On Prayer and Watchfulness

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A talk on prayer and nepsis. Given abroad.

Let us speak about the beautiful virtue of prayer. We know very well that prayer is a conversation between man and God. A person is counted worthy to speak with God.

No person is as near to us, as close to us, and as continually present with us as the divine person of God. God is Spirit. Dionysius the Areopagite says that God is beyond spirit.

Therefore, by virtue of God's nature, He is so all-pervading and present everywhere that at every moment a person is with Him—or, at every moment, through the spirit of faith, can see Him and speak with Him.

It is considered a great honor when someone has the freedom to speak with an important person in this world, and that friendship is regarded as something very great. But God is above all human beings and angels, and all of us who believe in God have the honor of speaking with Him and seeing Him with the eyes of faith.

All the prayers of our Church—the troparia, the hymns, and the doxastika—are prayers. But the distilled essence of all these prayers and of the Church's hymnody is the short prayer known as noetic prayer.

This prayer is not many words; it is only five words: «Lord Jesus Christ, have mercy on me.» With this little prayer we can be in communion with God at every moment, unceasingly, without ever stopping. This is what the Apostle Paul tells us as well:

“Pray without ceasing; in everything give thanks, for this is the will of God in Christ Jesus for you.” The Neptic Fathers of our Church tell us a great deal about noetic prayer.

The ascetic Fathers of the early centuries lived in caves or in the deserts, in places very far removed from the world. In those days, books were not published as they are today, and so they did not have many things to read.

But what did the hermits meditate on day and night?

They had, of course, the university of the whole creation.

From the created universe, the effect, they ascended to theoria—the contemplation of its Cause, God.

They contemplated creation and saw the wonders of God. One day, an ascetic was walking along when he saw a very beautiful flower. He tapped it with his little staff and said to it, “Do not cry out so loudly.”

By this, the ascetic meant to tell us that the flower spoke eloquently of the wisdom of God. It cried out so loudly, proclaiming how beautiful God must be. If even one tiny thing is fashioned with such extraordinary wisdom, how much more did the ascetics behold when, with the eyes of faith—with the perfectly clear eyes of the nous, the spiritual intellect, and of the heart—they gazed upon the whole of creation.

The great Fathers say that every created thing has its own voice. Each one speaks of the greatness of God.

A person cannot attain the ability to hear the voices of created things unless the nous, the heart, and the whole human being are purified through ascesis, the ascetic discipline. Arsenius the Great had been a very eminent philosopher in the eyes of the world.

Later, he went into the desert and lived a life of extremely strict monastic ascesis. He withdrew completely. He spoke with no one, and no one even saw him. Although he possessed great worldly learning, the spiritual wisdom he received through ascesis and solitude was incomparably greater and more spiritual.

His Life relates that, from sunset onward, he would raise his hands in prayer and would not lower them until the following day, when the rising sun shone upon his face.

He kept them raised throughout the whole night. But how could he hold his hands like that? Naturally, it is extremely difficult. And yet, when one is close to God, nothing is impossible. Where were the whole nous and the whole heart of Arsenius throughout that night? Was he reading books? No.

He was caught up in the Holy Spirit, in theoria, in divine vision.

He was delighting in the good things of heaven; he was in direct communion with God. And from this case we learn that if anyone is to commune with God — or rather, to be united with Him in a real and fruitful way — he needs to set himself apart a little from other people, and to set his mind apart from everyday affairs, so that in a spirit of stillness of mind, of hesychia, he may be able through prayer to commune with God, the source of all happiness.

The nous, the spiritual intellect, directs the entire inner life of the human person. If the nous is cleansed of logismoi—of impure, intrusive thoughts, of thoughts that defile a person—then the heart is cleansed at the same time, or rather, it attains purity.

“Blessed are the pure in heart, for they shall see God.” Of course, as we have said, God is not human in form, so that a person might see Him with bodily eyes. Rather, God is known by the human heart in a mystical and ineffable way.

When a Christian prays properly—that is, with an undistracted nous, not allowing it to wander or scatter here and there, but keeping it fixed on the meaning of the words and on the meaning of the prayer, and praying with humility—then he begins to perceive the fruits of prayer.

The fruit and culmination of humble prayer is that a person comes to katanyxis, to compunction, and finally to tears—either tears of metanoia, of repentance, or tears of great joy and love for God. The Neptic Fathers of our Church have spoken to us about nepsis, which means guarding the nous—that is, attentiveness of the nous.

When the nous watches over itself and guards itself from wandering, and when, through attentiveness, it remains free from the assaults of evil logismoi, the heart is cleansed at the same time and freed from the passions.

The passions are rooted in the human heart. Their roots have become so badly entangled around it that purification is very difficult. The Neptic Fathers tell us that nothing cleanses the heart so effectively as nepsis—that is, watchfulness, the spiritual attentiveness by which the nous refuses to admit fantasies, faces, objects, and scenes: everything that the body’s five senses have carelessly heaped up within it. Through these sinful images and fantasies, the nous takes in the poison of sin.

This poison descends into the heart. The heart is poisoned, and that poison spreads throughout the person’s whole being. Thus he becomes ruled by the passions, sinful and impure, without boldness before God.

But nepsis—this attentiveness and guarding of the nous—also guards a person’s imaginative faculty, for what we call the imagination is one faculty of the nous.

When nepsis shuts out the images of sin—images that give birth to evil logismoi, while those evil logismoi awaken the sinful sensation anew—the imagination remains pure. When those images are absent, and a person gives the nous its proper work, which must be prayer, then the nous enters into true communion with God.

This struggle is not a small one, nor is it as easy as it sounds while we speak of it here, because the nous never ceases to work. Whatever we give it, that is what it will work upon within us. It is like a working mill: if the miller pours in wheat, it will grind wheat.

But if someone else comes and throws in refuse, it will grind refuse. Therefore, whatever we allow the nous to take into itself will determine the result. For this reason, we must be watchful whenever evil logismoi and sinful images come to us.

We must bring the attention of the nous, the spiritual intellect, fully to bear, so that we can keep out evil logismoi, those intrusive thoughts, and not allow impure images to take shape in its imaginative faculty. When we keep these things out, there is no disturbance at all within the inner person. The assault of evil logismoi is brought to a halt.

For they disturb a person inwardly, and in this way many harmful things arise.

When the nous is guarded from these logismoi and from these filthy images of sin, both the devil and sin are shut out, because everything begins in the nous. When we cleanse our nous and do not allow these things to assail us, the inner house of our heart and soul remains in good order.

Therefore, if we want our inner person—our heart and soul—to be at peace, we must guard the nous.

We pray that we may make a little effort and not allow evil logismoi, intrusive thoughts, to assail us. Of course, we cannot entirely prevent their assaults, for as long as a person remains subject to the passions, it is only natural that evil thoughts should arise. Simply being assailed by evil logismoi does not mean that a person has fallen.

But the logismoi, the intrusive thoughts, will cause us to fall when we open a door to them—or rather, when we open the door to these thoughts—and allow them to enter the house of our nous and our heart. Then the struggle begins; and if we do not drive them away at once, cast them out, and deal firmly with them, they will take hold of us, overcome us, and bring us into a state of sin called consent.

Consent is an act of the soul. Just as the body commits a sin, so too the soul commits sin through consent. For this reason, the Lord tells us in His Holy Gospel: “Whoever looks at another person and desires them has already sinned within his heart.”

Thus, there is such a thing as sin of the heart. God, who searches hearts and innermost thoughts, knows what has taken place within the heart, and therefore it comes under judgment. This is a matter of great importance: we must take care not to let the logismoi assail us—or rather, not to yield to them.

At the beginning, it does not require much effort to stop evil logismoi. The effort comes afterward, once we have admitted them and allowed them to advance. Suppose, for example, that the door of our house opens directly onto a busy road.

Anyone can knock at the door or ring the bell. Anyone can knock at the door and ask to come inside.

enter. But if we do not open the door to him, then even though he knocked, he has achieved nothing of consequence. If, however, we are not careful and say, “Let us see what this is—who is knocking,” and he deceives us with his way of presenting things and with his words, and we allow him to come in, then the toil, the hardship, and the struggle begin.

But then the struggle begins, because we will have the trouble of removing him from the house. And if we allow this evil person to go farther inside, the effort required will be greater. Once he binds the master of the house hand and foot, from that moment on he becomes master of the house himself.

In the same way, an evil logismos—an intrusive thought—knocks at the door of the nous. It wants to enter. A sinful thought comes to us concerning one thing or another.

