Η Προηγιασμένη

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Among all that this season teaches us are the great events set before us in these great parables: the Publican and the Pharisee, the Prodigal Son, the Judgment, and the expulsion from Paradise. And now we enter this great season itself, which likewise has its own truths to remind us of and teach us.

From all that this season offers us, I would like to single out one subject and speak about it in particular, because it has been established for a specific purpose. I mean the Presanctified Liturgies. I do not know whether you have ever seriously reflected on this act of the Church.

Have you ever asked yourself why it exists, what purpose it serves, and what this service called the Presanctified Liturgy actually is? Even if someone attends a service of the Presanctified Gifts—as happened yesterday, when the first one of this season was celebrated—he will not be benefited

That is, if he doesn't know how to make good use of this day. People went to the Presanctified Liturgy yesterday. They attended a beautiful service, full of compunction, and at the end they took a little antidoron, and off they went.

Did they accomplish the purpose for which the service was instituted? Did they? Did they do what was right? When someone does not know—or knows but does not act—he is doubly accountable: because he did not care to learn, and because he dishonors what God offers for his own benefit.

If someone seeks the reason for this service, the answer will seem strange and even provoke laughter among many people. The purpose of the service of the Presanctified Gifts is to make Holy Communion more frequent.

For during Great Lent, the full Divine Liturgy is not normally celebrated on weekdays,

because it is a joyful event, while this is a season of mourning for sin; it would therefore be a contradiction to rejoice at a time of mourning.

The two days each week on which the full Divine Liturgy is permitted—Saturday and Sunday—are not enough. I mean that receiving Holy Communion only twice a week is not enough. For precisely this reason, previously consecrated bread and wine, the Holy Gifts, are reserved and offered, so to speak, on two other days of the week as well, making Holy Communion available at least four times.

And from this point onward, consider the position in which a person places himself, and the account he will have to give on that day.

For we believe that by ourselves, through our good hearts and our good works, we can enter the Kingdom of Heaven. That is a mistake. It is the Blood of Jesus Christ that perfects the soul and makes it fit for the Kingdom of Heaven.

This concerns, first of all, the Kingdom. Yet a person may regard Holy Communion merely as a kind of Coca-Cola, a little wine and honey, or something taken only for many years of life and a golden tooth.

or merely for the wishes of “many years” and “until next year” that we hear on Great Thursday or on one or two other great feast days, such as Christmas and August 15, and so on. Those who regard it solely in this way cannot understand what the Church is reminding them of. This is the reality, and no one can find any excuse.

Does anyone understand what is taking place? I do not know whether you have read the account of Saint Bostrinos, who bound the devil and asked him what he feared among the Orthodox. The devil said that he feared Baptism, the Precious Cross, and Holy Communion.

And if you only knew the almighty power of Holy Communion, and if you actually received it, then we, he says, would have no place at all among you. We would already have been broken up and scattered; we would have fled before you ever drove us out. But you have no idea what this thing is. And so people just stand there, and they turn into angels on Holy Thursday and into devils on Holy Friday.

On Great Thursday everyone is an angel; everyone is a Saint, a Cherub and a Seraph. On these feast days, everyone suddenly becomes holy. But at Pascha they are not worthy; during Bright Week they are not worthy; throughout the whole year they are not worthy.

Yet on Great Thursday they become Saints. Automatically, in a single night, they break through the shell and emerge as butterflies. If this is how they receive Holy Communion, it is a delusion, and that delusion must not continue. Since the goodness of God has granted me the grace to carry out this small ministry, I am obliged once again to remind you of this—of what, above all else, I gave you as your watchword for the new year.

Draw near to the Holy Chalice. If you received Holy Communion once, make it twice. If you received twice, make it four times. If you received four times, make it eight. If you received twenty times, make it forty. If you received two hundred times, make it four hundred.

Only then will we avoid sin and establish within ourselves the conditions necessary for the Kingdom—

not for vineyards and fields, but for the Kingdom of Heaven. The Kingdom is not attained by works alone, but by faith and by the Holy Chalice. It is the Holy Chalice that transforms human nature. There are two reasons why a person does not draw near.

He does not want to give up sin. Or else he stays away out of a misguided excessive reverence.

“Am I worthy?” Really? Are you going to make yourself worthy before receiving Holy Communion? In other words, will you first get well and then take the medicine? Medicine? How absurd! You believe that it is the medicine of your soul, and medicine is meant for the sick. You believe that the Church is a hospital, that She has a physician and dispenses medicine. So you will go there in order to be healed. If you expect to recover without medicine, it is absurd to go to the hospital and ask for a physician and medicine.

And yet man, who today prides himself on his intelligence, is terribly inconsistent and foolish in this matter. Satan deceives him and produces a misguided, excessive reverence in him. Peter did the same thing when Christ told him that He was going to wash his feet.

“Impossible,” you say, “impossible!” If this is impossible for you, Peter, then it is also impossible for Me to keep you with Me.

You are close to Me—there you are! And when Peter saw that He was turning him away, saying, “You have no part with Me,” what did he say? “Then wash me!” “Not only my feet,” he said, “but wash my head and my whole body as well, so long as I do not have to leave Your side.” So give up your clever ideas. My friend, give up your clever ideas. But we cling to our own will; we do not want to be obedient.

Look carefully and see what God, who instituted the Mystery, says about these matters. Why did He institute it? So that we might profane it? So that He might condemn us to Hell? No, so that He might save us. So that He might save us. How, then, can our refusal be justified? There is only one way: we must stop sinning. We cannot go on sinning and then refuse to approach.

But we do not want to fast or exercise self-restraint. We do not want to tear down the unlawful bed, break off the illicit relationship, or give up our pleasures, the world, and so forth. Naturally, then, our conscience condemns us, and we are unable to receive Holy Communion.

Do you know that only three percent attend Church? Do you know that ninety-seven percent of Christians do not attend Church? What are they doing during these days? They feast, revel, commit fornication and adultery, dance, and give themselves over to the devil. To this day, ninety-five percent of Orthodox Christians have not heard what the texts of the Church proclaim during these days.

They do not stir from where they are all evening. The devil has opened his own Triodion and forbids his subjects to hear the teaching of the One nailed to the wood, as he calls Him. “But go,” Christ says. “I will not force you. I said, ‘If anyone desires to come after Me.’ I force no one.”

But one day we shall discuss these things when we meet at the crossroads. Modern man believes himself very intelligent—and he is intelligent, but for his destruction, not for his salvation. It would be a blessed thing if he redirected that intelligence and used it for his salvation.

Let me tell you the judgment of the Church concerning those who attend Church but do not receive Holy Communion, whether they are clergy or laity; for unfortunately, this opinion is found even among the clergy.

Those who think they should receive Holy Communion only when they celebrate the Divine Liturgy are mistaken. There are Canons that excommunicate them. Indeed, it is inconceivable for a clergyman to go to church and not celebrate the Divine Liturgy, if he truly loves Christ and truly understands and knows what it means to serve at the altar. To devote yourself freely to your God is a great thing. To do so merely out of obligation, when it is your turn to serve, is a lesser thing. To receive Holy Communion even when you are not celebrating the Divine Liturgy is a great thing.

This is a serious matter. Not receiving Holy Communion when you serve the Divine Liturgy is a grave wrong.

The Holy Apostles addressed this situation beforehand in two Canons.

This is not a Synod, nor some individual Father speaking on his own authority; they all spoke through the Holy Spirit. Here the Holy Apostles speak about this grave matter of Holy Communion. I shall read the eighth Apostolic Canon. It says: “If any bishop, priest, or deacon, or anyone belonging to the order—that is, to the register—of the clergy...”

Do you know what the register of the clergy is? The clergy are divided into higher and lower orders. The higher clergy are the bishop, the priest, and the deacon.

The lower clergy are the subdeacon, the reader, and the chanter. The chanter belongs to the clergy.

The Church does not recognize or accept, if Her order is truly being observed, that anyone who has not received the tonsure should go up and chant. Neither does such a person have the right to enter the sanctuary, nor may someone serve as a reader without being tonsured. These belong to the lower clergy, to “the register of the clergy.”

I will not speak of what awaits the women who chant. Nor will I speak of the women who enter the sanctuary, supposedly to clean it, because the priest told them to do so. Let the priest send his own presvytera; let the priest send his daughter..

He must either find a man to enter and do the work, or do it himself. You must not enter. One day he will give an account to God. The sanctuary may be entered only by priests; it is open to no one else.

One day, all these things I am telling you—things regarded as excessive today—will stand before us. This is why God has departed. This is why God and the grace of God have withdrawn. The Canon therefore says: “If any bishop, priest, deacon, or anyone on the register of the clergy does not partake when the offering has been made, let him state the reason.”

So then, brother, step forward. Come here, Father; come here, Your Eminence. Why did you not receive Communion? You will state the reason: «I had a nocturnal emission, I cannot come forward; I am under a penance, I cannot come forward.» You will give a reason, and if it is a sound one, if it holds up, then let him be granted pardon. Very well — he stays in his place and does not commune.

"But if he does not state it" — that is, if he dodges the question and gives no reason — "let him be excommunicated, as having become a cause of harm to the people, and as having cast suspicion on the one who made the offering, as though that man had not offered rightly." Because everyone else sees it: the bishop isn't communing — so he must know something about the priest who is celebrating the Liturgy.

"Then I won't commune either." One person doesn't commune, then the next one doesn't commune. But you are passing judgment on the man who is celebrating the Liturgy, and by extension on the One through whom he sanctifies the Precious Gifts in the Holy Chalice. On Christ Himself. This is what the Eighth Apostolic Canon is talking about.

Someone may say, “But these things are for the priests.”

When I myself returned to Christ and began receiving Holy Communion frequently, the women standing outside would say, “Is this man a priest? These things must be for the priests; they are not for us laypeople.” But the Canon applies to us as well.

In the very next Canon, the Ninth Apostolic Canon, we read the following:

“All”—not merely some, but all—“of the faithful who enter and listen to the Scriptures.” You will hear the Gospel, the epistle reading, the sacred texts, and the Psalter. You will listen to what the Church teaches within her walls.

Those who do not remain for the prayer and the receiving of the Holy Gifts—those who leave early or do not stay to receive—must be excommunicated, because they cause disorder in the Church. Now try to live with that—or go and correct the Holy Apostles!

The Synod of Antioch, in its Second Canon, says much the same in its own way: “All who enter the Church and listen to the sacred Scriptures, but do not join in prayer with the people or turn away from receiving the Holy Eucharist because of some disorder, are to be cast out of the Church.”

You are to separate them and excommunicate them until they have confessed, shown fruits of metanoia—repentance—and pleaded for forgiveness, so that they may receive it.

They must, it says, confess and humble themselves; and they may be forgiven if their reasons are found to be justified.

As for the heretics who went to Church but did not receive Holy Communion, that is well and good. Even so, they will have to fulfill a canon, a rule of repentance, in order to return and be received into the Church. Does a person understand these things? No, he does not. Why not? Either because, as I repeat, he does not want to put an end to his sin, or because he has been wrongly guided. There is ignorance as well. He has been wrongly guided. He does not care. He has learned many things.

He has learned a great many things. He has learned the sciences, he has learned how to travel to the moon, but these things he has not learned. He treated them as secondary. He took an interest in everything that concerned his flesh, and not in what concerned his spirit.

If we turn to the Acts of the Apostles, in the second chapter we find this: “They were continuing steadfastly in the teaching and in the breaking of the bread, and they partook every day with simplicity of heart.” They were always there for the preaching; they were always there whenever the Divine Liturgy was celebrated and the bread was broken. And they received Holy Communion every day, in simplicity of heart — with a single, unpretentious heart. When did they fast? When it was a time of fasting.

And when did they not fast? When it was not a fast day. And when did they receive Holy Communion? Every time they gathered in the Church. Fasting is one thing; Holy Communion is another.

Is the fact that you ate no oil on Great Wednesday the criterion for whether you will receive Holy Communion on Great Thursday? Has Satan ever eaten oil? He has never eaten oil. Can he receive Holy Communion? No, he cannot.

