξώστηκαν εκ του Παραδείσου διότι αμάρτησαν μόνον, αλλά διότι δεν μετενόησαν.

Ο Θεός τους βοήθησε να μετανοήσουν. Τους άφησε αντιμέτωπους της αποτυχίας των. Είδανε τη γύμνια τους, εξευτελίστηκαν και εντούτοις δεν μετενόησαν. Μετεβίβασαν την ευθύνη. Δε φταίω εγώ Θεέ, ποιος Θεή, Αδάμ φταίς εσύ που έκαμε στην Εύα αυτή την πονηρή και με πήρες το λαιμόνι Η Εύα μου έδωσε να είναι μαζί μου αυτή λέει η Μεγέφαση, εγώ δεν είχα υπόψη Έλα εδώ Εύα γιατί το έκανες αυτό το πράγμα, εγώ λέει, όφης εσύ φταίς που έπιαξα ένα τέτοιο φίλι πονηρό και με πήρες το λαιμόνι Καθαρά περιστέρια και τα δύο, κοπιάστε μου λοιπόν έξω.

Τους πιάνει αυτός και τους πετάει έξω. Για να επιστρέψει τώρα ο άνθρωπος στον Παράδεισο, τι πρέπει να κάνει, εφόσον εξώσθη αυτός διά την αμαρτία και διά την αμετανοησία; Τι πρέπει να κάνει τώρα ο απόγονός του να επιστρέψει; Ή να μην αμαρτήσει ή να μετανοήσει, αν αμαρτήσει σαν άνθρωπος.

Αυτό είναι. Γι' αυτό ζητείται και από τον Τίμιο Πρόδρομο και από τον ίδιο τον Κύριο, όταν παρουσιάστηκαν επί γης: «Μετανοείτε· ήγγικεν γαρ η Βασιλεία των Ουρανών». Αυτή είναι η λέξη: μετανοείτε. Τι ήταν αυτό πάλι; Δεν μπορούσαν να το καταλάβουν οι άνθρωποι.

Γιατί δεν ξέρανε πίσω εκείνο. Τι ήτο η παρακοή, ποιο ήτο το αμάρτημα; Σας το είπα γρηγορότερα. Μέσα στον Παράδεισο — Παράδεισος είναι περιβόλι. Κήπος, κήπος, είπαμε, θα πει Παράδεισος. Μες στον κήπο, μες στον Παράδεισον αυτόν, που τους έθεσε, τους έθεσε τελευταία.

Εφόσον έφτιαξε τον Παράδεισο και όλα αυτά που χρειαζόσαστε μέσα εκεί, και τους είπε: «Όλα δικά σας πλην ενός. Αυτό δεν θα το φάτε. Αφήσετε το δέντρο αυτό. Κάνετε χρήση των άλλων, των 99 δέντρων. Άλλωστε, να έχετε υπόψη σας ότι ᾗ δ’ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπὸ τοῦ ξύλου, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε». Τους είπε και τι τους περιμένει.

Δεν τους εξεγέλασε, δεν τους άφησε δηλαδή να ξεγελαστούνε. «Ευχαριστούμε, δεν ξέραμε ότι είναι τόσο σκληρό πράγμα, αν θα τρώγαμε». Τους το είπε προκαταβολικώς, όπως και μας, μας έχει πει. Εάν δεν μετανοήσουμε, θα κριθούμε και θα κατακριθούμε.

Εάν βάλουμε το χέρι μας στη φωτιά της πορνείας, στη φωτιά της μοιχείας, στη φωτιά της κλοπής, με τη γλώσσα μας κατακρίνουμε, ψευτούμε, ιεροκατηγορήσουμε, δεν νηστέψουμε, σκοτώσουμε τα παιδιά μας, Σας περιμένει αυτό. Το έχει πει, το έχει ξεκαθαρίσει. Δεν είναι ο Θεός κάποιος συγκεκριμένος που έστησε κάποια παγίδα στον άνθρωπο από κακία, να τον συλλάβει ή να τον κρημνίσει. Όχι. Ίσα ίσα προλαμβάνει και του λέει: «Πρόσεξε, πρόσεξε. Αλλοίμονό σου. Αυτό και αυτό σε περιμένει». Γι' αυτό κανένας δεν μπορεί να πει ότι ο Θεός τον εξεγέλασε.