When we lack attention, when we lack nepsis—watchfulness—and do not guard the nous, we let the intrusive thought enter. It forms within us an image of a person, an object, a scene, and so forth, drawn from whatever we have seen, tasted, touched, or otherwise experienced through the five senses.

And if we do not take it seriously, that intrusive thought begins to wound the nous. If we are negligent again, it advances, grows stronger, and inflames the heart. Once it has inflamed the heart, it begins to defile it.

And then a great struggle is needed to heal the wound and drive the intrusive thought out. For when a person gives the devil a claim over him through one of the passions, it is not so easy to take that claim back, because the devil fights for it with great fury.

For he says, “I labored so hard to gain this claim over this soul.” This is why the Fathers say that the passions grow old with a person and die with him. And so we see people of advanced age doing shameful things.

Someone may ask, “At their age, are these people still doing such things?” Yet this means that the person made no effort in youth to be freed from them. Therefore, they continue to follow him and will remain with him until death.

And beyond death, as the bitter fruit of sin, he will have to give a grave account before God.

Some people who do not properly understand this work of nepsis—or rather, this art of arts and science of sciences concerning the inner person—say, “But since I did not turn these intrusive thoughts and fantasies into actions, there is nothing wrong.”

Yes, but evil does not begin by itself. The body does not begin to sin unless a person first sets it in motion by yielding within his nous and heart. Therefore, when a person understands that the defilement of the soul begins here, he guards his nous with attention, the fear of God, and wisdom.

He sees an object, a person, or something else, and it becomes a cause of temptation. At once he summons his attention, turns his eyes away, erases the image from his imagination, or immediately begins to pray. In this way, he stops the evil at its beginning.

A house remains clean when it is put in order continually, every day—not when the housewife sweeps it only after ten or twenty days. We know that the more carefully a house is tended, the cleaner it remains in every respect.

So it is with the human soul, the inner house, the human heart, which is the house of God and the sacred altar of the Holy Spirit. For the human person is a temple of God, and God dwells within this temple.

“Do you not know,” says the Apostle Paul, “that you are the temple of God and that the Spirit of God dwells in you?” And again, “If anyone defiles the temple of God, God will destroy him.” That is, through the Holy Baptism we received, our souls were granted rebirth through the Holy Spirit, who descended upon us at the moment of Holy Baptism.

The human heart, the human soul, became a temple of the Holy Spirit. This is why Holy Baptism is necessary for us: through it we receive the grace of the Holy Spirit within us.

Through the Holy Spirit and the grace received within, the infant becomes holy from that very moment. But because of its age, the child does not know what it has received. The devil, with all his craft and cunning, works very subtly and quietly. As the child grows, he tries to push it toward various forms of carelessness, creating conditions that allow him to begin his evil work within before the child is old enough to understand.

As sins accumulate over time, all these things cover the grace of the Holy Spirit. This refuse of sin buries that grace, and the Holy Spirit no longer illumines the nous.

And so the person lives in darkness. But when the wind of God begins to blow—through metanoia, repentance, a return to God, Holy Confession, and all these things—then everything sin has piled up is cast out.

The heart is thus freed from this burden. Then the grace of the Holy Spirit—or rather, the rays and radiance of the Holy Spirit—rises into the nous. The person is illumined and returns once again to divine illumination.

The world and its people cannot fully understand this work of nepsis, of watchfulness, though it is so important. They do not know that through the work of nepsis they can advance quickly and readily toward purification of the soul and freedom from the passions.

Nevertheless, to some extent we can also cultivate prayer while living in the world. What will greatly help us and enable us to make progress...

As far as we can, as much as possible, we must place our trust in God. Whatever concern we may have, we should entrust it with confidence to God’s providence. We should not let our concerns hold us captive, making us wonder in a merely human way, “What will happen here? What will happen there?” We must be freed from all this anxiety and constant preoccupation.

The obstacle is that the mind is preoccupied, and that doesn't leave it free to attend to prayer. When we have trust, we say that God will help; God won't abandon me; he will deliver me; no harm will come to me. So let us free the mind from all these concerns, and let us find a little time apart from our work.

Our task is to devote this time to private prayer—to spend half an hour or an hour in stillness, praying and studying. The more a person enters into stillness, the closer he draws to God. “Be still, and know that I am God.” Here, “be still” means hesychia, inner stillness. As far as possible, a person must set aside the cares of this life.

Many cares do to us what tuberculosis does: tuberculosis slowly wears a person down and leads him to death. In the same way, the many cares of this life gradually wear a person down, and when death comes, it finds him completely sick in soul.

This is a very great evil in the world, and we must set aside time. Indeed, the Neptic Fathers say that whether we are walking, working, eating, or drinking, we should be praying with our nous. We do not need to offer elaborate theological prayers.

They gave us this short prayer, the Jesus Prayer, which is all-powerful and possesses a renewing power. It has the power to overthrow the devil and bring God Himself fully into the heart. Especially when a person protects himself with this little prayer, he shuts the devil out and casts him aside.

It is as though he clears the obstacles away and travels freely along his path. When he does not pray, it is as though many obstacles lie before him: he becomes entangled, falls, is struck, wounded, and killed.

Prayer, however, goes before him and clears the way, so that he can advance freely in the spiritual life. This, of course, is very well known to the ascetic Fathers, because no ascetic went into the desert already purified. All who went into the desert came from the world; they did not descend from heaven and then begin their ascesis in the wilderness.

They came out of the world, from among the people who live in the world, and so they carried within themselves a whole world of passions and weaknesses. With the help of hesychia, prayer, and communion with God, these people were gradually freed from the passions they had brought with them from the world.

…the world and come into close communion with God. And this close communion means nothing other than coming to know God mystically. That is why, at the mere sound of God’s name, tears stream from the eyes of many Fathers—tears of love. It is like what happens spontaneously to someone when a person very dear to him dies.

Earthly love can even drive a person mad; merely hearing the beloved’s name can inwardly transform him, though in a sinful way. If an earthly person can awaken such a state of love and longing, how much more did the people of God love God to this degree?

Think about it: at the very mention of God, what an ocean of happiness they enter, what a sea of divine eros, that burning love for God. Take Saint Irene of Chrysovalantou. She was a woman by nature, and by nature a woman is weaker than a man, and so on.

And yet she reached such a height that she surpassed many ascetics in spiritual progress.

As we know, this Saint too would lift up her hands in prayer, and all night long she was outside herself, in ecstasy; she was caught up in the Holy Spirit. The Holy Spirit would take hold of her mind and her heart, draw them out of this world, and unite them with God.

In that union she drew divine graces, and so she did not grow tired at all. As we have seen, one day the devil greatly envied her and wanted to harm her, if he could. While she stood praying with her hands raised, wholly given over to theoria, the divine vision of God, and unaware of anything around her, the devil set her on fire to burn her.

A nun reached her in time and put out the fire. While doing so, she shook and startled her, bringing her back to herself. The Saint said to her, “My child, you have truly done me a very great harm. In trying to save me from the fire, you deprived me of the crown that an angel was bringing at that very moment to place upon my head.”

Just think: shut inside her cell all night, she was not philosophizing, reading, or doing anything else. She was praying, and she was counted worthy to be crowned by a divine angel. How many such experiences, how many visions of angels, how many times her nous must have been caught up into the other world during all her years of communion with God!

We see the height of communion with God that she attained through ascesis and through purification of both soul and body. Therefore, when we enter into hesychia, set aside certain matters that are not urgent, shut ourselves in our room, and give ourselves to prayer, we too will receive divine grace according to how fully we give ourselves and how humbly we pray.

How simple it is! We have so many concerns, sorrows, and temptations, yet nothing prevents us from setting them aside for a few minutes, raising our hands to God, and giving Him our heart. It is impossible that we should not then receive an inner assurance from God.

God does not want many elaborate prayers. He greatly loves the prayer of a child. A person can speak to God as a little child speaks to his mother and asks her for something—with simplicity, innocence, and trust.

This is the manner of prayer that greatly pleases God. For He says that unless we become like little children, we shall not be able to enter His Kingdom. This does not mean that we must acquire a child’s immaturity of mind, but that we must attain a child’s innocence.

Whatever you may do to a little child, the child does not hold a grudge against you. A few moments later, he may embrace you, kiss you, and offer you the innocent smile and pure gaze of a child. This is how a Christian must be in order to know God through love.