I will fast on the days appointed for fasting, and I will not fast on days when fasting is not appointed. But I will receive Holy Communion if I am not living in sin. Many people stumble at precisely this point.

They stumble over it.

Indeed. And bear in mind that this is something even the Holy Mountain itself wrestles with. Although they receive Holy Communion on Saturday on the Holy Mountain, they do not receive on Sunday. They receive on Saturday because they will eat oil shortly afterward and so cannot receive on Sunday. And yet they receive three times a week: on Tuesday, Thursday, and Saturday.

But do they not receive Holy Communion on Sunday? The Church corrects them there too, though not quite as strictly: they ought to receive on Sunday as well. This is not my opinion—it is the opinion of Saint Basil the Great. Listen to what Saint Basil the Great said concerning Holy Communion.

How many times may a person receive Holy Communion? And he answered in writing — there is a letter of his to the Patrician lady, in writing — and he says: "We, for our part, receive Communion four times each week." We commune four times a week, he says.

On Sunday, on Wednesday, on Friday, and on Saturday they receive Holy Communion. They receive on Saturday — and they still receive on Sunday as well.

On a Saturday — if you fast so that you can receive Communion on Sunday, you ought to be excommunicated, because Saturday is not a fast day. On every Saturday the fast is lifted. So that's not the issue at all, this idea that because you ate oil on Saturday you can't receive Communion on Sunday. Are you to be deprived of Holy Communion because you ate oil on the very day the Church herself tells you that you must eat?

Because if you don't eat, I'll excommunicate you. Anyone who fasts on Saturday is excommunicated. On every Saturday the fast is broken, except Great and Holy Saturday. And there is a canon that excommunicates anyone found fasting on Saturday and Sunday.

“And on the other days” — that is, apart from Wednesday, Friday, Saturday and Sunday — “and on the other days we receive Communion,” it says, if the commemoration of some saint happens to fall on them, if there is some saint's memorial on those other days. For us the standard, as we say, is Wednesday, Friday, Saturday and Sunday — four days.

But suppose Thursday is the feast of Saint Nicholas, Saint Spyridon, or the Forty Holy Martyrs, as it will be the day after tomorrow. They receive Holy Communion on that day too—in other words, whenever the Divine Liturgy is celebrated. This is not my own teaching. I am simply passing it on to you. I have found it in writing, and I am sharing it with you.

You should learn this as well, especially those of you who do not have access to a suitable library, so that you may know how these matters truly stand. And the divine John Chrysostom says that, concerning the receiving of the Holy Gifts, it is good, right, and fitting for a person who lives righteously to be sanctified often—that is, for a Christian to approach frequently.

Indeed, he should hasten toward it and long for it even more than he longs to breathe. He should run to it, he says, with the same yearning with which he desires to draw breath. In other words, if you were asked, ‘Holy Communion or breathing—which do you choose?’ the answer would be: ‘I choose to receive Holy Communion, even if I cease breathing and die.’ That is what he says.

That is why it is given out continually, and every day — because those who are worthy have been granted permission to partake. Among people, that is: the worthy ones are those who are struggling. It doesn’t mean the Saints, the canonized ones. What do we say? “The Holy Things for the holy” — for the saints. Look, isn’t that what the Church says?

And what do we answer? ‘One is Holy, one is the Lord, Jesus Christ.’ Are we not holy, then? Yes—the holy are the baptised and those who have been cleansed through Holy Confession. ‘The Holy Things for the holy’ means that the Holy Gifts are for those who have been purified through confession.

It does not refer to Saint Spyridon or Saint Nicholas, because they are already in Heaven. These words are spoken to us here. We are the holy ones—the little saints—who receive Holy Communion so that we may become saints like them. Great Lent, then, is a season of mourning, marked by fasting and all that accompanies it. And, as you may have noticed, the churches have been clothed in mourning: some use black coverings, while others use purple, the colour of mourning.

The Holy Table is covered in purple, in mournful colours. Every Friday evening this covering of mourning is removed or concealed. During the service of the Akathist Hymn, because the next day—Saturday—begins in the evening, they cover the purple with white, or remove it completely and put on white coverings.

There are even Canons of ecclesiastical law that forbid the celebration of the regular Divine Liturgy during these days. Let me read you two that I have noted. The Synod of Laodicea says in its forty-ninth Canon: ‘During the Forty-Day Fast, bread must not be offered except on Saturday and Sunday alone.’ What do we call the bread that we bring to the Church? An offering—prosphora. During the weekdays of Great Lent, it cannot be offered for the celebration of the full Divine Liturgy.

And why is it called an offering? Because we offer the prosphoron—the bread we have brought as an offering.

The Canon says that during Great Lent bread may be offered only on Saturday and Sunday. For precisely this reason, keep in mind that on the weekdays of Great Lent there is no memorial service, no full liturgical commemoration of a Saint, no ordination, and no Baptism. Apart from a case of great necessity, the purpose of Baptism is for the newly baptised person to receive Holy Communion. Since the Eucharistic sacrifice is not celebrated, neither Baptism nor ordination takes place, and kollyva are not offered.

If someone has died during those days, some people bring kollyva and a Trisagion is served. That is proper, because it is a prayer. But a full memorial service is not celebrated, particles are not taken out at the Prothesis, and the Eucharistic sacrifice is not offered.

There is one service that may be celebrated, and it is actually Vespers. We have changed its time because of the way people live today, transferring it to the morning. But if you read the liturgical texts, you will see that the Liturgy of the Presanctified Gifts is celebrated together with Vespers.

Don't you hear 'Lord, I have cried'? Don't you hear 'Let my prayer arise'? And so on, and so on. These belong to Vespers. And there is also the second 'mystical' prayer — the one the priest says quietly — which asks Christ: 'Bless for us the remainder of this day' — the rest of it, what little is left of this day — that we may pass through it in peace and without sin, and so on.

If you read the texts, you will see that this takes place at Vespers. Even now, many priests celebrate Vespers together with the Divine Liturgy of the Presanctified Gifts for working people. And we know that many churches celebrate the Divine Liturgy of the Presanctified Gifts in the evening.

In the monasteries they always celebrate it in the evening together with Vespers, because throughout the day the faithful are considered to be in a state of spiritual warfare. In the evening they rest for a little while and receive spiritual nourishment, so that they may be able to fight again the following day.

I found a beautiful thought from a commentator on what I have just said. He draws a comparison, which I will give you in simple words: soldiers who have been fighting cease battle when evening comes and partake of food that has already been prepared. They receive their rations, as we say, so that the food may strengthen them and enable them to fight the enemy again the next day.

In the same way, we Christians, who during Great Lent wage war against the passions and the devil, receive Holy Communion in the evening. We too receive strength, so that we may continue the struggle against them.

Another Canon is the fifty-second Canon of the Sixth Ecumenical Council, which says the following:

It continues: “On every fasting day of Holy Lent, except Saturdays and Sundays, and also the holy day of the Annunciation, the Divine Liturgy of the Presanctified Gifts shall be celebrated, and no other.” In other words, except on Saturdays, Sundays, and the Annunciation, only the Liturgy of the Presanctified Gifts is celebrated on all the other days.

Only the Liturgy of the Presanctified Gifts may be celebrated. Keep in mind that, if the priest wishes, he may celebrate it more than twice a week. The Church appoints two celebrations as obligatory, on Wednesday and Friday. But if he wishes to celebrate it on Tuesday as well, or on Thursday, he may do so. He cannot celebrate the regular Divine Liturgy. He may voluntarily celebrate more Presanctified Liturgies, but the Church requires him to celebrate two: Wednesday and Friday.

And if these Liturgies of the Presanctified Gifts are counted together with the other occasions that fall during this period, do you know what the total will be? It is a number before which we ought to hide our faces in shame. There are five weeks in our Great Lent, with five Wednesdays and five Fridays, so straightaway we have ten occasions for Holy Communion.

There are five Saturdays and five Sundays — another ten — so that's twenty times we could come forward for Holy Communion. Then there's the Annunciation, one more — twenty-one. There's Lazarus Saturday — twenty-two. Palm Sunday — twenty-three. Great Monday, Great Tuesday, Great Wednesday, when the Presanctified Liturgies are served — twenty-six. Great Thursday — twenty-seven. On Great Friday there is no Liturgy. Great Saturday — twenty-eight. Pascha — twenty-nine.

Then six days of Bright Week, the week of Renewal, and that makes thirty-six; and one on Thomas Sunday, thirty-seven. From yesterday until Thomas Sunday, if we really were Christians, we ought to come to church thirty-seven times to receive Holy Communion. We haven't come that many times in our whole lives. There are people who for forty, fifty, sixty years have not once set eyes on the Holy Chalice.

And perhaps once in a great while they came in, with a coin in their pocket and a bread ring under their arm, joined the line, received, and immediately walked out again. That is not Holy Communion. They did not commune; they devoured Christ, and He devoured them. For Christ is indeed received for the forgiveness of sins, but also unto eternal condemnation when a person has not prepared through metanoia—repentance—through confession to a spiritual father, and so forth.

And so on, in order to come to Holy Communion. Now I would like to say a few words about how the Holy Gifts for these Liturgies are prepared and kept. Suppose a priest intends to celebrate two Liturgies of the Presanctified Gifts in the coming week. On Sunday or Saturday, when he performs the Proskomedia, instead of taking out one Lamb, from which he and his flock will receive Holy Communion that day, he will take out three Lambs, using additional prosphora.

From two additional prosphora, the priest will remove the raised central portion called the Lamb, on which are written the words, “Jesus Christ Conquers.” Thus, he will place not one Lamb on the Holy Diskos, but three: one for that day and two others for the other two days of the week.

He turns these Lambs over, cuts each one crosswise on the back with the spear, and places them there. At the consecration, while we, the people outside the altar, sing through the chanter, “We praise You,” the priest inside prays and entreats the Holy Spirit to descend and change the bread into the Body and the wine into the Blood.

And he says, “Send down, O Lord, Your Holy Spirit upon us.” This prayer is addressed to God the Father. All the prayers of the service, of the Divine Liturgy, are addressed to God the Father, except for two that were added later and are addressed to Christ.

Those are prayers the priest says for himself. He should not say them aloud for us outside the altar to hear. Nor should those holding service books read them aloud and play the part of the priest.

One of them is the prayer before the Cherubic Hymn, which says: "No one bound by the desires and pleasures of the flesh is worthy to approach or to draw near or to serve You, O King of glory," and so on. That is the one prayer, and the other is the one before he says "The Holy Things for the holy," which says: "You who sit on high with the Father and are here with us invisibly, count us worthy by Your mighty hand, O Lord." It is his own prayer; it concerns him.

He should say these prayers so that he himself hears them. That is why the Church directs that some things be said silently and others aloud. But today they have turned all of us into priests. We too say these prayers inside the Church as we silently read them as we read them silently to ourselves.

And so, at the very moment when the priest is praying quietly inside the altar and says, "Send down Your Holy Spirit upon us and upon these gifts here set forth," and then, "and make this bread" — many, out of ignorance, say "these breads."

Not “these loaves” — Christ is one. One. You are to say “this Bread,” even if there are three Lambs, three portions of bread lying there on the paten. “And make this Bread the precious Body of Thy Christ. Changing them by Thy Holy Spirit. Amen, amen, amen.” That part they do say. “And that which is in this Cup, the precious Blood of Thy Christ.”

Many people stumble when they hear or read these words. “What nonsense! Has the bread now become a body? Is it now the Bread of Life? Does it have life? It is a dead thing; how can it have life?”

Take a grain of wheat and question it. Say to it: «Do you have life in you, or don't you?» And if it has no life, then you shouldn't sow it — not if that's really what you believe. But you do believe, even though it looks dead to you, that this grain can be raised up again, that it can rise.

It has life within it. And the next day you see it sprout and eventually give you a hundred grains of wheat. Or take an egg and ask it, “Do you have life within you?” It might answer, “I am only white and yolk. Are you mocking me?”

