On the Remembrance of Death

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were at Nea Skete. When our brotherhood had first been formed there, something both terrifying and spiritually beneficial happened to an elder of the skete. The older Fathers still remember it. This elder suffered from a heart condition, and one day he called me to hear his confession.

Of course, we went through the confession. But the tempter also managed to interfere and persuaded him to conceal certain sins. Perhaps they were connected with his life before monasticism, when he was still living in the world.

When his condition grew worse and he realized that the time was drawing near for him to depart, he sent for me again through his brother, who was also a monk.

In fact, his brother said to me: "The Elder is growing impatient. Do come, Father, you're his spiritual father — come and see what's happening, and strengthen him a little in patience, so that he doesn't lose his soul." Naturally I was puzzled when he told me the Elder had lost his patience, because I know that a monk is generally a patient man when it comes to temptations, to illness, and so on.

It is not so easy for him to lose his patience over some pain. So in the end I said to him, “Let’s go up and see him.”

When we arrived and I saw the elder, I realized that he was not growing impatient. Something new was happening to him, something concerning his soul.

I said to his brother, “You go now, and I will deal with the elder here by myself.”

I sat beside him. I soon realized that demons had surrounded him. I asked, “Geronta, have evil spirits approached you?” “Yes, my spiritual father.” He looked enraged and kept glancing from side to side, as though rabid dogs had encircled him and were trying to bite him, while he struggled to defend himself.

As soon as I saw him in that condition,

I tried to help him. But I saw that he was completely focused—he was utterly absorbed by what the demons were saying to him. So I raised my voice a little and said, “Geronta, what are the demons telling you?” “What they are telling me is unspeakable.”

“No, no, no. Listen very carefully, because they know our sins better than we ourselves remember them.”

Little by little, he began to tell me what they were saying. The demons were accusing him of various sins. For the most part, they were displaying before him the sins he had never confessed, in order to drive him to despair.

Meanwhile, as he repeated to me what they were saying, I drew those sins out of him in confession. I hoped that God would show His mercy to this man as well, in that difficult hour in which he found himself. I told him to confess those sins exactly as the demons were naming them, and he did so.

But he was in a wretched state—enraged, agitated, despairing, and much else besides. When I saw that this condition was continuing, I said, “Geronta, I am going outside for a little while, and then I will return.” “No, my spiritual father, stay beside me.”

“It is all right,” I said. “I will be gone for only two or three minutes; it will make little difference. I will come straight back.” I left and went to the Fathers of our brotherhood there. I told them, “Fathers, the elder is struggling. Let us pray for him with the prayer rope.”

We all prayed with our prayer ropes. I went back to that man and found him at peace. I said to him, “What is happening, Geronta? Where are they?” “The dogs are here,” he said. “But why aren’t they saying anything to you?” “They are silent now,” he said. Good. That evening, when we began the vigil—in the hut, of course, for the vigil was held inside the cell—and I began to pray, I felt that…

I saw that the demons who had been with the elder came into my own cell and began causing turmoil and disturbance.

Indeed, that was the first time in my life that I had encountered so many demons fighting against me at such close quarters and in such a tangible way.

Then I lit the lamp so that I could read. But how could I read? Wherever I looked, to the right and to the left, there were demons.

I was not frightened at all, however, because I knew why they were doing this. They wanted to frighten me so that I would not return to help the elder. I told them, “You do your work, and I will do mine.”

Afterward, we went to the Divine Liturgy. During the Divine Liturgy they did not appear at all. After the Divine Liturgy, I set out and returned to this sick and dying man. I helped him with everything that needed to be done—Holy Unction, confession, and the rest. I even asked him, “Have only the demons come? Where is your guardian angel?” He replied, “He is here too.” “Then why does he not take you?” “Well,” he said, “he is waiting for an order from above.”

More specifically, another spiritual father had gone there with me. I asked him, “Tell me, can you see your guardian angel? Can you see our guardian angels too?” He could see them. In fact, he said, “Your angels are wearing something like a crown on their heads.”

He also mentioned something more, which showed that the angels who guard spiritual fathers bear some special mark upon them.

Then, although it was only Friday or Saturday, he told me, “On Monday there will be a feast here.” He even named certain people who would come to that feast. Of course, by “feast” he meant his funeral.

Those people were away at the time, yet on Monday they were indeed present at his funeral.

In his final hours, the demons tried to make him fall through something very serious, because he had confessed everything else. They had lost their hold on him, and that was why they had become so enraged. They said, as it were, “At least now, at the very end, let us force him into something.”

The day before he died, I had sent Father Joseph over. "You go there too, for the night. Pray the Jesus Prayer on your prayer rope, keep vigil with the man all night, help him." When I went in the morning, he said to me, "Father, my spiritual father, come here, let me tell you something. The demons nearly got hold of me here, and I would have lost my soul completely."

"What is this, Elder?" He did have one of the fathers right there in front of him, saying prayers. "During the night," he told me, "the demons kept saying to me: 'This pitcher here, the water — drink all of it and you'll get well; your pains will go, everything will go.'"

“Of course, I understood what they meant,” he says. “If I drank it, I would burst. But the intrusive thought overcame me and made me want to do it, so that my suffering would come to an end. And just as I was saying to one of the fathers, ‘Give me that jug; I want it,’ my brother intervened in time and said, ‘Don’t, Father, because if you drink it, you will burst.’”

“So they did not give it to me, and I was saved.”

To make a long story short, on Sunday, after the Divine Liturgy, I went back to the elder. I found him sitting in a small armchair, completely peaceful. I asked him, “Elder, how are you?” He answered, “Very well, my spiritual father. May God repay you for what you have done.”

I said, “Look, Elder, I’ve just come from the All-Night Vigil. I’m going to go lie down for an hour or so, and then I’ll come back over here again.” He says, “Go, go and get some rest,” says the Elder, “go on.” Anyway, when I woke up an hour later and went back over, the father told me that the bells had tolled half an hour earlier.

“Ah,” I said, “he must have departed from this world.” And indeed, the elder had reposed.

Thank you.

This case shows us a man who had not prepared well for his departure. Now I shall tell you about a spiritual man who was well prepared, so that we may see the difference between these two cases.

That well-prepared man was my own elder. At a certain point during his time of prayer, he would sit and think.

He would consider how he had spent the day, which passion was still alive within him, and which weakness was still troubling him.

Then he would renew his resolve to fight against them until they were extinguished. This labor took place every night during the elder’s prayer. All this spiritual work prepared him, I would say, as perfectly as is humanly possible, for he himself told me so.