Prayer accomplishes this. When a person prays and communes with God, he receives the Spirit of God within himself, and this enables him to respond to his neighbor when temptation arises. When we feel malice and hostility, when we cannot bear to look at another person, or when we entertain evil logismoi—intrusive thoughts—about him, this means that we are not abiding in prayer. If we were praying, we would not be in such a state.

That is why the Lord tells us, “Watch and pray, lest you enter into temptation.”

Why did the Apostle Peter deny Christ three times? He denied Him because he was not at prayer.

The person who prays has God’s help with him and therefore does not fall. If we examine ourselves after every fall, we will see that we were not at prayer, and that is why we fell. Prayer, then, is the Christian’s support.

And since the Fathers have given us this short but immensely powerful prayer, let us practice it.

In the morning, as soon as we wake up—whether we are going to work, to school, to Church, or anywhere else—the moment our eyes open, let our lips begin to say the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ…”

As we get ready for work or for any other task, let our lips never cease saying the Jesus Prayer. This oral invocation, this prayer spoken with the lips, will gradually bring forth noetic prayer. The lips will hand the prayer over to the nous, and then there will no longer be any need to pray aloud in this way.

And when the nous has grasped the prayer, made it its own, and can practice it freely within, the Fathers tell us that the heart will then draw it in, absorb it, and attract it to itself. When the heart receives this prayer, the person comes to know through the felt experience of the heart—and understands through that experience—what the words mean: “The Kingdom of God is within us.”

The Kingdom of God, the grace of God, is revealed in the heart. For a person to reach this point, the prayer must reach the heart. And for noetic prayer to become the possession of the heart, time is certainly needed.

This is not the achievement of a day or even a year. It requires many years of struggle. But the person who reaches this state of the heart is the happiest person on earth. And the Fathers say that in every generation, there is said to be one such person of prayer.

When the heart receives the prayer, it is as though Christ Himself is enthroned within it in His fullness. And if Christ is in the Christian’s heart, then the inner person is entirely free from anxiety.

The whole person is ruled by the peace of God. And the peace of God is a foretaste of the Kingdom of Heaven; it is a pledge of the Kingdom of Heaven. This does not simply mean that we are at peace because we have no logismoi, no intrusive thoughts, or because no passion is troubling us.

No, it is not that kind of peace. The peace that comes from prayer is something altogether different. It is a gift of the Holy Spirit.

Of course, these things chiefly concern those who live far from the world. Within the world, this state is not so easily granted, because the necessary conditions are not present.

The world presents a great many obstacles. Even so, a Christian living in the world can still struggle. And if he cannot attain a hundredfold, he may attain thirtyfold. That is no small thing for someone living amid the noise of the world.

So let us not despair because we cannot reach that exalted state. Let us press on toward the thirtyfold, and we will still be blessed.

There are people living in the world—men and women, young men and young women—

And there are young women who struggle in this prayer and have achieved many things; when you see them, you marvel. Many times, you enter a home and see a Christian woman working there, ironing, and continually saying the Jesus Prayer. And you say to yourself, “How many people this woman surpasses!” Are there not other women who do the same work, yet sing, let their minds wander, and put on one song after another?

and you can see how different one woman is from another.

When the Angel sent by God, the Archangel Gabriel, came to announce to our Most Holy Theotokos (All-Holy) that she would conceive Christ, he found her with a book in her hands; he found her reading Holy Scripture. And so, if the angel who guards our soul came today, would he also find us holding the book of Holy Scripture and studying the word of God?

Or would he see us reading something else, something deeply harmful? What matters is that time is passing: the years, the months, and the minutes all go by. And little by little, the rope is being drawn in, drawn in, drawn in.

Temptation goes about its work, stealing this day from us, then that hour, and so on.

The tempter sets before us, as though on a cinema screen, all kinds of worldly things, and keeps our eyes occupied with them. In this way, he steals our precious time.

That is, he fixes our attention on vain things, while pulling the ground out from under our feet.

It is like the ground beneath us: the moment comes when we fall and say, “But how did the ground slip out from under my feet?” That ground which is taken away is time. It keeps us occupied with irrelevant things, while pushing aside and shutting us off from the “one thing needful”—and we do not even realize it.

Thank you.

We must understand that we need to be watchful. And to return once more to the beginning of this talk: my fellow Christians, let us guard our nous, our spiritual mind, and our thoughts. Let us guard our five senses and not allow them to reach out toward things they should not.

There is so much around us that is ugly, sinful, and scandalous. If we are not watchful, all our senses become defiled; that defilement then passes into the nous and the heart, and we become unclean within.

Anyone who is unclean has no communion with God, because the Holy Spirit does not descend upon an unclean heart.

Like a bee, the heart goes from flower to flower, but it does not settle on every one. It goes to those that hold the nectar for honey; there it alights and remains, while passing the others by. So it is with the Holy Spirit. The Holy Spirit is discerning. And when a heart—like a flower—is ready and receptive, oh, the Holy Spirit descends upon it and gives it joy and gladness.

It gives the soul wings to rise toward heaven; the soul is united with God and becomes one with Him. It no longer thinks about worldly things but remains in spiritual communion. In this way, it is continually sanctified; and the more it is sanctified, the closer it draws to God, and the more fully the Holy Spirit rests within it.

Let us help ourselves a little in this way, by giving our nous the work of prayer: “Lord Jesus Christ, have mercy on me.” Let our nous remain focused on the words, and on the words alone—without images of any kind: neither divine, nor human, nor demonic, nor images of earthly things.

Ομιλία περί προσευχής και νήψεως. Έγινε στο εξωτερικό.

Ή μάλλον για την πανέμορφη αρετή της προσευχής. Πολύ καλά γνωρίζουμε ότι η προσευχή είναι συνομιλία ανθρώπου μετά του Θεού. Αξιώνεται ο άνθρωπος και ομιλεί με το Θεό.

Τόσο πολύ κοντά, κανένα πρόσωπο δεν μας είναι τόσο πλησίον, τόσο κοντά, τόσο αδιάλειπτα όσο το θείο πρόσωπο του Θεού. Ο Θεός είναι Πνεύμα. Ο Αρεοπαγίτης Διονύσιος λέγει ότι ο Θεός είναι πάνω από Πνεύμα.

Και επομένως, βάσει της φύσεως του Θεού, είναι τόσο απλωμένος, τόσο διάχυτος ο Θεός, που ο άνθρωπος ανά πάσαν στιγμή είναι μαζί Του. Ή μπορεί ανά πάσαν στιγμή, με το πνεύμα της πίστεως, να Τον βλέπει και να ομιλεί μαζί Του.

Μεγάλη τιμή για έναν άνθρωπο όταν έχει την παρρησία να ομιλεί με κάποιο επίσημο πρόσωπο της γης, και θεωρείται πολύ μεγάλο το ότι έχει αυτή τη φιλία. Αλλά πάνω από όλους τους ανθρώπους και τους αγγέλους είναι ο Θεός, και όλοι μας οι θεϊστές έχουμε αυτή την τιμή να ομιλούμε μαζί Του και να Τον βλέπουμε με τα μάτια της πίστεως.

Όλες οι προσευχές της Εκκλησίας μας, τα τροπάρια, η υμνολογία, τα δοξαστικά είναι προσευχές. Αλλά το καταστάλλαγμα όλων αυτών των προσευχών και της υμνολογίας της Εκκλησίας είναι η μικρή προσευχούλα η οποία καλείται Νοερά Προσευχή.

Δεν είναι πολλές λέξεις αυτή η προσευχή, είναι μόνο πέντε λέξεις: το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με». Με αυτή τη μικρή προσευχούλα μπορούμε να επικοινωνούμε με το Θεό συνεχώς, αδιαλείπτως, ακατάπαυστα. Αυτό μας το λέγει και ο Απόστολος Παύλος:

«Αδιαλείπτως προσεύχεσθε, εν παντί ευχαριστείτε· τούτο γαρ θέλημα Θεού εν Χριστώ Ιησού εις υμάς». Οι νηπτικοί Πατέρες της Εκκλησίας μας μας ομιλούν πάρα πολλά πράγματα για τη νοερά προσευχή.

Οι ασκηταί Πατέρες των πρώτων χρόνων, που ζούσαν μέσα σε σπηλιές ή στις ερήμους, ήσαν σε πολύ απομακρυσμένο μέρος από τον κόσμο και σε εκείνα τα χρόνια δεν υπήρχαν οι εκδόσεις που υπάρχουν σήμερα των βιβλίων και επομένως δεν είχαν πολλά πράγματα να διαβάσουν.