Am I fooling you? I have life within me, even though I look dead to you. Just put me under your arm and see: I will hatch into a chick. Put me beneath the feathers of the hen, my mother, and you will see: I will hatch into a chick.

“I have life within me, though I appear dead.” But the proud and self-centered person, who wants to force everything through his own earthly reasoning and brain, rejects all this. When he hears the words, “changing it by Your Holy Spirit,” he says, “It is still bread.” Yes, you taste bread and you taste wine, but you eat Christ and drink the Blood of Christ. For if He gave it to you in the visible form of flesh and blood, you would run away, as the saying goes.

That is what the disciples and the others did when they heard that whoever does not eat His flesh and drink His blood has no life, and so forth. They turned back, Scripture says, and departed. Then Christ turned to the disciples and said, “Do you also wish to go away? There is the road—go.”

And then Peter spoke up and said, 'Where are we to go, Lord? You have the words of eternal life.' Read the Gospel of John sometime - go on, read chapter six, and see what it says there. So don't listen to what people say. From that moment on we have the Body of Christ and the Blood of Christ, in these material things that our senses can perceive; but the Body and the Blood are truly present within them.

What happens next? While the Communion hymn is being sung outside, as the Divine Liturgy continues and perhaps a speaker is giving a sermon, the priest inside divides the one bread, the one Lamb from which he himself receives—if he knows how to receive it—the portion marked “Jesus Christ.”

The portion marked “Christ,” and the one marked “NIKA,” meaning “conquers,” will be given to the faithful outside in Holy Communion. This portion is for the deacon, or whoever it may be. Then, after they have received Holy Communion, the priest takes the one Lamb, this single raised portion, turns it upside down, and brings it over the Holy Chalice. He dips the communion spoon into the Blood of Christ and moistens the part underneath where he has cut it crosswise. He does this carefully, so that none spills outside, and before him, upon the Holy…

A special container has been opened upon the Holy Table, and he places it inside. Or he may place it directly in the artophorion, if that is more convenient. For I want you to know that upon the Holy Table there are, throughout the entire year, the Most Holy Theotokos and Christ.

The artophorion, the tabernacle on the holy altar, has Christ inside it, His body and His blood, kept there since Holy Thursday of last year for the emergency needs of the Church. It is always there. And the artophorion is a type of the Panagia, the Most Holy Theotokos, a living image of her, because she carries Christ within her.

...from Christ. Of course, we are in the dark about these things. You see ladies going to look at the bride, with their backsides turned toward the Holy Altar. They go to see the godmother performing the Baptism, and they turn their backsides toward it. Seriously. “Well, the Divine Liturgy is not being celebrated now.” Yes, but Christ and the Most Holy Theotokos are there upon the Holy Altar. So compose yourself and button up your clothing as appropriate.

The Assumption of the Theotokos, the Second Coming, the Annunciation, Hesychius the Presbyter, the Gospel, the Annunciation. He uncovers it — and this is what he will take at the next Liturgy, the one on Wednesday, the one on Friday, and he will bring it out, so as to bring it ready and give it to the people.

So the Lamb stays there, and now we come to the service of Wednesday, which is a single service, a Vespers; it has no Gospel reading and no Epistle reading. In place of the Epistle they read from Genesis, so that the people may learn how the world was made, how the fall came about, how Adam was cast out of Paradise, how the flood came, and so on. And why is it that in place of the Gospel we have readings from Proverbs?

So that a person may hear the wisdom of Solomon—that is, the wisdom of God. Moreover, according to Tradition, the Gospel is to be read in the Church during these days. The entire fourfold Gospel should be read in the Church throughout this period.

The day before yesterday I happened to be on the Holy Mountain, and I watch the priest come out and start: "The book of the generation of Jesus Christ, the son of David, the son of Abraham," and so on. "Abraham begat Isaac," and on it goes from there. What's happening here? He reads the first chapter, he reads the second chapter, then he's baptizing Christ, and so on.

Then he stops after three chapters. The next morning he reads the fourth, fifth, and sixth chapters. That was where I left him on Tuesday morning, when I departed. Three chapters are read each day during Great Lent, so that all the chapters may be completed by the end of Great Lent.

The entire fourfold Gospel is read. Here in the world, of course, this is not done. In this service we limit ourselves to the two readings I mentioned: one from Genesis and the other from Proverbs. Three chapters a day. Do you know how many chapters the New Testament has?

It has eighty-nine chapters. Matthew has twenty-eight, Mark has sixteen, Luke has twenty-four, and John has twenty-one. Eighty-nine chapters. And they read them every day, except on Sunday. So within these texts a person learns everything they need.

But who comes to church? I tell you, ninety-five percent do not. Who went the other day to hear about the Last Judgment? They had gone to the carnivals. Who will go the day after tomorrow? No one. Instead, there are dances, revelry, devilish deeds, fornication, adultery—everything of that sort.

And all these teachings remain buried. The Church proclaims them; the Church repeats them. But we do not partake of them or experience them.

And what happens as a result? Between the two readings, the priest takes a censer that symbolizes the whole Church: its three chains signify the three hypostases, the three Persons, of the Godhead, as I have told you, and its twelve bells signify the twelve Apostles.

The lower part, the bowl of the censer, is the Panagia, the All-Holy Theotokos; the burning coal is Christ; and the incense is the Holy Spirit. Then, holding a candle, the priest stands at the Holy Table and turns toward the Prothesis, the table of preparation. By this time he has already carried Christ there, to the Prothesis. And speaking of the light that is over there, he says, «The Light of Christ».

Then he turns to the people and says, “shines upon all.” Christ is the true Light of the whole world. Yet most of us do not know this Light.

Christ has been taken to the Prothesis, if this has been done properly. At a certain point, the readings concerning the Songs of Ascents are read aloud. The Songs of Ascents are fifteen Psalms that were read when the people returned from captivity in Babylon. As they went up fifteen steps, they read one of these Psalms at each step.

They run from the 118th Psalm through to the 133rd. And at one point in there it says: «Lift up your hands to the holy places.» At that moment the door should be shut, a little bell should be rung from inside — the way it used to be rung in the old days — the chanter should stop chanting, come down and kneel, and all of us should kneel as well; because inside the priest is taking up Christ and carrying Him to the Prothesis, and from there he will afterwards make the entrance, what we call the Great Entrance — and all of this is strange in the way it is actually carried out.

We do not sing “of us all,” we do not see the Holy Chalice, and we see nothing else. We see a priest completely covered with a black veil, not commemorating anyone and not speaking, but saying only within himself, “Through the prayers of our Holy Fathers.”

He is not carrying precious gifts; he is not carrying bread or wine. He is carrying God Himself. He is completely covered, and this is the one moment when an Orthodox Christian is permitted by the Church to kneel.

And not merely to kneel, but to bow his head all the way to the ground and make whatever request he desires as a person of prayer, because his Creator is passing before him.

Unfortunately, as I have told you, most of us neither know these things nor observe them as we should.

Saint Theodore the Studite expanded these fifteen Songs of Ascents into seventy-five antiphons. Saint Nikodemos of the Holy Mountain interpreted them in The New Ladder. A person learns many things by reading the interpretation of these seventy-five antiphons, which form part of the book known as the Parakletike.

You know, Saint Theodore the Studite, together with his brother, also wrote the Triodion and the Pentecostarion. He also composed these hymns of ascent on the basis of the texts I have mentioned. The priest then comes out, a litany is offered, followed by the Lord’s Prayer, and he calls the people to receive.

I do not know whether you have noticed that there is no usual Cherubic Hymn. It does not say, “Let us who mystically represent the Cherubim.” Instead it says, “Now the powers of heaven invisibly worship with us.”

“For behold, the King of Glory enters”—God Himself. “Behold, the mystical sacrifice, already perfected, is borne in procession,” escorted by angels, archangels, Cherubim, Seraphim, thrones, dominions, powers, principalities—all the heavenly hosts. “Wherever the body is, there the eagles will be gathered together.”

So what should we do? "With faith and longing let us draw near." Believing, and with deep longing, let us come forward — because, as it says, "that we may become partakers of eternal life," that we may become partakers of eternal life. This is eternal life. There on the Holy Table, at that very moment, it is Christ Himself who is present, in those gifts.

When the priest goes inside, there are two prayers. The first prayer, which is also attributed to Saint Athanasius the Great, says this: "O God of the ineffable and unseen mysteries" — you can call them ineffable, beyond all words, and unseen mysteries as well — "with whom are the hidden treasures of wisdom and knowledge, who have revealed to us the ministry of this Liturgy." This is the clergyman's own prayer. "And who, in Your great love for mankind, have appointed us sinners to offer You gifts and sacrifices for our own sins and for the failings the people commit in ignorance."

«You Yourself, invisible King, who do great and unsearchable things, glorious and marvellous, things beyond all numbering: look upon us, Your unworthy servants, as we stand before this holy altar of Yours as before Your cherubic throne.» This is a prayer addressed to God the Father, and it speaks about the altar — the altar, that is, «upon which Your only-begotten Son and our God rests through these dread and awesome mysteries set before us».

Here, upon these gifts, is your only-begotten Son himself. "And having freed all of us and your faithful people from every impurity, sanctify the souls and bodies of us all with a sanctification that can never be taken away, so that with a clean conscience, with a face unashamed, with an enlightened heart, we may partake of these divine holy gifts and be given life by them, and be united with your very Christ, our true God, who said: 'Whoever eats my flesh and drinks my blood abides in me, and I in him.'"

These are the thoughts. This is the reason for it all: that a person be united with Christ. And in one of the prayers further on it says: “O God, who alone are good and compassionate, who dwell on high and look upon the lowly, look with a compassionate eye upon all Your people, and guard them, and make us all worthy to partake without condemnation of these life-giving Mysteries of Yours.”

That is the purpose; there is no other purpose: the Holy Eucharist. And the Church concludes this service with a beautiful prayer, which says: “O Master Almighty, who hast fashioned all creation in wisdom, and through Thine ineffable providence and great goodness hast brought us to these most solemn days for the purification of souls and bodies, for the restraint of the passions, and for the hope of the Resurrection: grant us to fight the good fight and complete the course of the fast;

All-venerable days. And yet, for us, they have turned into filthy ones. These are all-venerable days, given for the cleansing of souls and bodies — not for sin — for the restraining of the passions, for the hope of the resurrection. "You who after forty days placed in the hands of Your servant Moses the tablets, the letters engraved by God Himself, grant to us also, O Good One, to fight the good fight, to finish the course of the fast, to keep the faith undivided."

to keep the faith undivided, to crush the heads of the unseen dragons, to be shown forth as victors over sin, and without condemnation to come at last and venerate the Holy Resurrection as well.

Μέσα σε αυτά τα οποία μας διδάσκει αυτή η περίοδος, τα μεγάλα γεγονότα των μεγάλων αυτών παραβολών, Τελώνου και Φαρισαίου, Ασώτου, Κρίσεως, Εξώσεως, ή μέσα τώρα στη μεγάλη αυτή περίοδο, που κι αυτή βέβαια έχει τα δικά της να μας υπενθυμίσει και να μας διδάξει.

Από όλα αυτά τα οποία προσφέρει αυτή η περίοδος, ανασύρω κάτι που θα ήθελα να το μιλήσω ιδιαιτέρως, διότι για ειδικό σκοπό έχει τοποθετηθεί. Είναι η υπόθεση των Προηγιασμένων Ακολουθιών. Δεν ξέρω αν σας έχει ποτέ στα σοβαρά απασχολήσει αυτή η χειρονομία της Εκκλησίας.

Αν ετέθη ποτέ το ερώτημα στον εαυτό σας, από τον εαυτό σας, γιατί άραγε, τι σκοπό έχουν και τι είναι αυτό που λέγεται Προηγιασμένη, διότι, έστω και αν ο άνθρωπος παρακολουθήσει μία Προηγιασμένη Ακολουθία, όπως συνέβη χθες, που το πρώτον παρουσίασε η περίοδος Προηγιασμένη, δεν έχει να ωφεληθεί.