“My child,” he would say, “if only I can cross the bridge of death. After that, by the grace of God, everything is in order.”

He was therefore a man who was exceedingly well prepared, and the various events before his death confirmed this.

One of the things that happened was that he wept continually out of his great love for Christ and for our Most Holy Theotokos. His conscience did not accuse him of anything.

He awaited death as though it were a feast, as a deliverance from the burdens of this world. He longed for the hour of his departure, so that he might behold the divine countenance and delight in its beauty until his soul was satisfied.

He longed to enter the angelic order, whose life he was continually experiencing. And so, when the hour of his death came, shortly before his departure, he began to grow troubled and say, “But why am I not leaving?” For the assurance he had received from God was complete and certain: God’s decision had been made.

“Why, then,” he said, “should I be delayed?” At that moment I told him, “Geronta, we will now pray, and you will depart.” And indeed, about twenty minutes later, while the elder was speaking with the fathers, he looked up toward heaven.

He saw something that he alone could see, but he was unable to tell us what it was. He bowed his head and said, “I am leaving; I am departing. Bless me. Everything is finished.” Then he closed his eyes, entered the sleep of the blessed, and departed for the other world.

Our elder gave us many teachings about the hour of death, with many examples and accounts from the lives of different people. In this way, he planted the remembrance of death very deeply within us. As soon as we awoke at sunset to begin the vigil, the moment we opened our eyes, we felt this remembrance arise within us and place our souls in the proper disposition.

In this way, we could remain in prayer with katanyxis, with compunction, recollection, and penthos—mourning for our sins—and receive a little of the grace of God. Truly, the hour of death is the most difficult hour for every human being. At that hour, the demons draw near, holding various documents on which our sins are written.

Every sin was recalled in full detail—even the exact hour and moment, and the face and name of the person with whom we had committed a sin.

Look, they have all of it written down, and they bring it out in front of us to make us lose our nerve, to tell us that our sins are so many that we should not expect any mercy from God, and no salvation. Hades is waiting for you. And on the other hand, they want us to lose our courage and our trust in the Heavenly Father — to think that from now on He will treat us like an executioner, like a tyrant.

“The hour of vengeance has now come.” And so the soul draws inward, shrinks with fear, and loses heart. Almost against its will, it begins to listen closely to everything the demons say. The soul must be very courageous and have a powerful testimony from its conscience that it stands in good order, that everything the demons say is false, and that even if some of it is true, it has already been put right through confession.

When the hour of Saint Anthony the Great’s departure drew near, his disciples saw him weeping. They were astonished and asked him, “Geronta, are you also afraid of death? What, then, can we say?” Anthony, great in virtue and well prepared, answered, “My children, I have never forgotten this hour of death, and for that reason I have never neglected my duties.”

This remembrance of death is exceedingly powerful. It keeps a person under restraint and makes him watchful. It refines the conscience until the conscience begins to call him to account for even the smallest sins

and urges him to put everything in order, so that he may stand rightly before God.

We do not know what may happen to us from one moment to the next. How ready we must be, living a watchful life! I will tell you one more account of a well-prepared man, someone who had attained great spiritual success through obedience.

When my blessed elder was living in the desert, where I later found him, before I went to become a monk under him, there was a brother who was, in effect, his disciple. The brother formally belonged to another elder, but he had my elder as his spiritual guide.

This brother was a young man, strong and robust, but later he fell ill with tuberculosis.

He was plainly drawing near to death. The elder greatly edified him and prepared him like a trainer for that difficult hour. When the brother had nearly reached his end, the elder said to him, “My child, when you leave your body and are together with your angel, before you begin your ascent, pass by my hut to bid me farewell.”

“Bless, Geronta. May it be blessed.”

To make certain and arrange the matter properly, the elder told the brothers of the community where this brother lived, “As soon as the brother gives up his soul, please ring the little bell, so that I may hear it from where I shall be, farther up the mountain.”

"Let it be blessed, Elder," they said to him. And sure enough, a few days later, while the Elder was sitting there working on his handiwork, with Elder Arsenios just outside busy with his own work, all at once he says to Elder Arsenios: "Arsenios, Brother Ioannikios has died — he has fallen asleep — and he is here right now, greeting us and going on his way."

A moment later—within a minute—they heard the little bell ring, announcing that the brother had departed for the other world. There was also another nun under the elder’s spiritual guidance, living out in Thessaloniki. When her hour came, with other people present, she saw the demons coming to take her. Looking to her left, she said, “Git, git—go away!” driving the demons off with her eyes open and all her faculties intact. Then, looking to her right, she said to the angel, “Gel, gel—come here, come close to me.”

From these few accounts we have related, it becomes clear that the demons act in this way toward a person who is about to depart.

Thank you.

These are some examples from our own time. But the examples given by the Holy Fathers concerning death and this Mystery are exceedingly numerous.

Therefore, we too must prepare ourselves, and in our prayer we must ask God to grant us this holy remembrance of death, so that we may be prepared.

Then we shall be ready when that difficult moment comes. It is not only a matter of being ready at the hour of death; we are also told that what happens then is exceedingly difficult.

A great fear takes hold of the soul, because the demons rush in with great ferocity to snatch the soul out of the hands of the angels. The soul shrinks back and clings to the angels, holding on to them tightly, terrified that the demons will seize it and drag it down to Hades.

But at that hour, it is not the Angels who help us, but the deeds we have done.

Or, if the angels have the advantage of the soul's good works on their side, they fight for it and they carry the soul past the toll-houses. But when the soul is caught in a mortal sin, then of necessity the angels leave it in the hands of the demons, and the demons drag it down below with a great uproar, celebrating in triumph that they have won a soul and grieved God, who is all-good.

Thank you.

I have just remembered something I read many years ago. There was a blessed little soul, sanctified and adorned with virginity, spirituality, and a grace-filled life. A holy man saw two Angels receive this soul and carry it upward, unhindered and unimpeded, to behold God.

Then he saw other Angels descending from the heavens after having guided other souls upward. When they met this soul, they rejoiced that it was ascending to God and had escaped the demons. With reverence they embraced and kissed it, and through their kiss and embrace the soul was filled with an ineffable fragrance. For the Angels draw near to the throne of God, go into Paradise, and dwell within the Kingdom of God. From every place they approach in the other world, as we might say, they become fragrant, and they bear many different fragrances upon them.