Με τι αδολεσχούσαν όμως νύχτα και μέρα οι ερημίτες;

Βέβαια, είχαν το Πανεπιστήμιο του Σύμπαντος.

Από το αιτιατόν του σύμπαντος ανέβαιναν στη θεωρία της αιτίας, του Θεού.

Φιλοσοφούσαν στη δημιουργία και έβλεπαν τα θαυμάσια του Θεού. Ένας ασκητής περπατούσε κάποια μέρα και είδε ένα πολύ όμορφο λουλούδι. Το χτύπησε με το μπαστουνάκι του και του είπε: «Μη φωνάζεις τόσο πολύ».

Με αυτό θέλει να μας πει αυτός ο ασκητής ότι αυτό το λουλούδι μιλούσε πολύ για τη σοφία του Θεού. Φώναζε τόσο πολύ και μιλούσε για το πόσο όμορφος θα είναι ο Θεός. Εάν ένα πραγματάκι είναι τόσο επιστημονικά φτιαγμένο, πολύ μάλλον όταν έβλεπαν με τα μάτια της πίστεως, με τα ολοκάθαρα μάτια του νοός και της καρδιάς, όλη την κτίση.

Λέγουν οι Μεγάλοι Πατέρες ότι όλα τα δημιουργήματα έχουν δική τους, το κάθε ένα έχει δική του φωνή, το κάθε ένα μιλάει δια τα πολλά του Θεού.

Δεν φτάνει ο άνθρωπος σε αυτή τη δυνατότητα, να ακροαστεί τις φωνές των δημιουργημάτων, εάν δεν καθαριστεί ο νους, η καρδιά και όλο το είναι του ανθρώπου διά της ασκήσεως. Ο Μέγας Αρσένιος ήτανε κατά κόσμον πολύ μεγάλος φιλόσοφος.

Στη συνέχεια έφτασε στην έρημο και μόνασε πολύ αυστηρά. Απομονώθηκε εντελώς. Δεν μιλούσε με άνθρωπο, μα δεν τον έβλεπε άνθρωπος. Και όμως, αυτός κατείχε μεγάλη κατά κόσμον φιλοσοφία και όμως, η φιλοσοφία του πνεύματος, την οποία δέχθηκε με την άσκηση και με την απομόνωση, ήταν ασυγκρίτως μεγαλύτερη και πνευματικότερη.

Εις τον Βίον του αναφέρεται ότι από το βασίλεμα του ηλίου σήκωνε τα χέρια του στην προσευχή και τα κατέβαζε την άλλη μέρα, όταν ο ήλιος χτυπούσε το πρόσωπό του.

Όλη τη νύχτα τα είχε σηκωμένα. Μα πώς τα κρατούσε τα χέρια; Φυσιολογικά είναι πάρα πολύ δύσκολο. Και όμως, κοντά στο Θεό δεν είναι κανένα πράγμα ακατόρθωτο. Όλος ο νους, όλη η καρδιά του Αρσενίου, πού ήταν όλη τη νύχτα; Διάβαζε βιβλία; Όχι.

Αλλά βρισκόταν εν αρπαγή του Θείου Πνεύματος, εις την θεωρία,

Εντρυφούσε στα ουράνια αγαθά, επικοινωνούσε άμεσα με τον Θεό. Και γνωρίζουμε από την περίπτωση αυτή ότι, για να επικοινωνήσει κανείς ή μάλλον να ενωθεί με τον Θεό ουσιαστικά και με επιτυχία, χρειάζεται να ξεχωρίζει λίγο τον εαυτό του από τους ανθρώπους, να ξεχωρίζει το νου του από υποθέσεις και έτσι, μέσα στο πνεύμα της διανοητικής ησυχίας, να μπορέσει μέσω της προσευχής να επικοινωνήσει με το Θεό, με την πηγή πάσης ευτυχίας.

Ο νους του ανθρώπου, που διευθύνει την όλη λειτουργία του πνεύματος του ανθρώπου. Εάν ο νους του ανθρώπου καθαριστεί από λογισμούς, από λογισμούς ακαθάρτους, από λογισμούς που μολύνουν τον άνθρωπο, τότε η καρδιά του ανθρώπου καθαρίζεται συγχρόνως ή μάλλον αποκτά την καθαρότητα.

Μακαριοι οι καθαροι τη καρδια, οτι αυτοι τον θεον οψονται. Βέβαια, ο Θεός, όπως είπαμε, δεν είναι ανθρωπόμορφος για να τον ιδεί ο άνθρωπος. Αλλά ο Θεός γνωρίζεται με την καρδιά του ανθρώπου κατά τρόπον μυστικόν, κατά τρόπον απόρρητον.

Όταν ο άνθρωπος, ο χριστιανός, προσευχηθεί σωστά, δηλαδή προσευχηθεί με νου αμετεώριστο, δηλαδή να μην έχει ο νους τον μετεωρισμό, να μην σκορπά ο νους εδώ και εκεί, αλλά να είναι εντοπισμένος στην έννοια των λεγομένων, στην έννοια της προσευχής, με ταπείνωση, τότε άρχεται να αντιλαμβάνεται τους καρπούς της προσευχής.

Ο καρπός της προσευχής, η κατάληξη μιας ταπεινής προσευχής, είναι να φτάσει ο άνθρωπος να κατανυχθεί και να καταλήξει σε δάκρυα ή μετανοίας ή πολλής χαράς και αγάπης Θεού. Οι νηπτικοί Πατέρες της Εκκλησίας μας μάς έχουν μιλήσει για τη νήψη, που σημαίνει τήρησις νοός, δηλαδή προσοχή νοός.

Όταν ο νους επισκοπεί και διαφυλάττει τον νου από μετεωρισμό, όταν ο νους είναι απηλλαγμένος διά της προσοχής από επιθέσεις κακών λογισμών, η καρδιά του ανθρώπου συγχρόνως καθαίρεται, απαλλάσσεται από τα πάθη.

Τα πάθη είναι ριζωμένα στην καρδιά του ανθρώπου, οι ρίζες των παθών την έχουν περιπλέξει κατά άσχημον τρόπο, ώστε να είναι πολύ δύσκολη η κάθαρσις, και οι νηπτικοί Πατέρες μάς λέγουν ότι κανένα άλλο μέσον δεν καθαρίζει την καρδιά όσο η νήψις, δηλαδή η προσοχή, η πνευματική προσοχή του νοός να μην δέχεται φαντασίες, πρόσωπα, πράγματα, σκηνές, όσα οι πέντε αισθήσεις του σώματος από απροσεξία επισώρευσαν εις τον νου, και ο νους με τις άσχημες εικόνες παίρνει το δηλητήριο της αμαρτίας διά των φαντασιών.

Το δηλητήριο αυτό κατεβαίνει στην καρδιά. Και η καρδιά δηλητηριάζεται και η δηλητηρίασή της απλώνεται σε όλο το είναι του ανθρώπου και γίνεται ο εμπαθής άνθρωπος, ο αμαρτωλός, ο ακάθαρτος, εκείνος ο οποίος δεν έχει παρρησία στον Θεό.

Η νήψις όμως, αυτή η προσοχή του νου, αυτή η φρούρησις του νου που φρουρεί τη φαντασία του ανθρώπου — ένα μέρος του νου λέγεται φαντασία —

όταν η νήψις αποκλείσει τις εικόνες της αμαρτίας, οι οποίες εικόνες γεννούν τους κακούς λογισμούς και οι κακοί λογισμοί την κακή νέα αίσθηση της αμαρτίας, τότε διατηρείται η φαντασία καθαρή. Όταν δεν υπάρχουν οι εικόνες και δώσει ο άνθρωπος εργασία στον νου, και η εργασία πρέπει να είναι η προσευχή, τότε γίνεται η σωστή επικοινωνία του νου μετά του Θεού.

Δεν είναι μικρός ο αγώνας, δεν είναι τόσο εύκολο όσο το μιλούμε εδώ, γιατί ο νους δεν σταματά να λειτουργεί. Ό,τι του δώσουμε, εκείνο και θα δουλέψει μέσα μας. Είναι σαν τον μύλο που εργάζεται, και ο μυλωνάς, αν ρίξει σιτάρι, σιτάρι θα αλέσει.