Ήτο δε θέμα νηστείας. Δεν τους είπε να μην περάσουν από το δέντρο κοντά, να μην καθίσουν στον ίσκιο του, να μην το κοιτάξουν· να μην φάνε από το δέντρο.

Θέμα κοιλίας ήτο. Εξαιτίας της κοιλίας εξήλθε ο άνθρωπος του Παραδείσου. Δεν εξήλθε για άλλο λόγο. Γι' αυτό ο Μέγας Βασίλειος λέγει: Η νηστεία εν τω Παραδείσω ενομοθετήθη. Την πρώτην εντολήν έλαβεν ο Αδάμ.

Από του ξύλου της γνώσεως μη φάγετε. Το μη φάγεται λέγει νηστείασε στην ομοθεσία Ή ενίστευε η Εύα από του ξύλου Ουγαρεδεόμεθα εμείς τα αυτής τη νηστείαση Αν ενήστευανε, λέει, εκείνοι τότε, δεν υπήρχε λόγος να νηστέψουμε εμείς σήμερα.

Εφόσον δεν ενήστευσαν εκείνοι τότε, νηστεύσωμεν τοίνυν, ας νηστέψουμε λοιπόν, ίνα εις τον Παράδεισον επανέλθωμεν. Από τότε είναι η νηστεία, μέσα από τον Παράδεισο. Το να μην φας αυτό είναι από τότε που είπε ο Θεός, που έγινε ένα αντρόγυνο· από τότε υπάρχει.

Εκείνο που πρέπει να ξέρει ο άνθρωπος είναι ότι δεν τον εστέρησε, δεν τον έβαλε απέναντι των 99 «όχι» και του ενός «ναι»· τον έβαλε ενώπιον των 99 «ναι» και του ενός «όχι», που είναι εύκολο. Όλα δικά σου· ένα, άφησέ το. Δι' αυτού του τρόπου θα μου δείξεις ότι με λογαριάζεις.

Με λογαριάζεις, με σέβεσαι, και εν τούτοις ο άνθρωπος, με την υπόδειξη του άλλου, του αρχιμάστορα, του σατανά, έκαμε το αντίθετο από εκείνο που του είπε ο Θεός και πέτυχε το τελείως αντίθετο. Γι' αυτό τώρα βάζει νηστεία στη μέση, εκείνη που δεν έκαμε εκείνη τότε. Για να επιστρέψουμε εις τον παράδεισο, είναι απαραίτητο στοιχείο ο άνθρωπος να πενθήσει, διότι όταν λέμε νηστεύουμε, πενθούμε. Όταν έχουμε μια κηδεία σπίτι, σαν τι, μπριζόλες τρώμε; Τίποτα. Και μια βδομάδα μπορεί με ένα καφέ να διατηρούμεθα. Δεν έχουμε κέφι για φαΐ, ούτε γίνεται συζήτηση για φαΐ. Τίποτα, κατσαρόλα δεν μπαίνει. Πενθούμε και, κατ' επέκτασιν, νηστεύουμε. Όταν ο άνθρωπος, λοιπόν, δεν το σκέπτεται έτσι, δεν έχει ακόμη σχέση με τον Χριστό, με τον Εσταυρωμένο. Σκανδαλίζονται πολλοί σε ένα σημείο και θα ήθελα να το συζητήσουμε. Είναι το σημείο εκείνο...

Το οποίο σκανδαλίζει τον άνθρωπο εξαιτίας των πολλών ειδών διατροφής.

Ώστε έφτιαξε ο Θεός τόσων ειδών κρέατα να μην τα τρώμε; Τι είναι αυτά που λέτε, κύριε; λέει ο μορφωμένος. Ώστε έφτιαξε ο Θεός τόσων ειδών ψάρια ώστε να τα βλέπουμε από μακριά; Δεν τα έφτιαξε για μας; Και πράγματι, αν θελήσει ο άνθρωπος να εγκύψει, να βρει τα είδη των ψαριών, δεν θα τελειώσει ποτέ γράφοντας, αρχίζοντας από καρχαρία μέχρι μαρίδα, το τι έχει ο Θεός για τον άνθρωπο.

Αν αρχίσει από τα άλλα, από τα ζώα και λοιπά, τα πτηνά, τα, τα, τα, όλα αυτά για να τα τρώει ο άνθρωπος. Γιατί πράγματι ζαλίζεται ο άνθρωπος μπροστά στην αγάπη του Θεού. Όταν πάει σε μια κρεαταγορά και δει, όταν πάει σε μια ιχθυαγορά και δει, όταν πάει σε μια οπωραγορά και δει, θα φρίξει μπροστά στα είδη, στην ποικιλία των οφθαλμών και της γεύσεως.