Through the kiss they gave the soul, it was filled completely with the fragrance of the Angels. And that holy man called blessed the little soul that was ascending on high. We do not know the moment or the hour when God will call us.

Therefore, we must live attentively. As monks, we must strive continually to improve the condition of our souls.

We must not be indifferent or treat our purpose lightly. Here and now, we may reckon things in this careless way, but the hour will come. That hour which we know about and await will indeed come.

Then, of course, the things people say today won't get you through — 'never mind, it doesn't matter, let me do this and that and the other, and as much as I want, and come what may.' No. Not like that. That difficult moment will come.

Then each one of us will come to our senses. Our mind will return to its proper place, but by then it will be too late. How many thoughts will torment us at that hour: ‘Why did I not make haste? Why was I not watchful? Why did I not strive a little harder? Where am I going now? What will I encounter? Will I pass through the toll houses? What will Christ’s judgment be?’ If it is unfavorable, then it means being with the demons in Hell, without end or limit, forever deprived of the Kingdom, down there in the outer darkness, a darkness that can be felt.

Here, a single intrusive thought may come and torment us so greatly that we say, ‘If only the grace of God would come and drive it away, so that we might breathe freely again.’ But there it will not be merely an intrusive thought. It will be a complete deprivation of God and, if I may put it this way, complete contact with Hell and the demons.

It is a terrifying thing, beyond comprehension; the nous, the spiritual intellect, cannot bear what truly exists down there. These things, and countless others, will torment us at that hour. Then we shall plead and implore God and the Saints to help us.

that they endure; but when our conscience testifies against us, when it says to us, “When I called you, when I told you, ‘Take heed,’ you turned a deaf ear and closed your ears. You did not want to pay attention, because it required a little effort. But now, what kind of suffering is this? How will you overcome it now?” The remorse will be harsh—an unrelenting, vengeful scourge.

At that hour, our regret will torment us even more than the demons and their presence. Above all else, it will torment us to know that nothing can be done any longer. It will tell us: ‘Nothing can be done now. Nothing can be corrected or recalled. You cannot return to life, and not even one minute from all the years that have passed will be granted to you.’ All this will be true torment, a foretaste of eternal Hell.

Thank you very much.

We must keep all these things continually in mind, so that we may make a good beginning, come to a good end, and not lose sight of our purpose. I read in the life of Saint Seraphim of Sarov that there were more than a hundred nuns in his monastery. He foresaw that three of all those nuns would be condemned, while all the others would be saved.

Welcome, welcome, welcome.

How terrible it is for someone to be separated eternally from the brotherhood. It is a truly dreadful thing. Here, when we are all together, we experience love, warmth, rest, security, and courage, and our life is joyful.

But what is this compared with the life to come, if we attain the continuation of this fellowship? Up there, everything will be perfect. The Fathers say that there, love will be the food of the holy souls.

Each will behold the other and love him so greatly that their very life will be spiritual.

Therefore, not a single person—not only from here, from our own brotherhood—should lose his salvation; rather, may the whole world be saved.

But sadly, the reality is that few are saved. Many are called, but few are chosen. Many are called to labor for God, but few are those who will please Him through their labor. And this word, “few,” must continually weigh upon our hearts.

Could I perhaps be among the many who will lose their salvation?

My Lord!

Let us struggle, my fathers. Let us compel ourselves and strive every day, at every moment, to become better.

Let us faithfully fulfill our monastic duties. Let us have love and brotherly unity. Let no one grieve or scandalize another. Let us bear with one another, and let each of us help the others toward what is good. Through a good example, let us be edified ourselves and also edify those who draw near to us, who come hoping to see something better.

In the monastery, we have a duty to offer our brothers what is best. Whoever benefits himself also benefits his neighbor, his brother. This is our duty. Just as someone who has an illness, a contagious germ, passes it on to another person who comes near and makes him sick as well, so it is spiritually when someone is sick in soul.

The person who is spiritually sick also passes their sickness on to the other person, and drags them into evil.

And we will have to give an account if we scandalize our neighbor. These few words, then, concerning this holy remembrance of death, which I pray we may all make a lasting possession within our souls. Night and day, let us open this book—this great volume of the remembrance of death—and read it continually, so that we may learn how to prepare ourselves and be found ready when the hour comes for us to give an account before God.

Είμαστε στη Νέα Σκήτη. Όταν είχε πρωτοδημιουργηθεί η αδελφότητά μας, εκεί με έναν γέροντα της Σκήτης, είχε γίνει ένα γεγονός και τρομακτικό και ωφέλιμο. Παλαιοί Πατέρες το θυμούνται. Αυτός ο γέροντας ήταν άρρωστος από την καρδιά του και κάποια μέρα με κάλεσε να εξομολογηθεί.

Βέβαια κάναμε την εξομολόγηση. Ο πειρασμός έβαλε κι αυτός το ποδάρι του εκεί στην εξομολόγηση και τον έπεισε να κρύψει ορισμένα σφάλματα. Ίσως να είχαν σχέση με την κοσμική του ζωή, όταν ήταν στον κόσμο.

Όταν πια βάρινε και κατάλαβε ότι πλησίαζε ο καιρός για να φύγει, με ξανακάλεσε με τον αδελφόν του, που ήταν και αυτός μοναχός.

Μάλιστα, ο αδελφός του μου είπε ότι: «Ο Γέροντας ανυπομονεί. Και για έλα, πνευματικέ, να δεις τι συμβαίνει, να τον τονώσεις λίγο στην υπομονή, να μην χάσει την ψυχή του». Εγώ βέβαια απόρησα με το ότι μου είπε πως έχασε την υπομονή του, γιατί ξέρω ότι ο μοναχός είναι κάπως υπομονητικός στους πειρασμούς, σε ασθένεια κ.λπ.

Δεν είναι τόσο εύκολο να ανυπομονήσει από κάποιον πόνο. Τέλος, του λέω: «Να πάμε πάνω να τον δούμε».

Όταν πήγαμε εκεί και αντίκρισα αυτόν τον γέροντα, είδα ότι δεν ανυπομονούσε, αλλά του συνέβαινε κάτι καινούριο, κάτι που είχε σχέση με την ψυχή του.

Λέω στον αδελφό του: «Εσύ πήγαινε και εγώ θα τα κανονίσω με τον γέροντα εδώ μόνος μου».