Αν πάει κάποιος άλλος και ρίξει σκύβαλα, σκύβαλα θα αλέσει. Επομένως, ό,τι επιτρέψουμε στον νου να βυθίσει μέσα του, αυτό θα είναι και το αποτέλεσμα. Γι’ αυτό θα χρειαστεί να προσέχουμε, ώστε όταν μας έρχονται οι κακοί λογισμοί, οι εικόνες οι αμαρτωλές,

Να έχουμε επιστρατεύσει την προσοχή του νοός, ώστε να εμποδίζουμε τους κακούς λογισμούς, να μην επιτρέπουμε βρώμικες εικόνες να εικονίζονται μέσα στο φανταστικό του νου. Όταν αυτά τα εμποδίσουμε, δεν υπάρχει ούτε μία ανησυχία στον εσωτερικό άνθρωπο. Η επιδρομή των κακών λογισμών αναστέλλεται.

λοιπόν, αναστατώνουν εσωτερικά τον άνθρωπο και έτσι δημιουργούνται πολλά άσχημα πράγματα.

Όταν τηρηθεί ο νους από αυτούς τους λογισμούς, από αυτές τις βρώμικες εικόνες της αμαρτίας, αποκλείεται και ο διάβολος και η αμαρτία. Και τούτο διότι τα πάντα ξεκινούν από τον νου. Όταν τον νου μας καθαρίσουμε και δεν επιτρέπουμε όλα αυτά να μας προσβάλλουν, Το εσωτερικό σπίτι της καρδιάς και της ψυχής μας βρίσκεται σε καλή κατάσταση.

Επομένως, αν θέλουμε να ειρηνεύσει ο εσωτερικός μας άνθρωπος, η καρδιά μας, η ψυχή μας,

Ευχόμαστε να κοπιάσουμε λίγο, να μην επιτρέπουμε τους κακούς λογισμούς να μας προσβάλλουν. Βέβαια, η προσβολή των κακών λογισμών δεν αποκλείεται, διότι είναι στον άνθρωπο πολύ φυσικό, τη στιγμή που είναι εμπαθής, να του έρχονται λογισμοί άσχημοι. Αυτό δεν σημαίνει πτώση στον άνθρωπο, το να τον προσβάλλουν οι κακοί λογισμοί.

Οι λογισμοί, αλλά πτώσεις θα μας δημιουργήσουν, όταν οι λογισμοί, ή μάλλον εις τους λογισμούς, ανοίξουμε πόρτα, ανοίξουμε θύρα και τους επιτρέψουμε να μπουν μέσα στο σπίτι του νου και της καρδιάς μας. Τότε θα έχουμε αγώνα και, αν δεν τους διώξουμε αμέσως, δεν τους αποβάλουμε, δεν αγριέψουμε μαζί τους, θα μας καταλάβουν, θα μας καταβάλουν και θα μας δημιουργήσουν κατάσταση αμαρτίας, η οποία λέγεται συγκατάθεση.

Η συγκατάθεση είναι η πράξη της ψυχής. Όπως το σώμα πράττει κάποια αμαρτία, έτσι πράττει και η ψυχή μέσω της συγκαταθέσεως. Γι' αυτό ο Κύριος μας λέγει στο Ιερό του Ευαγγέλιο: «Πας ο εμβλέψας οποιοδήποτε πρόσωπο και επιθυμήσας αυτό, αμάρτησε μέσα στην καρδιά του».

Επομένως, έχουμε την αμαρτία της καρδιάς. Ο δε Θεός, ο οποίος ετάζει καρδίας και νεφρούς, γνωρίζει το τι συνέβηκε στην καρδιά. Και επομένως υπόκειται στην κρίση. Είναι μεγάλο πράγμα αυτό, δηλαδή να προσέξουμε να μην μας προσβάλλουν, ή μάλλον να μην υποχωρούμε στους λογισμούς.

Στην αρχή δεν είναι πολύς κόπος να εμποδίσουμε τους κακούς λογισμούς. Κόπος θα γίνει μετά ταύτα, όταν τους επιτρέψουμε και προχωρήσουμε. Φερ' ειπείν, η πόρτα του σπιτιού μας είναι στο δρόμο, στη λεωφόρο.

Οποιοσδήποτε μπορεί να χτυπήσει την πόρτα, να χτυπήσει το κουδούνι. Οποιοσδήποτε μπορεί να χτυπήσει την πόρτα, να ζητήσει να μπει μέσα.

μπει μέσα. Όταν όμως δεν του ανοίξουμε την πόρτα, και αν χτύπησε, δεν έκαμε και τίποτε σπουδαίο. Αλλά εάν όμως δεν προσέξουμε και λέμε «για να δούμε τι είναι αυτό, ποιος χτυπάει», και όταν μας ξεγελάσει με τη θεωρία του και με τα λόγια του και του επιτρέψουμε να μπει μέσα, από εκεί και πέρα ξεκινάει ο κόπος και ο μόχθος και ο αγώνας.

Και ο αγώνας, διότι θα έχουμε τον κόπο να τον βγάλουμε έξω από το χώρο. Και αν τον αφήσουμε αυτόν τον κακόν άνθρωπο να προχωρήσει και βαθύτερα, ο κόπος θα είναι μεγαλύτερος. Όταν αυτός ο άνθρωπος, ο κακός, δέσει τον οικοδεσπότη, τον άνθρωπο του σπιτιού, τον δέσει χέρια και πόδια, από εκεί και πέρα γίνεται κύριος του σπιτιού.

Έτσι και ο κακός λογισμός χτυπάει την πόρτα του νου. Θέλει να μπει μέσα. Μας έρχεται μια σκέψη αμαρτωλή για οποιαδήποτε περίπτωση.

Όταν δεν έχουμε την προσοχή, δεν έχουμε τη νήψη, δεν έχουμε τη φρούρηση του νου, Θα τον αφήσουμε το λογισμό Θα μπει μέσα, θα μας δημιουργήσει εικόνα, πρόσωπο, πράγμα, σκηνή κ.λπ. από ό,τι θα είχε δει ο άνθρωπος ή θα είχε γευθεί ή θα είχε ψηλαφίσει και λοιπά από τις πέντε αισθήσεις.

Και εάν δεν δώσουμε πολλή σημασία, αυτός ο λογισμός θα αρχίσει να πληγώνει το νου. Και εάν πάλι αμελήσουμε, θα προχωρήσει το πράγμα, θα γίνει πιο δυνατό και θα ερεθίσει την καρδιά. Και αφού ερεθίσει την καρδιά, θα αρχίσει να της δημιουργεί μολυσμό.

Και μετά υπάρχει αγώνας μεγάλος να θεραπευτεί, πώς να τον βγάλει. Διότι όταν δώσει ο άνθρωπος δικαίωμα στον διάβολο σε κάποιο πάθος, δεν είναι τόσο εύκολο να του πάρει πίσω το δικαίωμα, γιατί ο διάβολος το διεκδικεί με πολλή μανία.

Διότι λέει: «Εγώ έκανα τόσον κόπο να κερδίσω αυτό το δικαίωμα σε αυτή την ψυχή». Γι' αυτό μιλούν οι Πατέρες ότι τα πάθη συγγηράσκουν και συναποθνήσκουν μετά του ανθρώπου. Και βλέπουμε ανθρώπους σε προχωρημένη ηλικία να κάνουν πράγματα άσχημα.

Και να λέει κανείς: «Μα, σε αυτή την ηλικία κάνουν αυτά τα πράγματα αυτοί οι άνθρωποι;» Κι όμως, αυτό σημαίνει ότι αυτός ο άνθρωπος δεν έκανε κανέναν αγώνα στα νιάτα του να απαλλαγεί, και επομένως τον ακολουθούν και θα φτάσουν μέχρι τον θάνατο.

Και από εκεί, ως επικαρπία της αμαρτίας, θα δώσει και σκληρό λόγο ενώπιον του Θεού.

Ορισμένοι άνθρωποι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν ακριβώς τη νηπτική αυτή εργασία, ή μάλλον αυτή την τέχνη των τεχνών και την επιστήμη των επιστημών του εσωτερικού ανθρώπου, λένε ότι: «Μα, αφού δεν έκανα τους λογισμούς, τη φαντασία μου πράξη, δεν είναι κακό».

Ναι, όμως το κακό δεν ξεκινάει από μόνο του, δηλαδή το σώμα δεν ξεκινά να αμαρτήσει, εάν δεν το κινήσει, εάν δεν υποχωρήσει κατά πρώτον στον νου και στην καρδιά του ο άνθρωπος. Επομένως, όταν τον νου τον φρουρήσουμε με προσοχή, με φόβο Θεού, με σοφία, ότι από εδώ ξεκινάει το μόλυσμα της ψυχής, τον φρουρεί τον νου ο άνθρωπος.