Εάν δεν ξέρει να εκμεταλλευτεί αυτή την ημέρα. Πήγανε άνθρωποι χθες στην Προηγιασμένη. Παρακολούθησαν μια κατανυκτική, ωραία ακολουθία και πήραν και μερικό αντίδωρο στο τέλος και έφυγαν.

Επέτυχαν, εν σχέσει με τον σκοπό που έχει θεσπιστεί; Επέτυχαν; Έκαναν το σωστό; Όταν ο άνθρωπος δεν ξέρει, ή αν ξέρει δεν πράττει, είναι διπλά ένοχος, και διότι δεν ενδιαφέρθη να μάθει και διότι προσβάλλει αυτό το οποίο ο Θεός τού προσφέρει για το δικό του το όφελος.

Αν ζητήσει κανείς να βρει την αιτία, είναι παράξενη η απάντηση και δημιουργεί για πολλούς ανθρώπους ιλαρότητα. Ο σκοπός της Προηγιασμένης Ακολουθίας είναι η πύκνωση της Θείας Κοινωνίας.

Διότι κατά την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής δεν γίνεται κανονική λειτουργία,

διότι είναι χαρμόσυνο γεγονός και η περίοδος είναι πένθιμος, και θα είναι οξύμωρο να χαιρόμεθα σε στιγμή πένθους.

Αυτές οι δυο φορές τη βδομάδα, δηλαδή Σάββατο και Κυριακή, που επιτρέπεται η κανονική λειτουργία, δεν αρκούν, λέγω, το να κοινωνεί ο άνθρωπος δυο φορές μόνο τη βδομάδα. Γι' αυτό ακριβώς επενοήθη να φυλάσσεται προηγιασμένος άρτος και οίνος και να σερβίρεται, ούτως ειπείν, και σε δύο άλλες ημέρες της εβδομάδας, να γίνουνε τουλάχιστον τέσσερες φορές.

Και φύγε τώρα από εδώ και κάτω, ποια είναι η θέση του ανθρώπου και τι λόγο έχει να δώσει ο άνθρωπος εκείνη την ημέρα;

Διότι εμείς πιστεύουμε ότι μπορούμε μόνοι μας, με την καλή μας καρδιά, με τα έργα μας τα καλά, να πάμε στη Βασιλεία των Ουρανών. Είναι λάθος. Το αίμα του Ιησού Χριστού είναι εκείνο το οποίο τελειοποιεί την ψυχή και την κάνει κατάλληλη για τη Βασιλεία των Ουρανών.

Για την πρώτη περί βασιλείας Ο άνθρωπος, λοιπόν, που τη Θεία Κοινωνία την έχει για κόκα, την έχει για κρασάκι και για μελάκι, και για χρόνια πολλά και για χρυσό δοντάκι μόνο.

μόνον ή για χρόνια πολλά και του χρόνου που ακούμε κατά τη Μεγάλη Πέμπτη ή μια-δυο άλλες μεγάλες ημέρες, Χριστουγέννων, 15 Αυγούστου και λοιπά. Οι άνθρωποι, λέω, που την έχουν για αυτόν τον λόγο και μόνον, δεν μπορούν να τα καταλάβουνε αυτά που τους υπενθυμίζει η Εκκλησία. Αυτή είναι η πραγματικότητα και δεν μπορεί ο άνθρωπος να βρει καμιά δικαιολογία.

Κανένας ο οποίος γνωρίζει τι γίνεται; Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει τον Άγιο Βοστρινό, όταν έδεσε τον διάβολο και τον ερώτησε τι φοβάται από τους Ορθοδόξους. Είπε ότι φοβάται το βάπτισμα, τον Τίμιον Σταυρό και τη Θεία Κοινωνία.

Και αν εσείς ξέρατε την παντοδυναμία της Θείας Κοινωνίας και την παίρνατε, εμείς, λέει, δεν θα είχαμε καμιά θέση μαζί σας. Θα είχαμε ήδη διαλυθεί, θα είχαμε φύγει πριν μας διώξετε. Αλλά δεν ξέρετε τι είναι αυτό. Και στέκονται οι άνθρωποι και γίνονται άγγελοι τη Μεγάλη Πέμπτη και σατανάδες τη Μεγάλη Παρασκευή.

Άγγελοι όλοι τη Μεγάλη Πέμπτη, Άγιοι όλοι, Χερουβείμ και Σεραφείμ τη Μεγάλη Πέμπτη. Σε γιορτές αυτές γίνονται όλοι Άγιοι. Το Πάσχα όμως δεν είναι άξιοι, Διακαινήσιμο δεν είναι άξιοι, όλο τον χρόνο δεν είναι άξιοι.

Γίνονται τη Μεγάλη Πέμπτη Άγιοι. Αυτομάτως, σε μια νύχτα, σπάνε το τσόφλι και βγαίνουν από μέσα χρυσαλίδες. Αν κοινωνήσουν, είναι πλάνη και η πλάνη δεν πρέπει να συνεχίζεται. Εγώ, μια και επέτρεψε η Αγαθότητα του Θεού να κάνω αυτή τη μικρή διακονία, είμαι υποχρεωμένος και πάλι να το υπενθυμίσω αυτό το πράγμα, αυτό που κατεξοχήν σας έδωσα σαν σύνθημα για τον καινούριο χρόνο.

Πλησιάστε στο Άγιο Ποτήριο. Κοινωνούσατε μία, κάμετε τις δύο. Κοινωνούσατε τις δύο, κάμετε τις τέσσερες. Κοινωνούσατε τέσσερες, κάμετε τις οκτώ. Κοινωνούσατε 20 φορές, κάμετε 40. Κοινωνούσατε 200, κάμετε 400.

Τότε μόνον και την αμαρτία θα αποφύγουμε και θα δημιουργήσουμε προϋποθέσεις για τη Βασιλεία,

όχι για αμπελοχώραφα, για τη Βασιλεία των Ουρανών. Η Βασιλεία δεν γίνεται με τα έργα μόνον, αλλά με την πίστη και με το Άγιο Ποτήριο. Το Άγιο Ποτήριο είναι εκείνο που αλλάζει τη φύση του ανθρώπου. Και ο άνθρωπος για δυο λόγους δεν προσέρχεται.

Δεν θέλει να σταματήσει την αμαρτία. Ή από κακώς εννοούμενη υπερευλάβεια.

Είμαι ικανός; Σοβαρά; Θα γίνεις ικανός για να πάρεις τη Θεία Κοινωνία; Δηλαδή, θα γίνεις καλά για να πάρεις το φάρμακο; Φάρμακο; Πολύ αστείος. Το πιστεύεις ότι είναι το φάρμακο της ψυχής σου και είναι για τους αρρώστους τα φάρμακα. Πιστεύεις ότι η Εκκλησία είναι νοσοκομείο, έχει γιατρό και δίνει φάρμακα. Θα πας, λοιπόν, εκεί να γίνεις καλά. Αν περιμένεις να γίνεις καλά χωρίς φάρμακο, τότε είσαι αστείος να πας στο νοσοκομείο και να ζητήσεις γιατρό και φάρμακα.

Και εντούτοις, ο άνθρωπος ο οποίος φημίζεται σήμερα για την εξυπνάδα του είναι πολύ ανακόλουθος και αστείος σε αυτό το θέμα. Τον ξεγελά ο σατανάς, δημιουργεί μία υπερευλάβεια. Το έκαμε και ο Πέτρος αυτό, όταν ο Χριστός μας του είπε να του πλύνει τα πόδια.

Αδύνατον, λες, αδύνατον. Αδύνατον για σένα αυτό, Πέτρε· αδύνατον και για μένα να σε κρατήσω κοντά μου.

Είσαι κοντά μου, ορίστε! Και όταν είδε ότι τον έδιωχνε, «δεν έχεις θέση μετ’ εμού», τι είπε; «Ε, λούσε με!» «Όχι», λέει, «τα πόδια και το κεφάλι και όλο μου το σώμα να μου πλύνεις, προκειμένου να μη φύγω από κοντά σου». Άφησε, λοιπόν, τις εξυπνάδες σου. Άνθρωπε, άφησε τις εξυπνάδες σου. Αλλά μένουμε στο θέλημά μας εμείς, δεν θέλουμε να κάνουμε υπακοή.

Εγκύψτε να δείτε τι λέει για τα θέματα αυτά ο Θεός, ο οποίος εθέσπισε το μυστήριο. Γιατί το εθέσπισε; Για να το βεβηλώνουμε εμείς; Για να μας κολάζει; Για να μας σώζει. Για να μας σώζει. Πώς, λοιπόν, θα δικαιολογηθεί; Ένας τρόπος είναι. Θα σταματήσουμε την αμαρτία, θα αμαρτάνουμε και δεν θα προσερχόμαστε.

Αλλά, διότι δεν θέλουμε να νηστεύσουμε, δεν θέλουμε να εγκρατευτούμε, να γκρεμίσουμε το παράνομο κρεβάτι, να κόψουμε τον παράνομο δεσμό, να στερήσουμε τις ηδονές μας, τον κόσμο κ.λπ. Είναι φυσικό τότε να ελεγχόμεθα και να μην μπορούμε να πάμε στη Θεία Κοινωνία.

Ξέρετε ότι ένα 3% εκκλησιάζεται; Το ξέρετε; Ξέρετε ότι 97% των χριστιανών δεν εκκλησιάζονται; Τι κάνουνε κατ’ αυτάς; Γλεντούνε, ξεφαντώνουνε, πορνεύουνε, μοιχεύουνε, χορεύουνε, διαβολεύουνε. Δεν άκουσαν μέχρι σήμερα το 95% των Ορθοδόξων Χριστιανών τι λένε τα κείμενα της Εκκλησίας αυτές τις μέρες.

Δεν το κουνούνε όλα τα βράδια. Ο διάβολος έχει ανοίξει το δικό του το Τριώδιο και απαγορεύει στους υπηκόους του να ακούσουν τη διδασκαλία του ξυλοκαρφωμένου, όπως τον λέγει. Μα πάτε, λέγει ο Χριστός, δεν θα σε εκβιάζω Εγώ είπα «όστις θέλει οπίσω μου ελθείν», δεν εκβιάζω κανέναν.

Θα τα συζητήσουμε, όμως, κάποτε που στο Σταυροδρόμι θα συναντηθούμε. Ο άνθρωπος ο σημερινός πιστεύει ότι είναι πολύ έξυπνος, και είναι έξυπνος, αλλά για την απώλειά του, όχι για τη σωτηρία του. Και θα είναι ευχής έργον την εξυπνάδα αυτή να τη μετατρέψει και να τη χρησιμοποιήσει για τη σωτηρία του.

Να σας μεταφέρω τη γνώμη της Εκκλησίας για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν κοινωνούν, εφόσον πάνε στην Εκκλησία. Είτε είναι κληρικοί είτε είναι λαϊκοί, διότι δυστυχώς υπάρχει και μεταξύ των κληρικών η γνώμη.

Όσοι νομίζουν ότι πρέπει να κοινωνούν μόνο όταν λειτουργούν έχουν λάθος. Υπάρχουν κανόνες που τους αφορίζουν. Δεν νοείται, άλλωστε, ο εκκληρικός να πάει στην εκκλησία και να μην λειτουργήσει, αν πραγματικά αγαπάει τον Χριστό και αν πραγματικά καταλαβαίνει και ξέρει τι είναι όταν λειτουργεί. Το να καταπιάνεσαι με τον Θεό σου είναι μεγάλο πράγμα. Το να καταπιάνεσαι υποχρεωτικά, στη βάρδια σου, είναι μικρό πράγμα. Το να κοινωνείς και όταν δεν λειτουργείς είναι μεγάλο πράγμα.

Είναι μεγάλο πράγμα. Το να μην κοινωνείς όταν λειτουργείς είναι κακό πράγμα.

Οι Άγιοι Απόστολοι έχουν προλάβει την κατάσταση με δύο κανόνες.