Αυτά που έχει φτιάξει για τον άνθρωπο. Λοιπόν, τώρα μας τα έφτιαξε να τα πετάξουμε; Δεν μπορούμε; Δεν επιτρέπεται να τα φάμε εμείς; Γιατί μας στερείτε εσείς με τη θρησκεία σας; Τα λέει ο Θεός αυτά; Είναι λογικό; Μα η θρησκεία δεν είναι λογική. Θρησκεία είναι υπέρ λόγον. Περνάει παραπάνω η θρησκεία. Όλα αυτά είναι αλήθεια, ότι τα έφτιαξε για τον άνθρωπο ο Θεός. Αλλά για ποιον άνθρωπο; Τον άνθρωπο προ της πτώσης.

Προ της πτώσεως.

Τον άνθρωπο τον έφτιαξε τελευταίον ο Θεός στη δημιουργία. Του είχε φτιάξει τα πάντα. Και όταν τον έφτιαξε αυτόν και τον ετοποθέτησε βασιλιά, να μην του λείπει τίποτα. Όταν τον εισήγαγε σ' αυτόν τον Παράδεισο της γης ο Θεός, δεν έλειπε τίποτα από τον άνθρωπο.

Ούτε το οξυγόνο, ούτε ο ήλιος, ούτε οι τροφές, ούτε το νερό. Τίποτα, τα πάντα

Ήτανε για τον πρώτον άνθρωπο. Για τον άνθρωπο προ της πτώσεως. Πρώτης αμαρτίας Πρώτης ανταρσίας Και θα μπορούσαμε να δώσουμε τον ορισμό που δίδει ο Παύλος. Για τον άνθρωπο προ της πτώσεως: Πάντα εξαιστή Για τον άνθρωπο όμως μετά την πτώση, που είμεθα εμείς: Πάντα εξαιστή Αλλού πάντα συμφέρει

Όλα επιτρέπονται. Αλλά δεν συμφέρει όμως. Μπορώ να τρώω μέρα νύχτα κρέας. Ελεύθερος είμαι. Συμφέρει όμως να τρώγω; Δεν συμφέρει να τρώγω. Να πίνω, να γλεντώ, να κάνω. Συμφέρει; Δεν συμφέρει. Ούτε αυτά τα ζώα δεν το κάνουν αυτό. Και τα ζώα είναι εκλεκτικά και διαλέγουν την τροφή τους.

Την τροφή τους, την περνούν από έλεγχο, έχουν κοντά στη γλώσσα τους, στο στόμα τους, την όσφρησή τους, ώστε να μην εισαγάγουν τίποτα που δεν πρέπει στον οργανισμό. Πολύ μάλλον ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι εκλεκτικός. Το να πεινάει ο άνθρωπος και να τρώει είναι φυσικό πράγμα. Εφόσον πεινώ, πρέπει να φάω. Από τη στιγμή όμως που ο άνθρωπος, διότι πεινά, θα τρώει.

Χωρίς διάκριση δεν είναι άνθρωπος πραγματικός, είναι φυσικός άνθρωπος. Και ο φυσικός άνθρωπος δεν κάνει για τον ουρανό. Ο άνθρωπος παρουσιάζεται σε τρία στάδια, όπως λέει ο Παύλος:

Πνευματικός, ψυχικός, φυσικός. Όταν λοιπόν ο άνθρωπος πεινάει και τρώει, πρέπει να φάει. Το φυσικότερο, να φάει. Εφόσον πεινάει, δεν αξίζει τίποτα. Ναι, πρέπει να φας. Αλλά έρχεται ο πνευματικός άνθρωπος και λέει: «Τι θα φας; Να φας.» Αλλά τι θα φας; Είναι σήμερα αυτό που θα φας; Συμφέρει;

Συμβιβάζεται με την εντολή του Θεού; Συμβιβάζεται με την ψυχή σου; Έρχεται ο πνευματικός άνθρωπος από πάνω και ελέγχει τον φυσικό άνθρωπο. Να φάω, πεινάω. Ναι, αγαπητέ μου, να φας. Αλλά, για να το ρωτήσουμε: Τι θα φας; Τι πρέπει να φας σήμερα; Πόσο πρέπει να φας; Επιτρέπεται να το φας; Ο πνευματικός άνθρωπος το ελέγχει αυτό.