Κάθισα δίπλα του. Βέβαια, κατάλαβα ότι τον είχανε περικυκλώσει οι δαίμονες. Και του λέω: «Γέροντα, σε πλησίασαν πονηρά πνεύματα;» «Ναι, πνευματικέ μου». Τον είδα εξαγριωμένο και να κοιτάζει δεξιά-αριστερά, σαν να τον έχουν περικυκλώσει σκυλιά λυσσασμένα, που προσπαθούσαν να τον δαγκώσουν, και αυτός έπαιρνε μέτρα προφυλακτικά.

Μόλις τον είδα σε αυτή την κατάσταση,

προσπάθησα να τον βοηθήσω και, επειδή είδα ότι ήταν πολύ προσηλωμένος, συνεπαρμένος από ό,τι του λέγανε εκεί οι δαίμονες, τόνωσα λίγο τη φωνή μου και του έλεγα: «Γέροντα, τι σου λένε τα δαιμόνια;» «Τι μου λένε, δεν λέγεται».

«Όχι, όχι, όχι. Για πρόσεξε καλά, καλά, γιατί αυτοί γνωρίζουν καλύτερα τα δικά μας αμαρτήματα από ό,τι εμείς τα ενθυμούμεθα».

Άρχισε σιγά σιγά να μου λέει ό,τι του λέγανε, δηλαδή οι δαίμονες τον κατηγορούσαν για διάφορα σφάλματα. Τα αμαρτήματα, τα οποία κατά πλείστον δεν τα είχε εξομολογηθεί, του τα θεάτριζαν προς απελπισία του.

Εγώ, εν τω μεταξύ, του τα έβγαζα αυτά τα οποία του έλεγαν και μου τα έλεγε εμένα. Και ήλπιζα ότι ο Θεός θα κάνει το έλεός του και σε αυτόν τον άνθρωπο, σε αυτή την ώρα τη δύσκολη στην οποία βρέθηκε. Του έλεγα να τα ομολογεί, τα αμαρτήματα αυτά, όπως του τα λένε οι δαίμονες, και μου τα έλεγε αυτός.

Αλλά ήταν σε πολύ αθλία κατάσταση, εξαγριωμένος, ανήσυχος, απελπισμένος, τόσα άλλα. Μόλις είδα εγώ ότι αυτή η κατάσταση συνεχίζεται, «Θα πάω, γέροντα, κάπου προς τα έξω λίγο και θα ξαναγυρίσω». «Όχι, πνευματικέ μου, κάτσε δίπλα μου».

«Ναι, καλά, δεν έχω περάσει», λέω, «δύο λεπτά, τρία θα λείψω, δεν παίζει αυτό μεγάλο ρόλο». Τα ξαναγυρίζω. Φεύγω. Πηγαίνω στους πατέρες, στη συνοδεία μας εκεί, και τους λέω: «Παιδιά, ξέρετε, ο γέροντας δυσκολεύεται. Ας του κάνουμε κομποσχοίνι».

Κομποσχοίνι, το κάναμε όλοι κομποσχοίνι. Ξαναγύρισα πίσω σε αυτόν τον άνθρωπο, τον βρήκα ειρηνικό. Του λέγω: «Τι γίνεται, γέροντα; Πού είναι αυτοί;» «Εδώ είναι τα σκυλιά», λέει. «Μα γιατί δεν σου λένε τίποτα;» «Σιωπούν τώρα», λέει. Ωραία. Το βράδυ, όταν μπήκαμε στην αγρυπνία, στην καλύβη βέβαια, η αγρυπνία στο κελί μέσα, και άρχισα την προσευχή, ένιωσα ότι…

Είδα ότι εκείνα τα δαιμόνια που ήταν στον γέροντα ήρθανε μέσα στο κελί το δικό μου και μου δημιουργούσαν ανησυχία, φασαρία.

Στα χρονικά μου, βέβαια, για πρώτη φορά γνώρισα έτσι τόσα δαιμόνια, τόσο κοντά, τόσο αισθητά να με πολεμούν.

Άναψα τη λάμπα κατόπιν να διαβάσω. Πού να διαβάσω; Δεξιά, αριστερά. Και τα δαιμόνια.

Μετά, χωρίς βέβαια να φοβηθώ καθόλου, ήξερα βέβαια γιατί το κάνανε αυτό. Θέλανε να με φοβίσουν, ώστε να μην ξαναπάω στον γέροντα να τον βοηθήσω. Εγώ τους είπα ότι «Εσείς τη δουλειά σας κι εγώ τη δική μου δουλειά».

Στη συνέχεια πήγαμε στη Θεία Λειτουργία. Στη Θεία Λειτουργία δεν παρουσιάστηκαν καθόλου. Μετά από τη Θεία Λειτουργία, εγώ ξεκίνησα, πήγα πάλι στον άρρωστο και ετοιμοθάνατο αυτόν άνθρωπο, τον βοήθησα εκεί με ό,τι ήταν να κάνουμε, ευχέλαιο, εξομολόγηση, και μάλιστα του είπα ότι «Καλά, μόνο οι δαίμονες ήρθανε; Ο άγγελός σου ο φύλακας πού είναι;» Λέει: «Εδώ είναι κι αυτός». «Μα γιατί δεν σε παίρνει;» «Ε, λέει, περιμένει ανωτέρα διαταγή».

Και συγκεκριμένα είχαμε πάει και με έναν άλλον πνευματικό εκεί. Και τον ρώτησα: «Καλά, τον άγγελό σου, τον φύλακά σου, τον βλέπεις; Τους δικούς μας αγγέλους, τους φύλακες, τους βλέπεις;» Τους έβλεπε. Και μάλιστα λέει: «Οι δικοί σας οι άγγελοι φέρνουν και κάτι σαν στέμμα στο κεφάλι».

Και κάτι άλλο περισσότερο που εφανέρωνε ότι οι άγγελοι που έτσι φυλάγουν τους πνευματικούς έχουν κάτι ιδιαίτερο επάνω τους.

Στη συνέχεια μου είπε ότι, αν και ήταν ημέρα Παρασκευή, Σάββατο, «Τη Δευτέρα θα γίνει εδώ πανήγυρις». και μάλιστα θα έρθουν και, μου είπε ότι θα έρθουν και ορισμένα πρόσωπα στην Πανίγυρη αυτή, εννοούσε βέβαια την κηδεία του,

Πρόσωπα τα οποία έλειπαν εκείνες τις ημέρες, αλλά τη Δευτέρα, αυτή την ημέρα, βρέθηκαν εκεί στην κηδεία.