Δεν είναι σύνοδος, δεν είναι κάποιος πατήρ ανεξέλεγκτος που όλοι εμίλησαν διά Πνεύματος Αγίου. Ομιλούν οι Άγιοι Απόστολοι για το σοβαρό αυτό θέμα της Θείας Κοινωνίας. Θα διαβάσω τον όγδοον κανόνα των Αποστολικών. Λέει: «Ει τις επίσκοπος ή πρεσβύτερος ή διάκονος ή εκ του τάγματος, εκ του καταλόγου του ιερατικού».

Ποιος είναι ο κατάλογος του ιερατικού, ξέρετε; Το ιερατείον χωρίζεται σε ανώτερον και σε κατώτερον. Οι ανώτεροι κληρικοί είναι ο επίσκοπος, ο πρεσβύτερος, ο διάκονος.

Οι κατώτεροι κληρικοί είναι υποδιάκονος, αναγνώστης, ψάλτης. Ο ψάλτης υπάγεται στον κλήρο.

Δεν εννοείται, δεν δέχεται η Εκκλησία, αν πραγματικά στέκεται καλά, να ανέβει να ψάλλει κάποιος ο οποίος δεν έχει κουρά. Ούτε να εισέλθει στο Ιερόν έχει δικαίωμα. Ούτε να αναγνώσει ο αναγνώστης. Υπάγεται στον κατώτερον κλήρον, ή εκ του καταλόγου του ιερατικού.

Δεν ομιλώ για τις γυναίκες που ψάλλουνε, τι τις περιμένει. Δεν ομιλώ για τις γυναίκες που εισέρχονται στο ιερό να καθαρίσουν, δήθεν. Διότι τους είπε ο πάτερ να στείλει την πρεσβυτέρα του ο πάτερ. Να στείλει την κόρη του ο πάτερ.

Ή να πάρει άνθρωπο αρσενικό να μπαίνει μέσα, ή θα κάνει ο ίδιος τη δουλειά. Εσύ δεν θα μπεις μέσα. Θα δώσει λόγο στον Θεό μια μέρα. Το ιερό είναι μόνο τοις ιερεύσι βατόν. Για κανέναν άλλον δεν είναι.

Θα βρεθούνε μια μέρα εκεί μπροστά όλα αυτά τα οποία σας λέγω, τα οποία θεωρούνται υπερβολικά σήμερα. Γι' αυτό έφυγε ο Θεός. Γι' αυτό απεμακρύνθη ο Θεός και η χάρη του Θεού. Εἴ τις, λοιπόν, αν κάποιος επίσκοπος ή πρεσβύτερος ή διάκονος ή εκ του καταλόγου του ιερατικού, προσφορᾶς γενομένης, μὴ μεταλάβοι, τὴν αἰτίαν εἰπάτω.

Ορίστε, αδελφέ. Έλα δω, πάτερ· έλα δω, Σεβασμιώτατε. Γιατί δεν κοινώνησες; Θα πεις την αιτία: «Έπαθα μία ονείρωξη, δεν μπορώ να προσέλθω· είμαι υπό κανόνα, δεν μπορώ να προσέλθω». Θα πεις αιτία, και αν είναι εύλογος, αν στέκει, συγγνώμη να του κάνει. Καλώς, κάθεται.

«Εἰ δὲ μὴ λέγῃ» — αν αποφύγει, δεν λέγει — «ἀφοριζέσθω, ὡς αἴτιος βλάβης γενόμενος τῷ λαῷ καὶ ὑπόνοιαν ἐμποιήσας κατὰ τοῦ προσενέγκαντος, ὡς μὴ ὑγιῶς προσενέγκαντος». Βλέπουν οι άλλοι: ο Δεσπότης δεν κοινωνεί, κάτι ξέρει γι’ αυτόν που κάνει τη λειτουργία.

Δεν κοινωνώ κι εγώ. Ο τάδε δεν κοινωνεί, ο άλλος δεν κοινωνεί. Κατηγορείς εκείνον ο οποίος κάνει τη λειτουργία και, κατ’ επέκτασιν, Εκείνον διά του οποίου αγιάζει τα Τίμια Δώρα στο Άγιο Ποτήριο. Αυτόν τον Χριστόν. Ο όγδοος αποστολικός κανών τα λέει γι’ αυτά.

Θα πει κανείς: αυτά είναι για τους παπάδες.

Όπως όταν γύρισα κι εγώ εις Χριστόν και πήγαινα συχνά στη Θεία Κοινωνία, έλεγαν οι γυναίκες απ' έξω. «Άγια παπάς αυτός; Θα είναι για τους παπάδες, δεν είναι για μας τους λαϊκούς». Αλλά μας έχει πιάσει και εμάς.

Στον αμέσως κατόπιν κανόνα, τον ένατον, τον θ΄ κανόνα των Αποστολικών. Διαβάζουμε τα εξής.

Πάντας, όχι μερικούς, πάντας. Τους εισιόντας πιστούς και των γραφών ακούοντας. Θα ακούς το Ευαγγέλιο, θα ακούς τον Απόστολο, θα ακούς τα κείμενα, θα ακούς το Ψαλτήρι. Που ακούει αυτά που λέει η Εκκλησία μέσα.

Μη παραμένοντας δε τη προσευχή και τη αγία μεταλήψει, ή φεύγει γρηγορότερα, ή δεν εκάθισε να κοινωνήσει, ως αταξίαν εμποιούντας τη Εκκλησία, αφορίζεσθαι χρή. Άντε να το ζεις. Ή πήγαινε να διορθώσεις τώρα τους Αγίους Αποστόλους.

Η δε εν Αντιοχεία Σύνοδος, στο δεύτερό της κανόνα, γράφει περίπου τα εξής, και αυτή με τον τρόπο της. Πάντας τους εισιόντας εις την Εκκλησίαν και των ιερών γραφών ακούοντας, μη κοινωνούντας δε ευχής άμα τω λαώ ή αποστρεφομένους τη μετάληψη, για κάποιον λόγο αποστρέφεται της ευχαριστίας, κατά τινα αταξίαν, τούτους αποβλήτους γίνεσθαι της Εκκλησίας.

Σου γράλετε, θα τους ξεχωρίσετε, θα σας αφορήσετε. Εως αν εξομολογησάμενος και δείξαντε σκαρπούς μετανοίας και παρακαλέσατε την χίνδυνη θόση συγνώμη.

Αυτοί, λέει, πρέπει να εξομολογηθούν, να ταπεινωθούν και, αν συγχωρηθούν, βρεθούν δηλαδή δικαιολογημένες οι αιτίες.

Οι αιρετικοί που δεν προσήλθαν στη Θεία Κοινωνία, πήγαν στην Εκκλησία και δεν κοινώνησαν, τότε έχει καλώς, όμως θα κάμουνε κανόνα για να γυρίσουνε πίσω, να μπουνε στην Εκκλησία. Τα καταλαβαίνει ο άνθρωπος αυτά; Δεν τα καταλαβαίνει. Γιατί δεν τα καταλαβαίνει; Είτε διότι, επαναλαμβάνω, δεν θέλει να σταματήσει την αμαρτία του, είτε διότι είναι κακώς οδηγημένος. Υπάρχει και η άγνοια. Κακώς οδηγημένος. Δεν ενδιαφέρεται. Έμαθε πολλά.

Έμαθε πολλά πράγματα, έμαθε επιστήμες, έμαθε να πάει στο φεγγάρι, αλλά αυτά δεν τα έμαθε. Τα θεώρησε δευτερεύοντα. Ενδιαφέρθηκε για ό,τι αφορούσε τη σάρκα του και όχι για ό,τι αφορούσε το πνεύμα του.

Αν διαβάσουμε στις Πράξεις των Αποστόλων, θα βρούμε στο δεύτερο κεφάλαιο ότι: «Ήσαν προσκαρτεροῦντες τῇ διδαχῇ, τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου, καὶ μετελάμβανον κάθε ημέρα μετ’ ἀφελότητος καρδίας». Πάντοτε έμεναν στο κήρυγμα, πάντοτε που γινόταν η Θεία Λειτουργία και έκλωναν τον άρτον. Και κοινωνούσαν κάθε μέρα εν αφελότητι καρδίας. Πότε ενήστευαν; Όταν ήταν νηστεία.

Και πότε δεν ενήστευαν; Όταν δεν ήταν νηστεία. Και πότε κοινωνούσαν; Κάθε φορά που βρίσκονταν στην Εκκλησία. Άλλο η νηστεία, άλλο η Θεία Κοινωνία.

Διότι δεν έφαγες λάδι τη Μεγάλη Τετάρτη, είναι κριτήριο που θα κοινωνήσεις τη Μεγάλη Πέμπτη; Σατανάς έφαγε ποτέ λάδι; Δεν έφαγε ποτέ λάδι. Μπορεί να κοινωνήσει; Δεν μπορεί να κοινωνήσει.

Θα νηστεύω τις ημέρες που νηστεύω και δεν θα νηστεύω τις ημέρες που δεν θα νηστεύω. Θα κοινωνώ, όμως, εάν δεν έχω αμαρτία. Γιατί πολλοί σκοντάφτουν στο σημείο αυτό.

Σκοντάφτουν.

Όντως. Και έχετε υπόψη, αυτό είναι κάτι που απασχολεί και αυτό το Άγιον Όρος ακόμη. Παρότι κοινωνούν στο Άγιον Όρος το Σάββατο, δεν κοινωνούν την Κυριακή. Και κοινωνούν το Σάββατο, διότι θα φάνε λάδι σε ρηπή και δεν μπορούν να κοινωνήσουν την Κυριακή. Καθ’ ην στιγμήν, κοινωνούν τρεις φορές την εβδομάδα. Κοινωνούνε Τρίτη, κοινωνούνε Πέμπτη, κοινωνούνε Σάββατο.

Δεν κοινωνούν, όμως, Κυριακή; Τους ελέγχει και εκεί, όχι τόσο ακριβώς· έπρεπε και την Κυριακή να κοινωνούν. Δεν είναι δική μου γνώμη, δεν είναι δική μου γνώμη, είναι γνώμη του Μεγάλου Βασιλείου. Ακούστε την πώς έχει, το τι είπε ο Μέγας Βασίλειος αναφορικώς με τη Θεία Κοινωνία.

Πόσες φορές μπορεί να κοινωνεί ο άνθρωπος; Και απήντησε γραπτώς, υπάρχει επιστολή προς Πατρικίαν, γραπτώς, και λέει: «Ἡμεῖς μέντοι γε τετράκις καθ’ ἑκάστην ἑβδομάδα κοινωνοῦμεν». Εμείς τέσσερις φορές την εβδομάδα, λέει, κοινωνούμε.

Εν τη Κυριακή, εν τη Τετράδι, εν τη Παρασκευή και το Σάββατο κοινωνούν· και το Σάββατο κοινωνούν και την Κυριακή όμως.

Σάββατο, αν νηστέψεις για να κοινωνήσεις την Κυριακή, πρέπει να αφοριστείς, γιατί δεν νηστεύεται το Σάββατο. Όλα τα Σάββατα καταλύονται. Άρα δεν είναι θέμα τέτοιο, ότι δηλαδή επειδή έφαγες λάδι το Σάββατο δεν μπορείς να κοινωνήσεις την Κυριακή. Να στερηθείς τη Θεία Κοινωνία γιατί έφαγες λάδι την ημέρα που η ίδια η Εκκλησία σου λέει ότι πρέπει να φας;

Διότι, αν δεν φας, θα σε αφορίσω. Αφορίζεται ο άνθρωπος που νηστεύει το Σάββατο. Όλα τα Σάββατα καταλύονται πλην του Μεγάλου Σαββάτου. Και υπάρχει κανόνας που αφορίζει όσους βρεθούν να νηστεύουν Σάββατο και Κυριακή.

Καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις ἡμέραις, εκτός Τετάρτης, Παρασκευής, Σαββάτου και Κυριακής, καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις ἡμέραις κοινωνούμε, εάν η μνήμη Αγίου τινός μεσολαβήσει, λέει, και κάποια μνήμη Αγίου τις άλλες ημέρες. Εμείς έχουμε στάνταρ, όπως λέμε, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή, τέσσερις.