Δεν είχε αυτό. Όχι, γιατί πεινώ, ξεζώνω τη ζωστήρα μου, φέρε μου να φάω. Ξέρω εγώ Τετάρτη και Παρασκευή; Ξέρω εγώ το Θεό σου; Τότε, πού πάμε; Αυτό το κάνουν τα ζώα, το κάνουν τα κτήνη. Ο άνθρωπος είναι παραπάνω. Είναι πνευματικός άνθρωπος. Και την προσπάθειά του, λοιπόν, αυτός ο άνθρωπος, να ικανοποιήσει χωρίς τον έλεγχο των πνευματικών, πηγαίνει παρακάτω. Τότε βρίσκεται από κάτω, παρά φύσιν, όχι υπέρ φύσιν.

Φύσιν ελέγχω, τι θα φάω. Διαφορετικά πάει υπό την φύσιν, παρακάτω. Γίνεται υπάνθρωπος αυτός που παρουσιάζεται ως υπεράνθρωπος. Μπορεί ένας δεσπότης να κάνει βόλτες σαν άνθρωπος στο Ζάππειο; Μπορεί να βγει; Μπορεί. Δεν συμφέρει όμως να βγει ο δεσπότης στο Ζάππειο να κάνει βόλτες, ούτε στο Πεδίο του Άρεως. Έτσι δεν είναι;

Ναι, μπορεί μια κυρία να βγει σε ένα στενό να κάνει βόλτες. Μα δεν συμφέρει η κυρία αυτή να βγει μες στο στενό να κάνει βόλτες. Ούτε η κοπέλα, η παρθένος, να βγει στο στενό να κάνει βόλτες. Αυτό είναι «πάντα μοι έξεστιν, αλλ’ ου πάντα συμφέρει».

Κάνω διάκριση, δεν το κάνω αυτό το πράγμα, δεν συμφέρει. Έτσι είναι και τώρα, όλα δικά μας. Και αν δεν πέφταμε, αν δεν αμαρτάναμε στο πρόσωπο του Αδάμ, όλα ήταν δικά μας. Όμως τώρα είμεθα απόγονοι ενός πεπτωκότος ανθρώπου.

Πρέπει να κάνουμε τη συνταγή που πρέπει για να επανέλθουμε. Νηστεύσωμεν τοίνυν, ίνα εις τον παράδεισον επανέλθωμεν, λέγει ο Μέγας Βασίλειος. Και όταν το λέει ένας που έλεγε να νηστέψουν οι άλλοι και αδιαφορούσε αυτός;

Αυτοί ήσαν οι άνθρωποι οι οποίοι εποίησαν και εδίδαξαν. Ήτο ο ποιήσας και διδάξας. Κρίθινο ψωμί έτρωγε ο Μέγας Βασίλειος, το ξέρετε; Κρίθινο ψωμί έτρωγε, δεν έτρωγε σιτάρινο. Τον εστερούσε τον εαυτόν του, τον εταλάνιζε τον εαυτόν του.

Διότι δεν εσώθησαν διότι εκήρυξαν· διότι έζησαν αυτή τη ζωή πρώτα.

Όπως λέει ο Παύλος, δουλαγωγώ και υπωπιάζω το σώμα μου, ίνα μη άλλοις κηρύξας, εγώ αδόκιμος γένομαι. Τι έχω να ωφεληθώ εγώ, αν κηρύξω και σωθούν οι άλλοι, εφόσον εγώ ο ίδιος δεν νηστέψω, δεν εγκρατευτώ, δεν προσευχηθώ, δεν κοινωνήσω, δεν εξομολογηθώ; Πώς θα σωθώ, διότι σώθηκε ο άλλος; Καταλάβατε; Έτσι έχουν τα θέματα. Τώρα ήθελα να σας δείξω το τι λέγει η Εκκλησία.

Η Αγία Εκκλησία επάνω στην έξωση του Αδάμ και της Εύας. Όσοι έχετε Τριώδιο στο σπίτι σας, σας υπενθυμίζω, και θέλετε, διαβάστε το. Δεν ξέρετε, θα πείτε ίσως, ψαλτική· δεν είναι θέμα ψαλτικής. Διαβάστε το και θα δείτε ότι δεν θα μπορέσετε χωρίς να κλάψετε να το περάσετε αυτό το κείμενο.