Στα τελευταία του οι δαίμονες θέλησαν να τον υποσκελίσουν σε κάτι σοβαρό, γιατί τα άλλα, βέβαια, τα είχε εξομολογηθεί. Χάσανε αυτοί και γι’ αυτό έτσι εξαγριώθηκαν. Λέει: «Τουλάχιστον τώρα, στα τελευταία, κάτι να τον βιάσουμε».

Παραμονή του θανάτου του είχα στείλει τον πάτερ Ιωσήφ. «Να πας κι εσύ τη νύχτα εκεί. Τράβα κομποσχοίνι, να τον ξενυχτίσετε τον άνθρωπο, να τον βοηθήσετε». Όταν εγώ πήγα το πρωί, μου είπε: «Πνευματικέ μου, έλα να σου πω κάτι. Κόντεψαν να με πιάσουν εδώ οι δαίμονες και θα έχανα τελείως την ψυχή μου».

«Τι είναι αυτό, Γέροντα;» Είχε βέβαια έναν πατέρα μπροστά του να λέει ευχές. «Το βράδυ», μου έλεγε, «οι δαίμονες μού έλεγαν: “Αυτό το σταμνί, το νερό, πιες το όλο και θα γίνεις καλά, θα σου φύγουν οι πόνοι, θα σου φύγουν όλα”».

«Εγώ βέβαια καταλάβαινα ότι εννοούσαν», λέει, «ότι αφού το πιω, θα σκάσω, και με νίκησε ο λογισμός να το κάνω αυτό το πράγμα, να τελειώσει αυτό το βάσανό μου. Και την ώρα που έλεγα σε έναν πατέρα “Δώσ’ μου αυτό το σταμνί, το θέλω”, πρόλαβε ο αδερφός μου και λέει: “Μη, πάτερ, γιατί άμα το πιείτε θα σκάσετε”».

Κι έτσι δεν μου το έδωκαν και γλίτωσα».

Να μην τα πολυλογώ, την Κυριακή, μετά από τη Θεία Λειτουργία, πήγα ξανά στον Γέροντα. Τον βρήκα να κάθεται σε μια πολυθρονίτσα, πολύ ειρηνικός. Του λέω: «Γέροντα, πώς είσαι;» «Πολύ καλά, πνευματικέ μου. Ο Θεός να σου πληρώσει αυτό που έκανες».

Λέω: «Κοίταξε, Γέροντα, εγώ τώρα πηγαίνω από την Αγρυπνία, θα πάω μία ωρίτσα να ξαπλώσω και θα έρθω πάλι μέχρι εδώ». Λέει: «Πήγαινε, πήγαινε να ξεκουραστείς», λέει ο Γέροντας, «πήγαινε». Τέλος, όταν πήγα εγώ, μετά από μία ώρα που ξύπνησα, μου είπε ο πατέρας ότι πριν μισή ώρα χτύπησαν οι καμπάνες.

«Α», λέω, «τώρα θα έφυγε από τον κόσμο». Και πράγματι ο Γέροντας είχε τελειώσει.

Ευχαριστώ.

Αυτή η περίπτωση φανερώνει τον άνθρωπο που δεν ήταν προετοιμασμένος καλά για την έξοδό του. Τώρα θα σας πω και την περίπτωση του προετοιμασμένου καλώς πνευματικού ανθρώπου, για να δούμε τη διαφορά γύρω από τις δύο αυτές περιπτώσεις.

Αυτός ο άνθρωπος, ο προετοιμασμένος καλώς, είναι ο γέροντάς μου. Όταν καθόταν στην προσευχή, σε σημείο εκεί της προσευχής και του χρόνου,

καθόταν και σκεπτότανε, βέβαια, πώς πέρασε την ημέρα και, στη συνέχεια, ποιο πάθος ακόμα ζει, ποια αδυναμία τον ενοχλεί.

Έφερνε νέα απόφαση να μπορέσει να τα καταπολεμήσει και να σβήσουν. Αυτή η δουλειά γινότανε κάθε νύχτα στην προσευχή του Γέροντα. Λοιπόν, όλη αυτή η εργασία τον έχει προετοιμάσει, μπορώ να πω, ανθρωπίνως τέλεια, διότι μου το έλεγε αυτό το πράγμα.

«Παιδί μου», λέει, «πώς να περάσω το γεφύρι του θανάτου και μετά, από εκεί και πέρα, με τη χάρη του Θεού είναι όλα τακτοποιημένα», λέει.

Ένας άνθρωπος πάρα πολύ καλά προετοιμασμένος, λοιπόν, και αυτό απέδειξαν οι διάφορες καταστάσεις προθανάτια.

Μία από τις καταστάσεις που είχε αυτές ήταν ότι συνεχώς έκλαιγε από πολλή αγάπη προς τον Χριστό και την Παναγία μας. Δεν είχε κανέναν έλεγχο στη συνείδησή του.

Περίμενε τον θάνατο σαν μια πανήγυρη. Σαν μια λύτρωση από την πίεση εδώ του κόσμου. Περίμενε αυτή την ώρα να φύγει, για να δει το Θείον Πρόσωπο. Να απολαύσει και να χορτάσει το κάλλος και την ομορφιά του Θείου Προσώπου.

Να μπει μέσα εκεί στο αγγελικό τάγμα, το οποίο συνεχώς το ζούσε. Γι' αυτό, στην ώρα εκεί του θανάτου, λίγη ώρα προ του θανάτου, άρχισε να στεναχωριέται και να λέει «Μα γιατί δεν φεύγω;», καθ' ην στιγμή η πληροφορία η από Θεού ήταν τέλεια, θετική, ήταν παρμένη η απόφαση του Θεού.

Επομένως, λέει, γιατί εγώ να καθυστερώ; Και του είπα βέβαια εκείνη την ώρα ότι «Γέροντα, τώρα εμείς θα κάνουμε προσευχή και εσείς θα φύγετε». Και πράγματι, μετά από ένα εικοσάλεπτο της ώρας, εκεί που μιλούσε ο Γέροντας με τους πατέρες, κοίταξε προς τον ουρανό.

Και είδε κάτι που αυτός μόνο το είδε και δεν μπόρεσε να μας το πει. Έκλινε το κεφάλι του, έκλεισε τα μάτια του, αφού είπε ότι «Φεύγω, αναχωρώ, ευλογείτε, όλα τελείωσαν», έκλεισε τα μάτια του και δέχθηκε τον ύπνο του μακαρίου ανθρώπου και έτσι έφυγε για τον άλλον κόσμο.