Όμως την Πέμπτη είναι του Αγίου Νικολάου, φερ’ ειπείν, είναι του Αγίου Σπυρίδωνος, είναι των Αγίων Τεσσαράκοντα, όπως μεθαύριο, ξέρω εγώ. Κοινωνούν και την ημέρα εκείνη, δηλαδή κάθε ημέρα. Δεν είναι δικό μου, εγώ απλώς σας το μεταφέρω, το έχω γραμμένο, το έχω βρει και σας το μεταφέρω.

Να το μάθετε κι εσείς, οι οποίοι δεν έχετε βιβλιοθήκη ανάλογη, για να πληροφορηθείτε πώς έχουν τα θέματα αυτά. Ο δε θείος Χρυσόστομος λέγει: ο άνθρωπος που ζει δίκαια είναι πρέπον, λέει, ως επί της των αγιασμάτων μεταλήψεως, ότι καλόν και δίκαιον και προσήκον πολλάκις τον χριστιανό να αγιάζεται, πολλές φορές, λέει, να προσέρχεται.

Και μάλλον προστρέχειν επί τούτο και ποθείν ή το αναπνείν. Να τρέχει τόσο, λέει, με τέτοιο πόθο, όσο επιθυμεί να αναπνεύσει. Δηλαδή, αν θέσεις το ερώτημα «κοινωνία ή αναπνοή;», τι προτιμάς; Προτιμώ να κοινωνήσω και να μην αναπνεύσω, να πεθάνω. Έτσι λέει.

Δια τούτο και συνεχώς εκδίδοται και καθ’ ημέραν, ότι τοις αξίοις μεταλαμβάνειν συγκεχώρηται. Σε ανθρώπους δηλαδή, άξιοι είναι αυτοί που αγωνίζονται. Δεν είναι οι Άγιοι. Τι λέμε; «Τα Άγια τοις Αγίοις». Να, αυτό δεν το λέει η Εκκλησία;

Και τι απαντούμε εμείς, είσαι Άγιος, είσαι Κύριος Ιησούς Χριστός Εμείς δεν είμαστε Άγιοι; Ναι, στους Αγίους, στους βαφτισμένους, στους εξομολογημένους. Τα Άγια τοις Αγίοις, στους καθαρούς που εκαθαρίστησαν στην εξομολόγηση, για αυτούς είναι.

Δεν είναι για τον Άγιο Σπυρίδωνα ούτε για τον Άγιο Νικόλαο, γιατί αυτοί είναι στον ουρανό, αλλά τα λέει σε εμάς εδώ. Εμείς είμαστε οι Άγιοι, οι μικροί Άγιοι, που κοινωνούμε να γίνουμε τέτοιοι Άγιοι. Λοιπόν, η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι πένθυμος περίοδος που έδειξε ότι υπάρχει νηστεία και λοιπά Και, αν θα έχετε δει, μάλιστα οι εκκλησίες μαυροφορέσανε, άλλες βάλανε τα μοβ αυτά, τα πένθιμα.

Η Αγία Τράπεζα είναι σκεπασμένη με μοβ, με πένθιμα. Αποσύρεται ή καλύπτεται αυτό το πένθιμο κάθε Παρασκευή βράδυ. Κατά την ακολουθία των Χαιρετισμών, διότι αρχίζει η άλλη μέρα από βράδυ, το Σάββατο, το καλύπτουν ή τα βγάζουν τελείως και βάζουν λευκά ή επάνω σε αυτά βάζουν τα λευκά.

Υπάρχουν, μάλιστα, και κανόνες που απαγορεύουν τη Θεία Λειτουργία την κανονική. Παραδείγματι, να σας διαβάσω δύο εγώ που έχω σημειώσει. Η Ελλαοδικία Σύνοδος, στον 401 την κανόνα, λέγει Ου δι δεν πρέπει εν τη τεσσαρακοστή άρτων προσφέρειν, ημί εν Σαββάτο και Κυριακή μόνον Πώς το λέμε αυτό που βγάζουμε στην εκκλησία; Προσφορά. Δεν μπορεί να προσφέρεις.

Γιατί λέγεται προσφορά; Διότι προσφέρουμε το πρόσφορο, αυτό που προσφέραμε.

Λέει, τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή άρτον προσφέρειν, ει μη μόνον Σάββατο και Κυριακή μόνο. Γι’ αυτό ακριβώς δεν γίνεται, να έχετε υπόψη σας, ούτε μνημόσυνο, ούτε μνήμη Αγίου, ούτε χειροτονία, ούτε βάπτιση, διότι, να βαπτίσεις εκτός μεγάλης ανάγκης, η βάπτιση σκοπό έχει να κοινωνήσει ο βαπτισθείς. Εφόσον δεν γίνεται θυσία, ούτε βάπτιση ούτε χειροτονία γίνεται, ούτε κόλλυβα προσφέρονται.

Διαβάζουν ορισμένοι, πάνε ένα κόλλυβο, αν υπάρχει κάποιος πεθαμένος στις μέρες εκείνες, και κάνουν ένα τρισάγιο. Στέκει αυτό, είναι προσευχή. Όμως δεν γίνεται μνημόσυνο, δεν βγαίνουν μερίδες, δεν γίνεται θυσία.

Μία ακολουθία, και μάλιστα Εσπερινός. Το διαφοροποιήσαμε εμείς, λόγω ότι είναι έτσι η ζωή σήμερα, την έχουμε μεταφέρει και την κάνουμε το πρωί. Εάν θα διαβάσετε τα κείμενα, θα βρείτε ότι γίνεται στον Εσπερινό.

Δεν ακούτε «Κύριε, ἐκέκραξα», δεν ακούτε «Κατευθυνθήτω ἡ προσευχή μου» και λοιπά και λοιπά; Είναι του Εσπερινού αυτά. Και υπάρχει, μάλιστα, και η δευτέρα μυστική ευχή που λέγει στον Χριστό, παρακαλώντας: «Ευλόγησέ μας το λοιπόν της ημέρας ταύτης», το υπόλοιπο, το λίγο της ημέρας ταύτης, να το διέλθωμεν ειρηνικώς και αναμαρτήτως κ.λπ.

Αν διαβάζεις τα κείμενα, θα δεις ότι είναι σε Εσπερινό. Και όπως γίνεται και τώρα πολλοί κάνουν εσπερινό ιερείς και Θεία Λειτουργία των Προγιασμένων για τους εργαζομένους Και ξέρουμε ότι πολλοί ναοί τα βράδια κάνουν τη Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων.

Στα μοναστήρια κάνουν πάντοτε το βράδυ με τον Εσπερινό, διότι όλη την ημέρα θεωρείται ο πιστός ότι είναι σε εμπόλεμη κατάσταση και το βράδυ ξεκουράζεται λίγο και παίρνει τροφή πνευματική, για να μπορέσει να παλέψει την άλλη μέρα.

Έχω μια ωραία σκέψη ενός ερμηνευτού επάνω σε αυτό που είπα. Κάνει την παρομοίωση και λέγει, με απλά λόγια σας το μεταφέρω: Καθώς οι στρατιώτες, εκείνοι που πολεμούν, αφού καταπαύσουν τον πόλεμο κατά το εσπέρας της ημέρας, μεταλαμβάνουσι από την προετοιμασμένη τροφή, παίρνουν καραβάνα που λέμε και λοιπά, διά να ενδυναμωθούν από αυτήν, ώστε να δυνηθούν να πολεμήσουν πάλι τους εχθρούς την ερχομένη ημέρα.

Τοιούτω τρόπω και εμείς οι χριστιανοί, πολεμούντες προς τα πάθη και τον διάβολον εν ταις ημέραις της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, μεταλαμβάνομεν κατά το εσπέρας, να πάρουμε κι εμείς δύναμη για να μπορέσουμε να παλέψουμε με αυτούς.

Ένας άλλος κανόνας είναι ο κανόνας ο πεντηκοστός δεύτερος της Έκτης Οικουμενικής Συνόδου, ο οποίος λέγει τα εξής:

Εξής: Εν πάσαις ταις της Αγίας Τεσσαρακοστής των νηστειών ημέραις, παρεκτός Σαββάτου και Κυριακής, έξω αυτές, και της Αγίας του Ευαγγελισμού ημέρας, γινέσθω η των Προηγιασμένων Ιερά Λειτουργία, όχι άλλη. Εκτός, λέει, Σαββάτου και Κυριακής και του Ευαγγελισμού, όλες τις άλλες ημέρες γίνεται μόνο η Προηγιασμένη.

Μόνον οι Προηγιασμένες. Έχετε δε υπόψη σας ότι μπορεί ο ιερεύς, αν θέλει, να κάνει περισσότερες των δύο. Τις δύο τις έχει σαν υποχρεωτικές η Εκκλησία, Τετάρτη και Παρασκευή. Όμως, εάν θέλει να κάνει και την Τρίτη, να κάνει και την Πέμπτη, μπορεί να το κάνει. Κανονική Θεία Λειτουργία δεν μπορεί να κάνει. Θεληματικά μπορεί να κάνει περισσότερες, υποχρεωτικά τον βάζει να κάνει δύο, Τετάρτη και Παρασκευή.

Και αν αριθμηθούν αυτές οι Προηγιασμένες μαζί με τις άλλες που συμπίπτουν, ξέρετε τι θα βγει; Θα βγει ένας αριθμός που πρέπει να κρύψουμε το πρόσωπό μας εμείς μπροστά στον αριθμόν αυτόν. Είναι πέντε εβδομάδες στη Σαρακοστή μας και έχουν πέντε Τετάρτες και πέντε Παρασκευές, και έχουμε αμέσως-αμέσως δέκα Θείες Κοινωνίες.

Είναι πέντε Σάββατα και πέντε Κυριακές και δέκα, είκοσι θείες κοινωνίες. Είναι του Ευαγγελισμού μία, είκοσι μία. Είναι το Σάββατο του Λαζάρου, είκοσι δύο. Είναι των Βαΐων, είκοσι τρεις. Μεγάλη Δευτέρα, Μεγάλη Τρίτη, Μεγάλη Τετάρτη, που γίνονται οι προηγιασμένες, είκοσι έξι. Μεγάλη Πέμπτη, είκοσι εφτά. Παρασκευή δεν γίνεται. Μεγάλο Σάββατο, είκοσι οκτώ. Πάσχα, είκοσι εννέα.

Έξι μέρες Διακαινησίμου, 36, και μία του Θωμά, 37. Από χθες μέχρι του Θωμά, αν ήμασταν Χριστιανοί, πρέπει να προσέλθουμε 37 φορές στην Εκκλησία για Θεία Κοινωνία. Ούτε στη ζωή μας ολόκληρη δεν έχουμε προσέλθει εμείς. Είναι άνθρωποι σαράντα, πενήντα, εξήντα χρόνια που δεν το έχουν δει το Άγιο Ποτήριο.

Και μπήκαν καμιά φορά για τα χρόνια πολλά, με καμιά ακρόπολη στην τσέπη και με ένα κακουλούρι από εδώ, και μπήκαν στη σειρά και κοινώνησαν και βγήκανε αμέσως από εκεί. Αυτό δεν λέγεται Θεία Κοινωνία. Δεν κοινώνησαν, κατεσπάραξαν τον Χριστόν και τους κατεσπάραξε, διότι ο Χριστός, ναι, μένει εις άφεσιν αμαρτιών, αλλά είναι και εις απώλειαν αιώνιον, όταν ο άνθρωπος δεν ετοιμάζεται με μετάνοια, με εξομολόγηση σε πνευματικό κλπ.

Και λοιπά, για να έρθει στη Θεία Κοινωνία. Έτσι, τώρα, να έλεγα δυο λόγια το πώς ετοιμάζεται αυτή η Θεία Κοινωνία και υπάρχει. Όταν ο ιερεύς θέλει την ερχομένη εβδομάδα να κάνει δύο Προηγιασμένες, ένα παράδειγμα φέρνω, την Κυριακή ή το Σάββατο, εκεί που θα προσκομίζει, αντί να βγάλει έναν αμνό, που θα κοινωνεί την ημέρα εκείνη αυτός και το ποίμνιό του, θα βγάλει τρεις αμνούς από άλλες.