Δεν θα μπορέσετε. Είναι τόσο πένθιμη η ημέρα εκείνη. Και εντούτοις η άγνοια και ο σατανάς θα έχουν κατορθώσει να μην ξέρει τίποτα ο άνθρωπος από αυτά τα πράγματα. Ακούστε μερικά τροπάρια από αυτά που μιλάνε για τα γεγονότα που σας ομίλησα εγώ τώρα.

Λέγει ένα δοξαστικό του Τριωδίου:

«Ἐξεβλήθη ὁ Ἀδὰμ τοῦ Παραδείσου», εξώσθη του Παραδείσου, «διὰ τῆς βρώσεως», από την κοιλιά του, «διὸ καθεζόμενος ἀπέναντι τούτου», έξω από τον κήπο, ὠδύρετο ὀλολύζων, ἐλεεινῇ τῇ φωνῇ, και έλεγε· «Οἴμοι, τί πέπονθα ὁ τάλας ἐγώ! Μίαν ἐντολὴν παρέβην, τὴν τοῦ Δεσπότου, καὶ τῶν ἀγαθῶν πάντων ἐστερήθην». Μία εντολή. Ούτε μοίχευσε, ούτε τα παιδιά του σκότωσε, ούτε έκλεψε, ούτε βλασφήμησε, τίποτα.

Του είπε «να μη φας» και έφαγε. Αυτό ήταν αρκετό να τον εξώσει. Αυτό θα ήθελα να το προσέξουμε. Αν αυτός δι’ μίαν αμαρτίαν, ο Σατανάς δι’ μίαν σκέψη. Ο Σατανάς δεν πρόλαβε να κάνει τίποτα. Επιθύμησε να θέσει τον εαυτό του στον θρόνο του Θεού και βρέθηκε στα Τάρταρα. Εμείς εν γνώσει πού θα πάμε;

Δεν ξέρω πώς τα ζυγίζετε τα πράγματα.

Παράδεισε αγιότατε. Μιλάει τώρα με τον κήπο. Δεν έχει κανέναν άλλο με ποιον να μιλήσει. Ο δι’ εμέ πεφυτευμένος. Συ έγινες για μένα, δεν έγινα εγώ για σένα. Και διά την Εύαν κεκλεισμένος. Σε έκλεισε τώρα, τον έκλεισε έξω.

Ικέτευε, παρακαλεί τώρα τα δέντρα, ικέτευε, «των σων ανθέων πλησθήσομαι». Λοιπόν, ικέτευε τον σε ποιήσαντα, τον με πλάσαντα. Για τον άνθρωπο ο Θεός καταπιάστηκε και τον έπλασε. Τον Παράδεισο είπε και έγινε, εποιήθη.

Ικέτευσον τῷ σε ποιήσαντι κἀμέ πλάσαντι, όπως τῶν σῶν ἀνθέων πλησθώ. Τον παρουσιάζει έξω και κλαίει και οδύρεται και βάζει μεσίτη τα δέντρα του Παραδείσου να μιλήσουν στον Θεό, να ξανανοίξει την πόρτα, να τους βάλει μέσα.

Διότι την πόρτα εκείνη τους έκλεισε και έβαλε μάλιστα, λέει, ένα χερουβείμ εκεί και πύρινη ρομφαία περιστρεφόμενη, ώστε να μην εισέλθει ο Αδάμ και πάει προς το κέντρο του Παραδείσου, όπου υπήρχε το ξύλο το λεγόμενο της ζωής.

Και τυχόν φάει ο νεκρός Αδάμ από το ξύλο αυτό και τότε ο θάνατος θα γινόταν αθάνατος, δεν θα εθεραπεύετο. ή να μην το κακόν αιώνιο γίνεται, δεν θα εθεραπεύεται Και μεθαύριο, Σταυροπροσκυνήσεως, θα ακούσετε, όταν έρχεται ο Σταυρός και λοιπά.

Ο Τίμιος Σταυρός λέγει: «Οὐκέτι πυρίνη ρομφαία φυλάσσει τον Παράδεισον». Έξω από εκεί γίνεται όδευσις. Τώρα θα ξαναγυρίσουμε. Έρχεται ο Χριστός να ξαναφέρει τον άνθρωπο, να τον περάσει στον Παράδεισο.