Για αυτή την ώρα του θανάτου ο Γέροντας μας έκανε πολλές διδασκαλίες, με πολλά παραδείγματα και με πολλά ιστορικά από διαφόρους ανθρώπους. Και έτσι μας τον είχε εμφυτεύσει πολύ βαθιά. Και μόλις ξυπνούσαμε το βασίλεμα, για να ξεκινήσουμε την αγρυπνία, με το άνοιγμα που κάναμε έτσι στα μάτια, μέσα μας νιώθαμε αυτή τη μνήμη να μας προκαταλαμβάνει και να μας διαθέτει έτσι κατά κάποιο τρόπο.

Σε τρόπο να διατηρηθούμε στην προσευχή με κατάνυξη, με περισυλλογή, με πένθος και να βρούμε λίγο τη χάρη του Θεού. Πράγματι, αυτή η ώρα του θανάτου είναι η πιο δύσκολη ώρα κάθε ανθρώπου. Στην ώρα αυτή πλησιάζουν οι δαίμονες, έχουν στα χέρια τους διάφορα εκεί χαρτιά με γραμμένα τα αμαρτήματα.

Τα αμαρτήματα με κάθε λεπτομέρεια, ακόμα και την ώρα και τη στιγμή, με το πρόσωπο και το όνομα του προσώπου που κάναμε κάποια αμαρτία,

Όλα, κοίτα, τα έχουν αυτοί γραμμένα και μας τα φέρνουν μπροστά για να μας δειλιάσουν και να μας πούνε ότι είναι τόσα πολλά τα αμαρτήματα, που μην περιμένεις έλεος Θεού και σωτηρία. Ο Άδης σε περιμένει. Από την άλλη πλευρά, να χάσουμε το θάρρος και την εμπιστοσύνη από τον Ουράνιο Πατέρα, ότι θα μας φερθεί σαν ένας δήμιος, σαν ένας τύραννος τώρα πλέον.

Ήρθε η ώρα πλέον της εκδικήσεως και έτσι η ψυχή μαζεύεται, συστέλλεται, χάνει το ηθικό της και, χωρίς να το θέλει, κάθεται και προσέχει ό,τι λένε εκεί οι δαίμονες. Πρέπει να είναι πολύ γενναία η ψυχή, να έχει πολύ μεγάλη μαρτυρία συνειδήσεως μέσα, ότι είναι εντάξει και ότι όλα αυτά που λένε οι δαίμονες είναι ψέματα και, αν λένε και αλήθεια, ήδη με την εξομολόγηση έχουν τακτοποιηθεί αυτά όλα.

Ο Μέγας Αντώνιος, όταν πλησίαζε η ώρα για να φύγει, τον είδαν οι μαθηταί του να κλαίει και απόρησαν και του είπαν «Γέροντα, κι εσείς φοβείστε τον θάνατο; Εμείς τότε τι έχουμε να πούμε;» Και απαντά ο μέγας στην αρετή και στην προετοιμασία Αντώνιος ότι «Παιδιά μου, αυτή την ώρα του θανάτου δεν την λησμόνησα ποτέ και γι' αυτό δεν αμέλησα ποτέ τα καθήκοντά μου».

Η μνήμη αυτή του θανάτου είναι πάρα πολύ δυνατή. Συνέχει πολύ τον άνθρωπο και τον κάνει προσεκτικό. Τη συνείδηση τη λεπταίνει και τη φέρνει στο σημείο η συνείδηση να ελέγχει και τα παραμικρά αμαρτήματα.

και να σπρώχνει τον άνθρωπο να τακτοποιηθεί, για να είναι εντάξει απέναντι του Θεού.

Από στιγμή σε στιγμή δεν ξέρουμε τι θα μας συμβεί. Πόσο πρέπει να είμαστε έτοιμοι με μια προσεκτική ζωή. Θα σας πω ακόμη ένα γεγονός προετοιμασμένου ανθρώπου, πάρα πολύ έτσι πετυχημένου ανθρώπου στην υπακοή.

Όταν ο μακαριστός μου γέροντας ήταν στην έρημο, εκεί που τον βρήκα εγώ, προτού βέβαια να πάω να μονάσω κοντά του, είχε ένα υποτακτικό δυνάμει, βέβαια, διότι ήταν σε κάποιον άλλον γέροντα, αλλά τον γέροντα είχε πνευματικό οδηγό.

Αυτός ο αδελφός ήταν νέο παιδί, γερό, εύρωστο κλπ. Αλλά αρρώστησε κατόπι από φυματίωση.

Προχωρούσε βέβαια προς τον θάνατο. Ο γέροντας τον ωφελούσε πολύ και τον προετοίμαζε σαν ένας γυμναστής για την ώρα αυτή τη δύσκολη. Όταν πια πλησίασε ο αδελφός προς το τέλος περίπου, του λέει: «Παιδί μου, όταν θα φύγεις από το σώμα και θα είσαι με τον Άγγελό σου μαζί, πριν πάρεις τον ανήφορο για πάνω, πέρασε να με χαιρετήσεις από την καλύβα μου».

«Να είναι ευλογημένο, γέροντα».

Και ο γέροντας, για να είναι πιο σίγουρος και να ρυθμίσει καλά το πράγμα, λέει στους αδελφούς εκεί της συνοδείας, που ήταν ο αδελφός αυτός, ότι «μόλις ο αδελφός ξεψυχήσει, παρακαλώ, χτυπήστε το καμπανάκι, για να το ακούσω εγώ εκεί επάνω που θα 'μαι».

«Να είναι ευλογημένο, γέροντα», του είπαν. Και πράγματι, μετά από λίγες μέρες, εκεί που ο γέροντας εργαζόταν το εργόχειρο, ο Γέροντας Αρσένιος ήταν απ' έξω εκεί και εκείνος βέβαια έκανε τη δουλειά του. Για μια στιγμή λέει στον Γέροντα Αρσένιο: «Αρσένιε, ο Ιωαννίκιος ο αδελφός πέθανε, κοιμήθηκε, και είναι εδώ τώρα και μας χαιρετάει και φεύγει».