Βλέπει ένα πράγμα, βλέπει ένα πρόσωπο, βλέπει κάτι και του δημιουργείται σκανδαλισμός. Αμέσως επιστρατεύει την προσοχή ή τραβά τα μάτια ή σβήνει την εικόνα από τη φαντασία ή αρχίζει αμέσως την προσευχή, και έτσι εμποδίζει το κακό στην αρχή του.

Όπως ένα σπίτι είναι καθαρό όταν ευπρεπίζεται συνεχώς κάθε μέρα ή όταν το σκουπίζει η νοικοκυρά μετά από 10 μέρες, μετά από 20 μέρες. Ξέρουμε ότι όσο κανείς το επιμελείται, τόσο και πιο καθαρά διατηρείται από πάσης απόψεως.

Έτσι και η ψυχή του ανθρώπου, το εσωτερικό σπίτι, η καρδιά του ανθρώπου, που είναι το σπίτι του Θεού, που είναι το ιερό θυσιαστήριον του Αγίου Πνεύματος. Διότι ο άνθρωπος είναι ναός του Θεού. Και ο Θεός ενοικεί μέσα σε αυτόν τον ναό.

«Ουκ οίδατε», λέει ο Απόστολος Παύλος, «ότι ναός Θεού εστέ και το Πνεύμα του Θεού οικεί εν υμίν;» και «ει τις τον ναόν του Θεού φθείρει, φθερεί τούτον ο Θεός». Δηλαδή, με το Άγιο Βάπτισμα που πήραμε και μας δόθηκε η αναγέννηση της ψυχής μας, διά του Αγίου Πνεύματος που επιφοίτησε κατά την ώρα του Αγίου Βαπτίσματος.

Η καρδιά του ανθρώπου, η ψυχή του ανθρώπου έγινε ναός του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό μας χρειάζεται το Ιερόν βάπτισμα. Παίρνουμε τη χάριν του Αγίου Πνεύματος μέσα μας.

Αυτό το Άγιο Πνεύμα, αυτή η χάρις που δέχεται το βρέφος μέσα του, γίνεται άγιο από εκείνη τη στιγμή. Αλλά λόγω της ηλικίας δεν γνωρίζει τι πήρε. Και ο διάβολος, όπως έχει την τεχνική του και την πονηριά του, προσπαθεί πολύ έντεχνα και αθόρυβα, ώστε μεγαλώνοντας το παιδί να το σπρώχνει σε ορισμένες απροσεξίες, ώστε να του δημιουργήσει προϋποθέσεις τέτοιες που, όταν μεγαλώσει και καταλάβει, ήδη αυτός να έχει κάνει ορισμένη κακή δουλειά μέσα του.

Και η επισώρευση των αμαρτημάτων με την πάροδο του χρόνου, τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, την σκεπάζουν όλα αυτά τα πράγματα. Αυτά τα σκουπίδια της αμαρτίας παραχώνουν τη χάρη του Αγίου Πνεύματος και το Άγιο Πνεύμα δεν φωτίζει τον νου.

Κι έτσι ο άνθρωπος θα ζει εσκοτισμένος. Όταν όμως φυσήξει ο άνεμος του Θεού, η μετάνοια, η επιστροφή, η εξομολόγηση και όλα αυτά. Όταν αυτά επιδράσουν, τότε όλα αυτά που επισώρευσε η αμαρτία θα πεταχτούν έξω.

Και έτσι η καρδιά απαλλάσσεται από αυτό τον όγκο. Και η χάρη του Αγίου Πνεύματος, ή μάλλον οι λαμπηδόνες, η λάμψη του Αγίου Πνεύματος, ανεβαίνει στο νου και ο άνθρωπος φωτίζεται και επανέρχεται πάλι στον Θείο Φωτισμό.

Ο κόσμος, οι άνθρωποι δεν μπορούν να καταλάβουν ακριβώς αυτή την εργασία της νήψεως, που είναι τόσο σπουδαία. Δεν γνωρίζουν ότι δια της εργασίας της νήψεως σύντομα και εύκολα προχωρούν στην κάθαρση της ψυχής και στην απαλλαγή από τα πάθη.

Κατά ένα μέρος, όμως, μπορούμε και μέσα στον κόσμο να εργαστούμε την προσευχή. Εκείνο που θα βοηθήσει αρκετά και θα μας δώσει τη δυνατότητα να προχωρήσουμε

Είναι όσο μπορούμε, όσο μας γίνεται, να δώσουμε εμπιστοσύνη στο Θεό. Οποιαδήποτε υπόθεση έχουμε, να την εναποθέτουμε με εμπιστοσύνη στην πρόνοια του Θεού. Δηλαδή, να μην μας αιχμαλωτίζουν οι υποθέσεις και να λέμε κάπως έτσι ανθρώπινα: τι θα γίνει εδώ, τι θα γίνει εκεί; Και όλη αυτή η μέριμνα, κατάσταση απασχόλησης.

Εμπόδιο είναι η απασχόληση του νου και δεν του επιτρέπει να ασχοληθεί με την προσευχή. Όταν έχουμε εμπιστοσύνη, λέμε ότι θα βοηθήσει ο Θεός, δεν θα με αφήσει ο Θεός, θα με απαλλάξει, δεν θα πάθω κακό. Γι’ αυτό ας απαλλάσσουμε τον νου από υποθέσεις και ας βρίσκουμε λίγο χρόνο από τις δουλειές μας.

Η δουλειά μας, να τον δίνουμε αυτόν τον χρόνο για προσευχή κατ’ ιδίαν. Να ησυχάζουμε μισή ώρα, μία ώρα, με την προσευχή, με την μελέτη. Όσο κανείς ησυχάζει, τόσο και πλησιάζει το Θεό. «Σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ είμαι ο Θεός». Το «σχολάσατε» θα πει ησυχία. Να σχολάζει ο άνθρωπος από τη μέριμνα του βίου όσο γίνεται.

Είναι ότι οι πολλές μέριμνες, ό,τι κάνει η φυματίωση, η φυματίωση σιγά σιγά φθείρει τον άνθρωπο και τον οδηγεί στο θάνατο. Έτσι και η πολλή μέριμνα του βίου σιγά σιγά φθείρει τον άνθρωπο και, φθάνοντας στο θάνατο, ο θάνατος τον συναντά εντελώς άρρωστο ψυχικά.

Και έτσι είναι πάρα πολύ κακό αυτό στον κόσμο και θα πρέπει να εξοικονομούμε χρόνο. Και μάλιστα οι νηπτικοί λένε ότι είτε περπατούμε, είτε εργαζόμεθα, είτε τρώμε, είτε πίνουμε, με το νου μας να προσευχόμαστε. Δεν θα κάνουμε θεολογικές προσευχές.

Μας έδωσαν αυτή τη μικρή προσευχούλα που είναι παντοδύναμη, έχει μέσα της ανακαινιστική δύναμη. Έχει δύναμη που μπορεί να ανατρέψει τον διάβολο και να φέρει ολόκληρο τον Θεό μέσα στην καρδιά. Και ιδιαίτερα όταν ο άνθρωπος ασφαλίζεται με αυτή την τόση ευχούλα, αποκλείει τον διάβολο και τον παραμερίζει.

Σαν να παραμερίζει εμπόδια και προχωράει άνετα στο δρόμο του. Όταν δεν προσεύχεται, είναι σαν να βρίσκονται μπροστά του πολλά εμπόδια και μπλέκεται και πέφτει και χτυπάει και τραυματίζεται και σκοτώνεται.

Ενώ η προσευχή προχωρεί και ξεκαθαρίζει τα πράγματα και άνετα προχωρεί κανείς πνευματικά. Αυτό βέβαια είναι πάρα πολύ γνωστό στους ασκητικούς πατέρες, γιατί κανένας ασκητής δεν πήγε στην έρημο καθαρός, διότι όλοι από τον κόσμο, όσοι πήγαν στην έρημο, δεν κατέβηκαν από τον ουρανό και ασκήτεψαν στην έρημο.

Βγήκαν από τον κόσμο, βγήκαν από τους ανθρώπους που ζουν στον κόσμο και επομένως έχουν έναν κόσμο από πάθη και αδυναμίες. Και με τη βοήθεια βέβαια της ησυχίας, της προσευχής, της επικοινωνίας με τον Θεό, σιγά-σιγά αυτοί οι άνθρωποι απαλλάσσονται από αυτή την εμπάθεια που έφεραν από τον κόσμο.