Ακούστε τι λέγει ότι έγινε την ημέρα της εξώσεως των ανθρώπων. «Ὁ ἥλιος ἀκτῖνας ἔκρυψε, ἡ σελήνη σὺν τοῖς ἄστροις εἰς αἷμα μετετράπη, ὄρη ἔφριξαν, βουνοὶ ἐτρόμαξαν, ὅτε Παράδεισος ἐκλείσθη. Ἀδὰμ δὲ ἐκβαίνων, χερσὶ τύπτων τὰς ὄψεις, ἔλεγε· “Ἐλέησόν με, ἐλεῆμον, τὸν παραπεσόντα”».

Πράγματα που σου ραγίζουν, όπως θα λέγαμε, την καρδιά. Ακόμη, «Ἐξεβλήθη ὁ Ἀδὰμ τοῦ Παραδείσου τῆς τρυφῆς διὰ βρώσεως πικρᾶς, ἐν ἀκρασίᾳ ἐντολὴν μὴ φυλάξας τὴν τοῦ Δεσπότου, καὶ κατεκρίθη ἐργάζεσθαι τὴν γῆν ἐξ ἧς ἐλήφθη αὐτός».

Τη δουλεύεις τώρα τη γη. Προ της πτώσεως δεν του είχε πει ότι θα δουλεύει· η γη μόνη της θα έδιδε την τροφή. Τώρα με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο. Θα βγαίνουν αγκάθια στην προσπάθειά σου. Και εσύ, Εύα, θα γεννάς με πόνους τα παιδιά σου.

Πράγμα το οποίο το ξέρετε κι εσείς οι γυναίκες· έχετε την πείρα αυτή. «Ἱδρῶτι δὲ πολλῷ ἐσθίειν ἄρτον αὐτοῦ». Με τον ιδρώτα σου πλέον θα τρως τον άρτον σου. Θρηνήσωμεν· διὸ ἡμεῖς ποθήσωμεν ἐγκράτειαν εκεί που εκείνοι δεν εγκρατεύτηκαν, ἵνα μὴ ἔξω θρηνήσωμεν τοῦ Παραδείσου ὥσπερ ἐκεῖνος, ἀλλὰ εἰς αὐτὸν εἰσελευσόμεθα.

Έχει επίσης ένα άλλο που λέγει το εξής: «Οὐκέτι βλέπω σε, οὐκέτι ἀπολαύσω σου τῆς τρυφῆς καὶ θείας μαρμαρυγῆς, πάντιμε Παράδεισε· γυμνὸς γὰρ ἔρριμμαι εἰς γῆν, παροργίσας τὸν Ποιήσαντα». Γυμνός θα πει, έχασε το ένδυμα. Ο Αδάμ δεν φορούσε ρούχα βέβαια, ούτε δερμάτινους σάκους.

Ο νους, ακούς, όμως, είχε τη χάρη, είχε την χάρη. Η χάρη ήτο εκείνη που τον είχε σκεπάσει, και αυτόν και την σύζυγό του. Από την στιγμή, όμως, που ο Αδάμ ημάρτησε, έφυγε η χάρη από πάνω τους και νιώθαν ότι είναι γυμνοί, και έτρεξαν ντροπιασμένοι και εκρύβησαν, γυμνοί όντες, και φτιάξανε με φύλλα συκής, με συκόφυλλα, περιζώματα και κομμάτια.

Και κρύψανε τη γυμνιά τους, σαν τα μπικίνι τα δικά μας σήμερα, με τα φύλλα της συκής.

Καὶ λέγει ὁ Ἀδάμ: «Στολήν με ἐνέδυσας θεοΰφαντον, Σωτήρ, ἐν τῇ Ἐδέμ ὡς εὔσπλαγχνος· ἐγὼ δέ σου παρεῖδον τὴν ἐντολήν, πεισθεὶς τῷ ἀλάστορι, καὶ γυμνὸς καθωράθην ὁ ταλαίπωρος. Στολὴν θεοΰφαντον ἀπεξεδύθην, ὁ τάλας ἐγώ».

Η Χάρις τον εσκέπαζε και δεν εβλέπετο. Όταν όμως ημάρτησε, έφυγε η Χάρις. Έτσι αποξενούται η Χάρις από τον άνθρωπο και έμεινε γυμνός, όπως ήτο, και έτρεξε να φτιάξει τα περιζώματα αυτά των φύλλων της συκής.