Και σε μία στιγμή ακόμη, σε ένα λεπτό, ακούσανε το καμπανάκι που χτυπούσε και έλεγε ότι ο αδελφός ανεχώρησε για τον άλλο κόσμο. Και μία άλλη μοναχή του γέροντος, έξω στη Θεσσαλονίκη, όταν ήρθε η ώρα της, και ήτανε κι άλλος κόσμος εκεί, είδε τους δαίμονες που ήρθαν να την πάρουν και προς τα αριστερά έλεγε «γκιτ, γκιτ», έδιωχνε τους δαίμονες με ανοιχτά τα μάτια και με όλες τις φρένες της εκεί, και προς τα δεξιά έλεγε στον άγγελο «γκελ, γκελ, έλα προς τα εδώ, έλα κοντά».

Και με όλα αυτά που είπαμε τα λίγα, φανερώνεται το ότι οι δαίμονες κάνουν αυτή τη δουλειά στον άνθρωπο που πρόκειται να φύγει.

Ευχαριστώ.

Αυτά είναι κάτι που έχουν σχέση με τον δικό μας εδώ χρόνο. Τα παραδείγματα των Αγίων Πατέρων γύρω από τον θάνατο, από το μυστήριο αυτό, είναι πάρα πολλά.

Γι' αυτό πρέπει να προετοιμαζόμεθα και εμείς και στην προσευχή μας να παρακαλούμε τον Θεό να μας χαρίσει αυτή την αγία μνήμη του θανάτου, ώστε να προετοιμαζόμεθα.

Θα βρεθούμε έτοιμοι σε αυτή τη στιγμή τη δύσκολη. Δεν είναι μόνο ότι να βρεθούμε σε αυτή τη στιγμή του θανάτου έτοιμοι, αλλά ότι μας λένε ότι είναι πολύ δύσκολη η περίπτωση εκεί.

Μέγας φόβος καταλαμβάνει την ψυχή, γιατί οι δαίμονες ορμούνε με μεγάλη αγριότητα να αρπάξουν την ψυχή από τα χέρια των Αγγέλων. Η ψυχή συμμαζεύεται, αγκαλιάζει τους Αγγέλους, τους κρατάει σφιχτά, φοβούμενη να μην την πάρουν οι δαίμονες και την κατεβάσουν στον Άδη.

Αλλά εκείνη την ώρα δεν βοηθούν οι Άγγελοι, αλλά τα έργα του ανθρώπου.

Ή, αν οι Άγγελοι έχουν την αβάντα των καλών έργων, μάχονται και ξεπερνούν την ψυχή από τα τελώνια. Όταν όμως πιαστεί η ψυχή ότι έσφαλε θανάσιμα, τότε αναγκαστικά την εγκαταλείπουν στα χέρια των δαιμόνων και εκείνοι με πολύ πάταγο την κατεβάζουν προς τα κάτω, θριαμβευτικώς ότι κέρδισαν μια ψυχή και λύπησαν τον Πανάγαθο Θεό.

Ευχαριστώ.

Τώρα ενθυμήθηκα ένα κάτι που είχα διαβάσει εδώ και πολλά χρόνια, ότι μία ψυχούλα ήταν αγιασμένη, ήταν στολισμένη με παρθενία, με πνευματικότητα, με μια χαριτωμένη ζωή, και ένας Άγιος άνθρωπος έβλεπε ότι την πήραν οι Άγγελοι, δύο Άγγελοι αυτή την ψυχούλα, και την ανέβαζαν ακώλυτα, ανεμπόδιστα προς την αντίκρυση του Θεού.

Και στη συνέχεια έβλεπε ότι κατέβαιναν άλλοι Άγγελοι από των ουρανών, που είχαν οδηγήσει άλλες ψυχές προς τα πάνω, και όταν συνάντησαν αυτή την ψυχή, από τη χαρά τους ότι η ψυχή ανέβαινε προς τον Θεό και γλίτωσε από τα δαιμόνια, με ευλάβεια την ασπάζονται και η ψυχή πληρώνεται με άρρητον ευωδία από τον ασπασμό, από τον εναγκαλισμό αυτών των Αγγέλων, γιατί οι Άγγελοι, επειδή πλησιάζουν τον θρόνο του Θεού, πηγαίνουν προς τον Παράδεισο, βρίσκονται μέσα στη Βασιλεία του Θεού και ευωδιάζουν, ας πούμε, από κάθε προσέγγιση τόπου στον άλλον κόσμο, και έχουνε ποικιλία από ευωδίες επάνω τους.

Και με τον ασπασμό αυτό που κάνανε στην ψυχή, η ψυχή γέμισε, πληρώθηκε από αυτή την ευωδία των Αγγέλων. Και μακάριζε αυτός ο Άγιος την ψυχούλα αυτή που ανέβαινε προς τα πάνω. Δεν ξέρουμε τη στιγμή και την ώρα που θα μας καλέσει ο Θεός.

Γι' αυτό πρέπει να έχουμε προσεκτική ζωή. Σαν μοναχοί, να προσπαθούμε ολοένα και να καλυτερεύουμε την ψυχική μας κατάσταση.

Να μην αδιαφορούμε, να μην τα παίρνουμε ρηχά τα πράγματα, τον σκοπό. Γιατί εμείς έτσι εδώ τα λογαριάζουμε. Να που θα έρθει και η ώρα. Εκείνη που τη γνωρίζουμε και την περιμένουμε, θα έρθει αυτή η ώρα.

Τότε βέβαια δεν θα περάσουν αυτά που λένε σήμερα, ότι «δεν βαριέσαι, δεν πειράζει, ας κάνω και εκείνο και το άλλο και λοιπά, κι όσα θέλω, κι ό,τι θέλει ας έρθει». Όχι έτσι. Θα έρθει αυτή η δύσκολη περίπτωση.

Και τότε ο καθένας μας θα βάλει μυαλό. Θα έρθει το μυαλό του στη θέση του. Αλλά θα είναι πλέον αργά. Πόσα και πόσα δεν θα σκέφτεται εκείνη την ώρα. Γιατί να μην βιαστώ; Γιατί να μην προσέξω; Γιατί να μην βιαστώ λίγο παραπάνω; Τώρα πού θα πάω; Τι θα συναντήσω; Θα περάσω τα τελώνια άραγε; Ποια θα είναι η απόφαση του Χριστού; Αν είναι αρνητική, με τους δαίμονες στην κόλαση, χωρίς τέλος, χωρίς τέρμα, ατέλειωτα, αβασίλευτα, εκεί κάτω, στο σκότος το εξώτερο, το ψηλαφητό.