Άλλα δύο πρόσφορα, θα βγάλει ένα ύψωμα που λέγεται μέσα στη μέση αμνός, που γράφει επάνω «Ιησούς Χριστός Νικά». Στο Άγιο λοιπόν Δισκάριο δεν θα βάλει έναν αμνόν, θα βάλει τρεις αμνούς. Έναν για την ημέρα εκείνη και δύο άλλους για τις άλλες δύο ημέρες της εβδομάδας.

Πίσω από αυτούς τους αμνούς, όπως το γυρίζει το ύψωμα αυτό, το χαράσσει με τη λόγχη του σταυροειδώς και τοποθετεί εκεί. Όταν γίνεται η μετουσίωση, όταν εμείς ο λαός έξω λέμε διά του ψάλτου το «Σε υμνούμεν», μέσα ο ιερεύς δέεται και παρακαλεί το Πνεύμα το Άγιον να κατέβει, να μεταβάλει τον Άρτον σε Σώμα και τον οίνον σε Αίμα.

Και λέγει: «Κατάπεμψον, Κύριε, το Πνεύμα Σου το Άγιον εφ' ημάς». Είναι προς τον Θεό Πατέρα η προσευχή. Όλες οι προσευχές της ακολουθίας, της Λειτουργίας, είναι προς τον Θεό Πατέρα. Πλην δύο που έχουν μπει εκ των υστέρων, που είναι προς τον Χριστό.

Που είναι προσευχές του Ιερέως για τον εαυτόν του. Και δεν πρέπει να τις λέει και μεγαλοφώνως, να τις ακούμε εμείς έξω. ούτε να τη διαβάζουν εκείνοι που είναι με τα βιβλιαράκια στο χέρι της ακολουθίας Και κάνουν τον παπά.

Είναι η μία προ του Χερουβικού, που λέγει: «Οὐδεὶς ἄξιος τῶν συνδεδεμένων ταῖς σαρκικαῖς ἐπιθυμίαις καὶ ἡδοναῖς προσέρχεσθαι ἢ προσεγγίζειν ἢ λειτουργεῖν σοι, Βασιλεῦ τῆς δόξης», και λοιπά. Η μία είναι αυτή και η άλλη είναι πριν πει «Τὰ Ἅγια τοῖς ἁγίοις», που λέγει: «Ὁ ἄνω τῷ Πατρὶ συγκαθήμενος καὶ ὧδε ἡμῖν ἀοράτως συνών, καταξίωσον τῇ κραταιᾷ σου χειρί, Κύριε». Είναι δική του προσευχή, τον ενδιαφέρει αυτόν.

Και αυτά πρέπει να τα λέει, να τα ακούει αυτός. Γι' αυτό και η Εκκλησία λέγει σιωπηλά και λέει και εκφώνως. Αλλά σήμερα μας έχουν βάλει όλους και γίναμε παπάδες. Και τα λέμε και μέσα εμείς στην εκκλησία, διαβάζοντάς τα από μέσα.

Και τη στιγμή λοιπόν που παρακαλεί μέσα και λέει «Κατάπεμψον τὸ Πνεῦμά σου τὸ Ἅγιον ἐφ’ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ προκείμενα δῶρα ταῦτα» και «ποίησον τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον», πολλοί, εν αγνοία διατελούντες, λένε «τους άρτους τούτους».

Όχι «τους άρτους»· ένας είναι ο Χριστός. Ένας. «Τὸν Ἄρτον τοῦτον» θα πεις, ας είναι τρεις αμνοί. «Τὸν μὲν Ἄρτον τοῦτον τίμιον Σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου. Μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ. Ἀμήν, ἀμήν, ἀμήν». Το λένε. «Τὸ δὲ ἐν τῷ Ποτηρίῳ τούτῳ, τίμιον Αἷμα τοῦ Χριστοῦ σου».

Εδώ πολλοί σκοντάφτουνε καμιά φορά, όταν ακούν αυτά τα λόγια και τα διαβάζουν. Αστεία πράγματα! Και έγινε τώρα το ψωμί σώμα; Είναι Άρτος ζωής πλέον, έχει ζωή; Αυτό νεκρό πράγμα είναι, πώς έχει ζωή;

Πάρε έναν κόκκον σίτου και ρώτησέ τον και πες του: «Έχεις ζωή ή δεν έχεις;» Και αν δεν έχει, δεν πρέπει να τον σπείρεις, αν αυτό πιστεύεις. Αλλά πιστεύεις, παρότι τον βλέπεις νεκρό, ότι αυτός μπορεί να αναστηθεί.

Έχει ζωή μέσα του. Και τον βλέπεις αύριο και γίνεται και σου δίνει εκατό κόκκους σίτου. Ή θα παραπάρεις ένα αυγό Και θα του πεις: «Έχεις ζωή μέσα σου εσύ;» Είμαι μόνο ασπράδι και κρόκος. Με κοροϊδεύεις;

Σε κοροϊδεύω, γιατί έχω ζωή μέσα μου, παρότι με βλέπεις νεκρόν. Για βάλε με κάτω από τη μασχάλη σου να δεις, θα βγάλω πουλί. Βάλε με κάτω από τα πούπουλα της κότας, της μάνας μου, να δεις, θα βγάλω πουλί.

Έχω ζωή μέσα, παρότι είμαι νεκρό. Αλλά τούτος ο άνθρωπος, ο εγωιστής, που θέλει να περάσει όλα από τη λογική του, από αυτή την μπρέζα, τη χωματένια, το μυαλό, τα απορρίπτει αυτά. Και όταν ακούει το «μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ», σου λέει: «Ψωμί έγινε». Ναι, ψωμί γεύεσαι και οίνον γεύεσαι, αλλά Χριστόν τρως και αίμα Χριστού πίνεις. Γιατί, άμα σου το έδινε ως σάρκα και σου το έδινε ως αίμα, θα το βάλουν στα πόδια, κατά το δη λεγόμενον.

Όπως το έβαλαν και οι μαθηταί και οι άλλοι, όταν άκουσαν ότι όποιος δεν φάει τη σάρκα μου και δεν πιει το αίμα μου, δεν έχει ζωή κλπ. Έκαναν προς τα οπίσω, λέει, φύγανε, και γυρίζει ο Χριστός και λέει στους μαθητάς: «Μήπως και υμείς θέλετε υπάγειν; Ορίστε, δρόμο, φύγετε».

Και τότε πετάχτηκε ο Πέτρος και είπε: «Πού να πάμε, Κύριε; Ρήματα ζωής αιωνίου έχεις». Διαβάστε ποτέ τον Ιωάννη, για διαβάστε το έκτο, να δείτε τι λέει εκεί πέρα. Μην ακούτε, λοιπόν, τι λέει ο κόσμος. Από κείνη τη στιγμή έχουμε σώμα Χριστού και αίμα Χριστού, στα αισθητά προς εμάς αυτά υλικά πράγματα, αλλά ενυπάρχουν μέσα σ’ αυτά τα πράγματα.

Τι γίνεται τώρα; Όταν έξω είναι το κοινωνικό, προχωρεί η λειτουργία και ή μιλάει ο μιλητής κλπ., ο ιερεύς μέσα διαμελίζει τον έναν άρτον, τον έναν αμνόν, από τον οποίον κοινωνεί αυτός, αν ξέρει να κοινωνήσει, το «Ιησούς Χριστός».

Χριστός, το «Νικά» που γράφει επάνω, θα το κοινωνήσουν οι πιστοί έξω. Αυτό είναι το διακονότη, ξέρω εγώ ποιος. Και έπειτα, αφού τον κοινωνήσουν, αυτός παίρνει τον έναν αμνόν τώρα, το ένα ύψωμα αυτό, και το γυρίζει ανάποδα και πηγαίνει επάνω στο Άγιο Ποτήριο και βουτάει μέσα τη λαβίδα, τη βάφει μέσα στο αίμα του Χριστού και το ποτίζει αυτό εδώ που το έχει χαράξει σταυροειδώς, ανάποδα. Το ποτίζει αυτό με προσοχή, να μην το χύσει έξω, και μπροστά του, επάνω στην Αγία

Κι επάνω στην Αγία Τράπεζα έχει ανοιχτεί μια θήκη, που το τοποθετεί μέσα. Ή στο αρτοφόριον το ίδιο, αν τον εξυπηρετεί. Διότι θέλω να ξέρετε, επάνω στην Αγία Τράπεζα υπάρχει η Παναγία και ο Χριστός όλο τον χρόνο.

Το αρτοφόριον, που έχει μέσα Χριστό, σώμα και αίμα, από πέρσι τη Μεγάλη Πέμπτη, για τις εκτάκτους ανάγκες της Εκκλησίας, είναι πάντοτε εκεί. Και το αρτοφόριο είναι τύπος της Παναγίας, που φέρει μέσα τον Χριστό.

...από τον Χριστόν. Εμείς βέβαια σε αυτά έχουμε σκοτάδι. Βλέπεις τις κυρίες, τις κυρίες, πάει να δει την νύφη και πάει το πισινό της προς το... ...στην Αγία Τράπεζα. Πάει να δει την κουμπάρα που κάνει το βάφτισμα και γυρίζουν τα πισινά τους προς τα εκεί. Σοβαρά. Ε, δεν γίνεται λειτουργία τώρα. Ναι, αλλά πάνω στην Αγία Τράπεζα είναι ο Χριστός και η Παναγία. Και μαζέψου και κουμπώσου, κατά αναλογία.

Ανάληψης της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός. Ανακαλύπτει, το οποίο θα το πάρει αυτό στην άλλη λειτουργία, της Τετάρτης, της Παρασκευής, και θα το βγάλει έξω, να το φέρει έτοιμο να το δώσει στους ανθρώπους.

Μένει εκεί αυτό και έρχεται τώρα η ακολουθία της Τετάρτης, η οποία είναι μία ακολουθία, εσπερινός· δεν έχει Ευαγγέλιο, δεν έχει Απόστολο. Αντί για Απόστολο διαβάζουν από τη Γένεση, να μάθουν πώς έγινε ο κόσμος, πώς έγινε η πτώσις, πώς έγινε η έξωση Αδάμ, πώς έγινε ο κατακλυσμός κ.λπ. Και γιατί αντί για Ευαγγέλιο έχουμε από τις Παροιμίες;

Άγιο άνθρωπος της Σοφία του Σολωμόντος, δηλαδή της Σοφία του Θεού Ακόμη δε, στην παράδοση υπάρχει να διαβάζεται στην εκκλησία αυτές τις ημέρες το Ευαγγέλιο. Το Ευαγγέλιο πρέπει να διαβαστεί στην Εκκλησία, το Τετραβάγγελο, όλη αυτή την περίοδο.

Βρέθηκα προχθές στο Άγιον Όρος, βλέπω τον ιερέα και βγαίνει και αρχίζει. Βίβλος γενέσεως Ιησού Χριστού, υιού Δαβίδ, υιού Αβραάμ κ.λπ. Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ και λοιπά παρακάτω. Τι γίνεται εδώ; Διαβάζει το πρώτο κεφάλαιο, διαβάζει το δεύτερο κεφάλαιο, τον βαφτίζει τον Χριστό κ.λπ.

Και σταματάει, τρία κεφάλαια. Την άλλη μέρα το πρωί, το τέταρτο κεφάλαιο, πέμπτο, έκτο· εκεί τον άφησα εγώ την Τρίτη το πρωί που έφυγα. Τρία κεφάλαια την ημέρα διαβάζονται τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, για να διαβαστούν όλα τα κεφάλαια μέχρι να περάσει η Μεγάλη Τεσσαρακοστή.