...τον κόσμο και έρχονται σε στενή επαφή με τον Θεό, και η στενή επαφή δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά να γνωρίσουν εν μυστηρίω τον Θεό. Γι' αυτό, πολλοί πατέρες, με το άκουσμα και μόνο του ονόματος του Θεού, τα μάτια τους τρέχουν δάκρυα, δάκρυα αγάπης. Όπως ένας άνθρωπος, αυθόρμητα, όταν ένα πρόσωπο είναι γι' αυτόν πολύ αγαπώμενο και πεθαίνει.

Μπορεί να φτάσει σε τρέλα και, ακούγοντας το όνομα του προσώπου, γίνεται άλλος άνθρωπος μέσα του, αλλά γίνεται αμαρτωλά άλλος άνθρωπος. Αν ένα πρόσωπο γήινο δημιουργεί μια κατάσταση τέτοια αγάπης κλπ., πόσο μάλλον οι άνθρωποι του Θεού αγάπησαν τον Θεό σε αυτό το σημείο.

Σκεφτείτε, στο άκουσμα του Θεού, σε τι πέλαγος ευτυχίας και θείου έρωτος εισέρχονται. Έχουμε την Αγία Ειρήνη του Χρυσοβαλάντου, γυναίκα φύσει, που η γυναικεία φύση είναι αδύναμη εν σχέσει με την ανδρική και λοιπά.

Και όμως έφτασε στο σημείο να περάσει πολλούς ασκητάς στην πνευματική πρόοδο.

Όπως ξέρουμε, και αυτή η Αγία σήκωνε τα χέρια της στην προσευχή και όλη τη νύχτα ήταν εκτός εαυτού, βρισκότανε στο Άγιο Πνεύμα. Το Άγιο Πνεύμα έπαιρνε τον νου και την καρδιά της, τα έβγαζε έξω από τον κόσμο και τα ένωνε με τον Θεό.

Και στην ένωση αυτή αντλούσε θεϊκές χάριτες. Γι' αυτό και δεν κουραζόταν καθόλου. Κι όπως είδαμε, κάποια μέρα ο διάβολος τη φθόνησε πολύ και ήθελε να της κάνει κακό, αν μπορούσε να της κάνει κακό. Εκεί που ήτανε στην προσευχή με τα χέρια σηκωμένα και ήταν όλη δοσμένη στη θεωρία του Θεού και δεν έβλεπε τίποτε γύρω της ότι υπάρχει, ο διάβολος της έβαλε φωτιά να την κάψει.

Μία μοναχή την πρόλαβε και την έσβησε. Στο σβήσιμο την κούνησε, την τάραξε και ήρθε στον εαυτό της και της είπε: «Βέβαια, παιδί μου, πολύ μεγάλο κακό μου έκανες, διότι με το να θέλεις να με γλιτώσεις από τη φωτιά, μου στέρησες», λέει, «το στεφάνι που εκείνη τη στιγμή μου το έφερνε ο άγγελος να μου το βάλει στο κεφάλι μου».

Σκεφτείτε τώρα, κλεισμένη μέσα στο κελί της όλη τη νύχτα, δεν φιλοσοφούσε, δεν διάβαζε, δεν έκανε τίποτα άλλο. Παρά προσευχόταν και αξιωνότανε να στεφανωθεί από θείον άγγελο. Πόσα τέτοια, πόσες οπτασίες αγγέλων, πόσες αρπαγές του νοός στον άλλον κόσμο θα δέχθηκε στα χρόνια της επικοινωνίας της με τον Θεό.

και βλέπουμε ότι με το να ασκητέψει, με το να αγνιστεί ψυχοσωματικά, σε ποιο σημείο επικοινωνίας έφτασε με τον Θεό. Άρα, όταν ησυχάζουμε, όταν παραμερίζουμε ορισμένες όχι άμεσες υποθέσεις, επιμέρους υποθέσεις, και κλεινόμαστε στο κελί μας και δίνουμε τον εαυτό μας στην προσευχή και ανάλογα με το πώς θα δώσουμε τον εαυτό μας και κατά πόσο θα κάνουμε ταπεινή προσευχή, θα δεχθούμε και τη Θεία Χάρη.

Πόσο εύκολο είναι! Έχουμε τόσες υποθέσεις, έχουμε τόσες στενοχώριες, πειρασμούς, δεν μας εμποδίζει τίποτε να παραμερίσουμε για λίγα λεπτά, να σηκώσουμε τα χέρια μας στον Θεό, να δώσουμε την καρδιά μας στον Θεό, και είναι αδύνατον να μην πάρουμε την πληροφορία του Θεού.

Ο Θεός δεν θέλει πολλές προσευχές. Αγαπάει πάρα πολύ καλά την προσευχή, μάλλον ενός παιδιού. Ότι ο άνθρωπος μπορεί να μιλήσει στον Θεό όπως ένα μικρό παιδί. Πώς ένα μικρό παιδί μιλάει στη μητέρα του και της ζητάει ορισμένα πράγματα, με την απλότητα, με την ακακία του και λοιπά.

Αυτός είναι ο τρόπος της προσευχής που πολύ του αρέσει του Θεού. Διότι, αν δεν γίνουμε, λέει, σαν τα μικρά παιδιά, δεν θα μπορέσουμε να εισέλθουμε στη βασιλεία Του. Όχι βέβαια ότι πρέπει να φτάσουμε στου παιδιού την κατάσταση, αλλά το ανώριμο του νου, αλλά να φτάσουμε στην ακακία του παιδιού.

Ό,τι και να το κάνεις το μικρό παιδάκι, δεν σου κρατάει κακία, διότι μετά από λίγες στιγμές μπορεί να σε αγκαλιάσει, μπορεί να σε φιλήσει, μπορεί να σου ρίξει το χαμόγελο της ακακίας, το μάτι του αγνό. Έτσι πρέπει να είναι και ο Χριστιανός, για να μπορέσει να γνωρίσει τον Θεό με την αγάπη του.

Η προσευχή κατορθώνει αυτό το πράγμα. Όταν προσεύχεται κανείς και επικοινωνεί με τον Θεό, παίρνει το Πνεύμα του Θεού μέσα του. Και έτσι αντιμετωπίζει τον συνάνθρωπό του σε περίπτωση πειρασμού. Το ότι νιώθουμε πολλές φορές κακία και εμπάθεια και δεν μπορούμε να κοιτάξουμε τον άλλον, ή βλέπουμε σκέψεις για τον άλλον άνθρωπο, αυτό σημαίνει ότι δεν είμαστε εν προσευχή, διότι αν προσευχόμασταν, δεν θα είχαμε αυτή την κατάσταση.

Γι' αυτό μας λέγει ο Κύριος: γρηγορειτε και προσευχεσθε, ινα μη εισελθητε εις πειρασμον.

Γιατί βρέθηκε ο Απόστολος Πέτρος και αρνήθηκε τον Χριστό τρεις φορές; Τον αρνήθηκε γιατί δεν βρισκόταν σε προσευχή.

Εκείνος που προσεύχεται έχει τη βοήθεια του Θεού μαζί του και επομένως δεν πέφτει. Αν θα εξετάσουμε τον εαυτό μας σε κάθε πτώση μας, θα δούμε ότι δεν ήμασταν σε προσευχή και γι' αυτό και πέσαμε. Λοιπόν, το στήριγμα του χριστιανού είναι η προσευχή.

Και επειδή οι πατέρες μας δώσαν αυτή τη μικρούλα, την τόσο δυνατή προσευχή, ας την εργαστούμε.

Το πρωί, μόλις ξυπνήσουμε για τη δουλειά μας, για το σχολείο μας, για την εκκλησία μας, για οπουδήποτε, μόλις θα ανοίξουν τα μάτια μας, το στόμα να αρχίσει να λέγει την ευχή: Κύριε Ιησού Χριστέ, Εισόδιο

Ετοιμαζόμεθα για τη δουλειά, ετοιμαζόμεθα για οποιαδήποτε εργασία. Το στόμα να μην σταματά την ευχή. Και αυτή η προφορική επίκληση, η με το στόμα προσευχή, σιγά-σιγά θα φέρει την διανοητική προσευχή. Το στόμα θα δώσει στο νου την προσευχή και δεν θα χρειαστεί αυτό να προσεύχεται έτσι.