Εδώ ένας λογισμός έρχεται και είναι τόσο βασανιστικός και λέμε: «Άμα να έρθει η χάρις του Θεού να μας φύγει, να μπορέσουμε να ξανασάνουμε λίγο». Μα εκεί δεν θα είναι απλός λογισμός, αλλά θα είναι μια τελεία στέρηση του Θεού και μια τελεία επαφή, μπορώ να πω έτσι, με την κόλαση και με τους δαίμονες.

Τρομακτικό το πράγμα, ασύλληπτο, δεν μπορεί να το βαστάξει ο νους του ανθρώπου. Το τι είναι στην πραγματικότητα εκεί κάτω. Αυτά και τόσα άλλα που δεν θα έχουν αριθμό θα μας βασανίζουν εκείνη την ώρα. Τότε θα παρακαλούμε, θα δεόμεθα του Θεού, των Αγίων, τέλος πάντων, να μας βοηθήσουν.

που υφίστανται, αλλά όταν η συνείδησή μας καταμαρτυρεί, όταν θα μας λέει ότι «όταν σε φώναζα, όταν σου έλεγα “πρόσεχε”, εσύ εκώφευες, έκλεινες τα αυτιά σου· δεν σε συνέφερε να προσέξεις, γιατί χρειαζόταν λίγος κόπος. Τώρα όμως τι κόπος είναι αυτός; Πώς θα το ξεπεράσεις τώρα;» Η μεταμέλεια, σκληρή· μαστίγιο αλύπητο, εκδικητικό.

Τότε, εκείνη την ώρα, η μεταμέλεια θα είναι βασανιστικότερη και από τους δαίμονες και από την παρουσία των δαιμόνων και, με τόσα άλλα, η μεταμέλεια θα είναι ότι τώρα δεν γίνεται τίποτα. Όταν θα λέει: «Τίποτε δεν γίνεται τώρα, τίποτε δεν διορθώνεται, δεν ανακαλείται, δεν μπορείς να επιστρέψεις πίσω στη ζωή, ούτε ένα λεπτό δεν σου χαρίζεται από τα χρόνια που πέρασαν», όλα αυτά θα είναι ένα σωστό βασανιστήριο, μια πρόγευση της αιωνίου κολάσεως.

Ευχαριστώ πολύ.

Όλα αυτά να τα σκεφτόμαστε συνέχεια, για να βάλουμε την καλή αρχή, να μας βρει ένα καλό τέλος, να μην χάσουμε τον σκοπό μας. Διάβασα εκεί, στον Άγιο Σεραφείμ του Σάρωφ, ότι είχε τόσες τόσες μοναχές. Εκατόν τόσες είχε το μοναστήρι του και προείδε ότι τρεις από όλες αυτές τις μοναχές θα κολαστούν, όλες οι άλλες.

Καλώς ήρθατε, καλώς ήρθατε, καλώς ήρθατε.

Πόσο τρομερό είναι κανείς να χωρίζεται από την αδελφότητα αιώνια. Είναι κάτι πολύ τρομακτικό. Εδώ νιώθουμε, να είμαστε όλοι μαζί, μια αγάπη, νιώθουμε μια θαλπωρή, μια ξεκούραση, μια σιγουριά, ένα θάρρος, να ζούμε ευχάριστα.

Αλλά τι είναι αυτό μπροστά στην άλλη ζωή, όταν πετύχουμε τη συνέχιση της συναδελφώσεως αυτής; Εκεί επάνω, που θα είναι όλα τέλεια. Εκεί επάνω, λένε οι Πατέρες, ότι η αγάπη θα είναι η τροφή των Αγίων Ψυχών.

Ο ένας θα βλέπει τον άλλο και τόσο πολύ θα τον αγαπά, που θα είναι μια πνευματική ζωή.

Γι’ αυτό δεν πρέπει κανείς, όχι μόνο από εδώ, από την αδελφότητά μας, να χάσει τη σωτηρία του, αλλά και όλος ο κόσμος να σωθεί.

Αλλά δυστυχώς η πραγματικότητα λέει ότι ολίγοι οι σωζόμενοι. Πολλοί κλητοί, αλλά ολίγοι οι εκλεκτοί. Πολλοί καλούνται να εργαστούν για τον Θεό. Αλλά εκείνοι που θα τον ευαρεστήσουν με την εργασία τους είναι ολίγοι, και αυτό το «ολίγοι» πρέπει να μας συνέχει συνέχεια.

Μήπως από τους πολλούς είμαι κι εγώ που θα χάσω τη σωτηρία μου;

Κύριέ μου!

Ας αγωνιστούμε, πατέρες μου, ας βιάζουμε τον εαυτό μας και ας προσπαθούμε κάθε μέρα, κάθε στιγμή, να καλυτερεύουμε τον εαυτό μας.

Να τηρούμε τα μοναχικά μας καθήκοντα, να έχουμε αγάπη, να έχουμε αδελφοσύνη, να μην πικραίνει ο ένας τον άλλον, να μην σκανδαλίζει ο ένας τον άλλον, να υπομένουμε αλλήλους, ο ένας να συνεργεί στο καλό του άλλου, με το καλό παράδειγμα να ωφελούμεθα, να ωφελούμε και τους άλλους που μας πλησιάζουν, που έρχονται να δουν κάτι καλύτερο.

Το καλύτερο στο μοναστήρι έχουμε χρέος και για τους αδελφούς μας. Κι όποιος είναι ωφέλιμος στον εαυτό του, είναι ωφέλιμος και στον πλησίον του, στον αδελφόν του. Είναι χρέος. Όπως ένας άνθρωπος που έχει μια αρρώστια, ένα μικρόβιο κολλητικό, και το μεταδίδει στον άλλον όταν τον πλησιάσει και τον κάνει και εκείνον άρρωστο, έτσι και πνευματικώς γίνεται όταν κανείς είναι ψυχικός.

Ο πνευματικά άρρωστος μεταδίδει και αυτός την ασθένειά του στον άλλο και τον παρασύρει στο κακό.

Και θα δώσουμε λόγο εάν σκανδαλίζουμε τον πλησίον μας. Αυτά τα ολίγα για αυτή την Αγία Μνήμη του Θανάτου, την οποία εύχομαι να την κάνουμε όλοι μας κτήμα μέσα στην ψυχή μας. Και νύχτα μέρα αυτό το βιβλίο, αυτόν τον τόμο της μνήμης του θανάτου, να το ανοίγουμε και να το διαβάζουμε συνέχεια, για να διδασκόμεθα την προετοιμασία, για να βρεθούμε εντάξει όταν θα έρθει η ώρα να λογοδοτήσουμε ενώπιον του Θεού.