Ολόκληρο το Τετραβάγγελο. Εδώ στον κόσμο δεν γίνεται αυτό το πράγμα, βέβαια. Στεκόμαστε μόνο στην ακολουθία αυτή, τα δύο πράγματα που σας είπα, από τη Γένεση και από το άλλο. Τρία κεφάλαια την ημέρα. Πόσα κεφάλαια έχει η Καινή Διαθήκη, ξέρετε;

Έχει 89 κεφάλαια. Έχει 28 ο Ματθαίος, έχει 16 ο Μάρκος, έχει 24 ο Λουκάς και 21 ο Ιωάννης. 89 κεφάλαια. Και διαβάζουν αυτοί καθημερινώς, εκτός της Κυριακής. Μέσα, λοιπόν, στα κείμενα αυτά ο άνθρωπος μαθαίνει όλα που του χρειάζονται.

Ποιος όμως εκκλησιάζεται; Το 95%, σας λέγω, δεν εκκλησιάζεται. Ποιος πήγε να ακούσει την Κρίση προχτές; Είχε πάει στα καρναβάλια. Ποιος θα πάει μεθαύριο; Κανένας. Χορούς, πράγματα, ξεφαντώματα, διαολιές, πορνείες, μοιχείες, τίποτα.

Και μένουν θαμμένα αυτά. Η Εκκλησία τα λέει, η Εκκλησία τα επαναλαμβάνει. Αλλά οι άνθρωποι δεν τα γευόμεθα.

Αποτέλεσμα. Μεταξύ των δύο κειμένων παίρνει ο ιερεύς ένα θυμιατό, που είναι ολόκληρη η Εκκλησία. Τρεις υποστάσεις της Θεότητος, οι τρεις αλυσίδες που σας έχω πει, τα δώδεκα κουδούνια, οι δώδεκα Απόστολοι.

Το κάτω μέρος, η Παναγία, ο άνθραξ, ο Χριστός, και το θυμίαμα, το Πνεύμα το Άγιο. Με ένα κερί στέκεται στην Αγία Τράπεζα και γυρίζει στην Πρόθεση. Στην Πρόθεση έχει πάει τον Χριστό εν τω μεταξύ. Και λέγει για το φως που είναι εκεί πέρα, «Φως Χριστού».

Και γυρίζει και λέει στο λαό, «φαίνει πάσι». Αυτός είναι το φως του αληθινών όλου του κόσμου Αυτό το φως δεν το γνωρίζουμε οι περισσότεροι.

Πήγε στην πρόθεση, αν καλώς τον πήγαν. Κάποια στιγμή έξω διαβάζουν τα κείμενα που αναφέρονται εις τους αναβαθμούς. Αναβαθμούς. Αναβαθμοί είναι δεκαπέντε ψαλμοί, οι οποίοι ανεγινώσκοντο όταν γύρισαν από τη Βαβυλωνία, από την αιχμαλωσία, σε δεκαπέντε σκαλιά επάνω, και σε κάθε αναβαθμό διάβαζαν από αυτά.

Είναι από τον 118ο ψαλμό μέχρι τον 133ο. Σε ένα μέρος εκεί λέγει: «Ἐπάρατε τὰς χεῖρας ὑμῶν εἰς τὰ ἅγια». Πρέπει να είναι κλεισμένη η πόρτα, να χτυπήσει κουδουνάκι από μέσα, όπως χτυπούσε παλιά, να σταματήσει ο ψάλτης να ψάλλει, να κατέβει να γονατίσει και να γονατίσουμε όλοι, διότι από μέσα ο ιερεύς παίρνει τον Χριστό και τον πηγαίνει στην Πρόθεση, από την οποίαν έπειτα θα κάνει την είσοδο, τη Μεγάλη Είσοδο που λέμε, τα οποία είναι παράξενα στην πραγμάτωση.

Δεν έχουμε «πάντων ημών», δεν βλέπουμε Άγιο Ποτήριο, δεν βλέπουμε τίποτα. Βλέπουμε έναν εγκαλυμμένον ιερέα με ένα μαύρο μανδύα, το μαντήλι το μαύρο, χωρίς να μνημονεύει, χωρίς να ομιλεί, αλλά να λέγει μέσα του μόνον «δι' ευχών των Αγίων Πατέρων ημών».

Μεταφέρει όχι δώρα τίμια, δεν μεταφέρει άρτον, δεν μεταφέρει οίνον, μεταφέρει αυτόν τον Θεό του. Είναι εγκαλυμμένος και είναι η μόνη στιγμή που επιτρέπεται στην Εκκλησία από τον Ορθόδοξο να γονατίσει.

Και όχι απλώς να γονατίσει, να βάλει το κεφάλι του μέσα στη γη και να ζητήσει, διότι περνάει ο Δημιουργός του από μπροστά, αυτά, ό,τι θέλει σαν άνθρωπος της προσευχής.

Δυστυχώς, αυτά οι περισσότεροί μας, όπως σας είπα, δεν τα ξέρουμε και δεν ακολουθούμε όπως πρέπει.

Τις 15 αναβαθμοί αυτοί έχουν πολλαπλασιαστεί από τον Άγιο Θεόδωρο το Στουβίτη. Έχει κάνει εβδομήντα πέντε αναβαθμούς, τους οποίους έχει ερμηνεύσει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στη Νέα Κλίμακα. Και μαθαίνει πολλά πράγματα ο άνθρωπος όταν διαβάσει την ερμηνεία των εβδομήντα πέντε αυτών αναβαθμών, που απαρτίζουν το βιβλίο της Παρακλητικής.

Ξέρετε, ο Στουδίτης έχει γράψει και το Τριώδιο, με τον αδελφό του, και το Πεντηκοστάριο. Και έχει και τους αναβαθμούς αυτούς, εξαιτίας αυτών των κειμένων που σας αναφέρω εκεί. Βγαίνει έξω, έπειτα γίνεται μια συναπτή, το «Πάτερ ημών», και καλεί τους ανθρώπους.

Δεν ξέρω εάν έχετε προσέξει, δεν έχει, δεν ξέρω εάν έχετε προσέξει, το χερουβικό. Το χερουβικό δεν είναι οι τα χερουβήμοι κονίζοντες, λέγει νυν εδυνάμεις των ουρανών, δυνάμεις των ουρανών, σινημίν αοράτος λατρεύους.

Ιδού γάρις πορεύεται ο βασιλεύτης δόξης, ο ίδιος ο Θεός. Ιδού θυσία μυστική τετελειωμένη έχει γίνει, δορυφορείται άγγελοι, αρχάγγελοι, κερουβείμ, στεραφείμ, θρόνοι, κυριώτες, δυνάμεις, εκκλησίες, όλοι, όπου το πτώμα εκεί η αετή.

Τι λοιπόν πρέπει να γίνει; «Πίστει και πόθω προσέλθωμεν». Πιστεύοντας και με πόθο να προσέλθωμεν, γιατί «ίνα μέτοχοι ζωής αιωνίου γενώμεθα», ίνα μέτοχοι ζωής αιωνίου γενώμεθα. Είναι ζωή αιώνιος. Επάνω στην Αγία Τράπεζα, εκείνη την ώρα, είναι αυτός ο Χριστός, στα δώρα εκείνα.

Όταν μπει μέσα, υπάρχουν δύο ευχές. Η πρώτη ευχή, η οποία είναι και του Μεγάλου Αθανασίου, λέγει το εξής: «Ὁ τῶν ἀρρήτων καὶ ἀθεάτων μυστηρίων Θεός» — άρρητα μπορεί να τα πεις και αθέατα μυστήρια — «παρ’ ᾧ οἱ θησαυροὶ τῆς σοφίας καὶ τῆς γνώσεως οἱ ἀπόκρυφοι, ὁ ἀποκαλύψας ἡμῖν τὴν διακονίαν τῆς λειτουργίας ταύτης». Είναι προσευχή του κληρικού. «Καὶ θέμενος ἡμᾶς τοὺς ἁμαρτωλοὺς διὰ τὴν πολλήν σου φιλανθρωπίαν εἰς τὸ προσφέρειν σοι δῶρά τε καὶ θυσίας ὑπὲρ τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων καὶ τῶν τοῦ λαοῦ ἀγνοημάτων».

«Αὐτός, ἀόρατε Βασιλεῦ, ὁ ποιῶν μεγάλα καὶ ἀνεξιχνίαστα, ἔνδοξά τε καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός, ἔπιδε ἐφ’ ἡμᾶς τοὺς ἀναξίους δούλους σου, τῷ ἁγίῳ σου τούτῳ θυσιαστηρίῳ ὡς τῷ χερουβικῷ σου παρισταμένους θρόνῳ». Είναι προσευχή προς τον Θεό Πατέρα, επί του οποίου δηλαδή θυσιαστηρίου, «ἐφ’ ᾧ ὁ μονογενής σου Υἱὸς καὶ Θεὸς ἡμῶν διὰ τῶν προκειμένων φρικτῶν ἀναπαύεται μυστηρίων».

Εδώ επάνω, σε αυτά, είναι αυτός ο Υιός σου ο μονογενής. Καὶ πάντας ἡμᾶς καὶ τὸν πιστόν σου λαὸν ἐλευθερώσας ἀπὸ πάσης ἀκαθαρσίας, ἁγίασον ἡμῶν πάντων τὰς ψυχὰς καὶ τὰ σώματα ἁγιασμῷ ἀναφαιρέτῳ, ἵνα ἐν καθαρῷ συνειδότι, ἀνεπαισχύντῳ προσώπῳ, πεφωτισμένῃ καρδίᾳ, τῶν θείων τούτων μεταλαμβάνοντες ἁγιασμάτων, καὶ ὑπ’ αὐτῶν ζωοποιούμενοι, ἑνωθῶμεν αὐτῷ τῷ Χριστῷ σου, τῷ ἀληθινῷ Θεῷ ἡμῶν, τῷ εἰπόντι· Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἐν ἐμοὶ μένει, κἀγὼ ἐν αὐτῷ.

Αυτές είναι οι σκέψεις. Αυτός είναι ο λόγος: να ενωθεί ο άνθρωπος με τον Χριστό. Και σε μία παρακάτω λέγει: «Ὁ Θεός, ὁ μόνος ἀγαθὸς καὶ εὔσπλαγχνος, ὁ ἐν ὑψηλοῖς κατοικῶν καὶ τὰ ταπεινὰ ἐφορῶν, ἔπιδε εὐσπλάγχνῳ ὄμματι ἐπὶ πάντα τὸν λαόν σου, καὶ φύλαξον αὐτόν, καὶ καταξίωσον πάντας ἡμᾶς ἀκατακρίτως μετασχεῖν τῶν ζωοποιῶν σου τούτων μυστηρίων».

Αυτός είναι ο σκοπός, δεν έχει άλλον σκοπόν. Η Θεία Ευχαριστία. Και κλείνει με μια ωραία προσευχή η Εκκλησία αυτή την ακολουθία, η οποία λέγει τα εξής: «Δέσποτα Παντοκράτορ, ο πάσαν την κτίσιν εν σοφία δημιουργήσας, Ο δια την άφατων σου πρόνοια και πολλή αγαθότητα αγαγόνημάς εις τα σπανσέπτους ημέρας τ' αυτά

Πάνσεπτες ημέρες. Βρώμικες για μας, όμως, έγιναν. Πάνσεπτες ημέρες είναι αυτές, προς καθαρισμόν ψυχών και σωμάτων, όχι προς αμαρτία, προς εγκράτειαν παθών, προς ελπίδα αναστάσεως. Ο διά τεσσαράκοντα ημερών πλάκας χειρίσας τω θεράποντί σου Μωσή, θεοχάρακτα γράμματα, παράσχου και ημίν, Αγαθέ, τον αγώνα τον καλόν αγωνίσασθαι, τον δρόμον της νηστείας εκτελέσαι, την πίστιν αδιαίρετον τηρήσαι.

Την πίστιν αδιαίρετον τηρήσαι, τας κεφαλάς των αοράτων δρακόντων συνθλάσαι, νικητάς της αμαρτίας αναφανήναι και ακατακρίτως φθάσαι προσκυνήσαι και την Αγίαν Ανάστασιν.