Προσέξτε μια λεπτομέρεια αναφορικώς με την αμαρτία. Έχετε υπόψη σας από συκόφυλλα; Έχετε υπόψη σας από συκόγαλο; Συκόγαλο. Όταν κόψεις το σύκο το άγουρο ή κόψεις το φύλλο, το πίσω μέρος βγάζει γάλα. Αν αυτό πέσει στα χέρια σου κάπου, έχει έναν κνησμό που δεν μπορείς να σταθείς.

Το ίδιο το συκόφυλλο είναι έτσι· έχει κάτι γρέζια επάνω. Σκεφτείτε τα συκόφυλλα να τα βάλεις στα μέρη αυτά που τα βάλανε, τα μαλακά, αν είναι δυνατόν. Τι κνησμό, τι πράγμα, ε! Είναι η αμαρτία αυτή. Η αμαρτία.

Τα αποτελέσματα της αμαρτίας. Αυτά τα έφερε η Εύα, τα εφεύρε τα συκόφυλλα.

Η Παναγία μας, τι είναι η Παναγία μας; Είναι η άμπελος. Η Εύα είναι η συκιά. Οι συκιές πού είναι; Οι τοποθεσίες τους πού είναι; Δεν είναι μέσα στ' αμπέλια; Δεν είναι συκιές; Όπου άμπελος και συκή. Πάμε στ' αμπέλια να φάμε κανένα σταφύλι και να μαζέψουμε και κανένα σύκο. Έτσι δεν είναι;

Βλέπεις τη συκιά, θα θυμάσαι την Εύα. Βλέπεις την άμπελο, θα θυμάσαι την Παναγία, τη νέα Εύα.

Τα βάζουμε εμείς για έμπλαστρο τώρα, μαλακά, δροσερά, παίρνουνε τη φλόγωση.

Λόγωση είναι η θεραπεία που έκανε η Παναγία στην αμαρτία της Εύας. Αν πάρεις το συκόφυλλο και το ιδείς, είναι σαν μια παλάμη, είναι της Εύας η παλάμη που ακούμπησε και έκοψε απ' τη συκιά. Αν πάρεις το αμπελόφυλλο, είναι άλλη παλάμη, είναι της Παναγίας που εθεράπευσε την αμαρτία της Εύας. Όλα και αυτά τα υλικά πράγματα υπενθυμίζουν και μιλάνε για αυτά που σας λέγω. Εκάθισε δαμέ.

Αδάμ εκάθισε και έκλαυσε απέναντι της τρυφής του Παραδείσου.

Χερσὶ τύπτων τὰς ὄψεις καὶ ἔλεγε· «Ἐλέησον, ἐλεήμων, τὸν παραπεσόντα». Ἰδὼν Ἀδὰμ τὸν ἄγγελον ὠθήσαντα. Τον έπιασε ο άγγελος να τον βγάλει έξω. Ὠθήσαντα καὶ κλείσαντα τὴν τοῦ θείου κήπου θύραν.

Αναστέναξε μέγα και έλεγε: «Ελεήμον, ελέησόν με τον παραπεσόντα.»

Συνάλγησον, Παράδεισε, συλλυπήσου με δηλαδή, κλάψε μαζί μου. Τῷ κτήτορι πτωχεύσαντι, για μένα φτιαγμένο, φτώχευσα. Και το ήχος των φίλων σου, χτύπα τα φίλα σου Οικέτευσον τον πλάστην, μη κλείσε με να μην με κλείσει έξω Δεν έχεις στόμα εσύ, το έδωσες εμένα το στόμα.

Τα φύλλα χτύπησε προς τον κτήτορα και πες του να μη με κλείσει έξω.

Παράδεισε, Πανάρετε, Πανάγιε, Πανόλβιε, ο δι’ Αδάμ πεφυτευμένος και διά την Εύαν κεκλεισμένος, ικέτευσον Θεόν διά τον παραπεσόντα, Ελεήμον, ελέησον τον παραπεσόντα. Όλα, όπως βλέπετε, αυτά είναι παρμένα από την ακολουθία της Κυριακής της Τυρινής.