Και όταν ο νους την καταλάβει την προσευχή και την κάνει κτήμα και την εργάζεται άνετα μέσα του, μας λέγουν οι πατέρες ότι κατόπιν θα την τραβήξει, θα την απορροφήσει, θα την ελκύσει η καρδιά. Και όταν η καρδιά την πάρει την προσευχή αυτή, τότε αποκαλύπτεται και γνωρίζει αυτός ο άνθρωπος με αίσθηση της καρδιάς του τι θα πει, μάλλον θα ερμηνεύσει δια της αισθήσεως, ότι η Βασιλεία του Θεού εντός ημών εστί.

Η Βασιλεία του Θεού, η Χάρις του Θεού φαίνεται στην καρδιά. Για να φτάσει σε αυτό το σημείο ο άνθρωπος, πρέπει να φτάσει η προσευχή στην καρδιά. Και για να γίνει κτήμα της καρδιάς η νοερά προσευχή, οπωσδήποτε χρειάζεται χρόνος.

Δεν είναι κατόρθωμα μιας ημέρας ή ενός χρόνου. Είναι προσπάθεια πολλών χρόνων. Αλλά ο άνθρωπος που θα φτάσει σε αυτή την κατάσταση της καρδιάς είναι ο πιο ευτυχής άνθρωπος επάνω στη γη. Και λένε οι πατέρες ότι από γενιά σε γενιά αναφέρεται και ένας τέτοιος άνθρωπος της προσευχής.

Και όταν η καρδιά πάρει την προσευχή, είναι σαν να ενθρονίζεται ολόκληρος ο Χριστός στην καρδιά. Και αν ο Χριστός είναι μέσα στην καρδιά του χριστιανού, τότε δεν υπάρχει ουδεμία ανησυχία του εσωτερικού ανθρώπου.

Όλος ο άνθρωπος βασιλεύει με την ειρήνη του Θεού. Και η ειρήνη του Θεού είναι πρόγευση της Βασιλείας των Ουρανών. Είναι αρραβώνας της Βασιλείας των Ουρανών. Όχι, απλώς έχουμε ειρήνη γιατί δεν έχουμε λογισμούς ή δεν έχουμε κάποιο πάθος να μας ανησυχεί και έχουμε ειρήνη.

Όχι αυτή η ειρήνη· αυτή η ειρήνη της προσευχής είναι κάτι άλλο. Είναι ένα χάρισμα του Αγίου Πνεύματος.

Βέβαια, είναι πράγματα τα οποία έχουν σχέση με τους ανθρώπους που είναι μακράν του κόσμου. Μέσα στον κόσμο δεν είναι βέβαια τόσο εύκολη αυτή η κατάσταση να δοθεί, γιατί δεν υπάρχουν οι δυνατότητες.

Γιατί ο κόσμος θα είχε πάρα πολλά να παρουσιάσει σαν εμπόδια. Άλλωστε όμως μπορεί ο χριστιανός μέσα στον κόσμο να αγωνιστεί. Και αν δεν πετύχει τα εκατό, μπορεί να επιτύχει τα τριάκοντα. Και δεν είναι κι αυτό λίγο πράγμα για έναν άνθρωπο που ζει μέσα στον θόρυβο του κόσμου.

Γι' αυτό ας μην απελπιζόμαστε το ότι δεν μπορούμε να φτάσουμε σε αυτή την κατάσταση. Ας προχωρήσουμε στα τριάκοντα και θα είμαστε και πάλι ευτυχείς.

Υπάρχουν άνθρωποι στον κόσμο, υπάρχουν και άντρες και γυναίκες και νέοι και νέες,

Και νέες που αγωνίζονται με την προσευχή αυτή και έχουν κατορθώσει πολλά πράγματα, και βλέπεις και τις θαυμάζεις. Πολλές φορές μπαίνεις μέσα σε ένα σπίτι και βλέπεις μια χριστιανή να εργάζεται εκεί και συνεχώς να λέει το «Κύριε Ιησού Χριστέ», να ισώνει, και λέει κανείς: «Πόσους ανθρώπους βάζει κάτω αυτή η γυναίκα!» Δεν είναι και άλλες που εργάζονται έτσι και όμως τραγουδούν, σκέφτονται άλλα, βάζουνε τραγούδια, βάζουνε εκείνο, βάζουνε το άλλο;

και βλέπεις τη διαφορά της μιας από την άλλη γυναίκα.

Όταν επισκέφθηκε ο Άγγελος, ο απεσταλμένος Άγγελος, ο Αρχάγγελος Γαβριήλ από τον Θεό, να ευαγγελίσει στην Παναγία μας τη σύλληψη του Χριστού, τη βρήκε με το βιβλίο στα χέρια, την βρήκε με την γραφή, άρα για σήμερα ο άγγελος, ο φύλακας της ψυχής μας, βλέπει να έχουμε και εμείς το βιβλίο της Αγίας Γραφής, να μελετούμε τον λόγο του Θεού;

Ή θα μας δει να διαβάζουμε κάτι άλλο, κάτι που θα είναι πολύ βλαβερό; Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι ο χρόνος παρέρχεται, τα χρόνια περνούνε, οι μήνες, τα λεπτά. Και σιγά σιγά το σχοινί μαζεύεται, μαζεύεται, μαζεύεται.

Ο πειρασμός κάνει τη δουλειά του, μας κλέφτει και τούτη την ημέρα και εκείνη την ώρα και λοιπά.

Μας παρουσιάζει μπροστά μας έναν κινηματογράφο με πολλά πράγματα του κόσμου και μας απασχολεί εκεί τα μάτια. Και μας κλέβει τον πολύτιμο χρόνο.

Δηλαδή, μας προσηλώνει σε πράγματα μάταια και κάτω από τα πόδια μας μάς παίρνει το έδαφος.

Είναι ένα έδαφος και έρχεται κάποια στιγμή και πέφτουμε κάτω και λέμε: «Μα πώς μου έφυγε το έδαφος από τα πόδια;» Είναι το έδαφος αυτό που παίρνεται, είναι ο χρόνος, και μας απασχολεί με πράγματα άσχετα και το «ἑνὸς ἐστὶ χρεία» μάς το αποκλείει, μας το παραμερίζει και δεν το καταλαβαίνεις.

Ευχαριστώ.

Να καταλάβουμε ότι πρέπει να προσέξουμε και, να επανέλθω πάλι στην αρχή του λόγου, να προσέξουμε, χριστιανοί μου, το νου μας, τη σκέψη μας, να προσέξουμε τις πέντε αισθήσεις μας, να μην τις αφήνουμε να απλώνονται σε πράγματα που δεν πρέπει.

Γύρω μας είναι τόσο άσχημα, τόσο αμαρτωλά, τόσο σκανδαλώδη κλπ. Εάν δεν προσέξουμε, όλες οι αισθήσεις των ανθρώπων μολύνονται και η μόλυνση διοχετεύεται στο νου και στην καρδιά και γινόμεθα μέσα μας ακάθαρτοι.

Κάθε ακάθαρτος δεν έχει καμία σχέση με τον Θεό, γιατί το Άγιο Πνεύμα δεν επιφοιτά σε ακάθαρτη καρδιά.

Καρδιά, όπως η μέλισσα, γυρνάει, γυρνάει όλα τα λουλούδια και δεν πάει σε όλα. Πάει σε εκείνα που έχουν χυμό μέλιτος. Εκεί πάει και κάθεται. Στα άλλα τα παρέρχεται. Έτσι και το Άγιο Πνεύμα. Είναι διακριτικό. Και όποια καρδιά, όποιο λουλούδι, όποια καρδιά είναι έτοιμη και είναι δεκτική, ω, το Άγιο Πνεύμα επιφοιτά και της δίνει χαρά, της δίνει αγαλλίαση.

Της δίνει φτερά για τον ουρανό, ενώνεται με τον Θεό, γίνεται ένα, δεν νοεί κοσμικά πράγματα και βρίσκεται σε επικοινωνία πνευματική και έτσι συνεχώς αγιάζεται και όσο αγιάζεται τόσο και πλησιάζει το Θεό και το Άγιο Πνεύμα επαναπαύεται περισσότερο.

Να βοηθήσουμε λίγο τον εαυτό μας έτσι και ας δώσουμε εργασία στο νου μας την προσευχή. Το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με» και όταν ο νους μας είναι πάνω στα λόγια και μόνο στα λόγια. Χωρίς εικόνες, ούτε θείες, ούτε ανθρώπινες, ούτε δαιμονικές, ούτε γήινων πραγμάτων εικόνες.

Να μην έχει ο νους