Εάν δε θελήσετε να διαβάσετε τα της Μεγάλης Δευτέρας, που πλέον είναι έξω η Εύα με τον Αδάμ, και θα κλάψει η ψυχή σας, και εμείς θα πετάμε τον αετό, Καθαρά Δευτέρα. Στο λύν θεοήθαν τον απεξεδίθινο τάλλας, σού το θείον πρόσταγμα παρακούσας κύριε Συμβουλία εχθρού και συκής φύλα και τους δερματίνους νυν χιτώνας περιβέβλημε Ιδρώτηκε έκρη με άρτων μοχθηρών κατεστή γαρ, κατεδικάστηκα με τον ιδρώτα μου να τρώω το ψωμί Ακάνθας και τριβόλους δε, φέρει μη η γη και κατήρατε Κατηράς της τη γην και έχει τώρα γκάθια και τριβόλους Αλλ' ο ενηστέρης της χρόνης εκπαρθένου σαρκωθής ανακαλέσας, εισήγαγε πάλιν εις τον Παράδεισον.

Παράδεισε πάντιμε, τὸ ὡραιότατον κάλλος, τὸ θεόκτιστον σκήνωμα, ἡ εὐφροσύνη ἡ ἄληκτος καὶ ἀπόλαυσις, δόξα τῶν δικαίων, Προφητῶν τερπνότης καὶ Ἁγίων οἰκητήριον, ἤχῳ τῶν φύλλων σου ἱκέτευε τὸν τῶν ὅλων Ποιητήν, τὰς πύλας ὑπανοῖξαί μοι, ἃς τῇ παραβάσει ἀπέκλεισα. Πύλες που τις έκλεισα εγώ με την παρακοή μου.

Ο Αδάμ, λόγω της παρακοής, εξωστρακίσθη του Παραδείσου και, της τρυφής εκβληθείς, πλέον δεν απολαμβάνει· γυναικὸς τοῖς ρήμασιν ἀπατώμενος — ξεγελάστηκε από τα λόγια της γυναίκας του — και γυμνὸς κάθηται τοῦ χωρίου ἔναντι, ὀδυρόμενος.

Διό, σπουδάσωμεν ημείς πάντες τον καιρόν της νηστείας υποδέξασθαι, υπακούοντες ευαγγελικών παραδόσεων, ίνα διά τούτων, ευαρεστησάμενοι τῷ Χριστῷ, του Παραδείσου την οίκησιν πάλιν απολάβωμεν.

Ἐκάθισεν Ἀδὰμ ἀπέναντι τοῦ Παραδείσου καὶ τὴν ἰδίαν γύμνωσιν θρηνῶν ὠδύρετο· «Οἴμοι, τῷ ἀπάτῃ πονηρᾷ πεισθέντι καὶ κλαπέντι καὶ δόξης μακρυνθέντι! Οἴμοι, τὸν ἁπλότητι γυμνόν, νῦν δὲ ἠπορημένον! Ἀλλ’ ὦ Παράδεισε, οὐκέτι σου τῆς τρυφῆς ἀπολαύσω, οὐκέτι ὄψομαι τὸν Κύριον καὶ Θεόν μου καὶ Πλάστην· εἰς γῆν γὰρ ἀπελεύσομαι, ἐξ ἧς καὶ προσελήφθην».

Δεν ξέρω από αυτά που σας σταχυολόγησα αν μπορείτε να μου δικαιολογήσετε αυτό που σας είπα, ότι είναι αδύνατον ο άνθρωπος ο οποίος απλώς θα διαβάσει τα περιστατικά αυτά της Κυριακής και της Δευτέρας, δεν θα έχει κέφι για τίποτα από αυτά τα οποία ετοιμάζεται να κάνει ο κόσμος.

Ο κόσμος, τα οποία τα θεωρεί φυσικά. «Φυσικά, βλέπετε, είναι Απόκριες», λέει. «Βλέπετε, θα πάμε, βλέπετε, εκλήθημεν, δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς» κ.λπ. Τα παιδιά μας παντρεύονται, οι άνθρωποι τροποποιούνται και χίλια δυο άλλα πράγματα, που εκεί που έπρεπε να κλαίμε όλοι και να παρακαλούμε τον Χριστό: «Θεέ μου, άνθρωποι είμαστε αμαρτωλοί, απόγονοι εκείνων, και εκείνους συγχώρεσέ τους και ευλόγησέ τους, και εμάς φρόντισε».

Φρόντισε κατά κάποιον τρόπο που εσύ γνωρίζεις.