A Practical Method of Prayer: On Contemplation

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Talk: The Practical Method of Prayer and Divine Visions. Delivered at the Holy Monastery of Philotheou. On the practical method of noetic prayer. When we were in the desert, our vigil began at sunset and continued until the early morning hours.

My blessed elder, Saint Joseph the Hesychast, while teaching us the duties of the monastic life, placed great emphasis on the practical method of noetic prayer.

Just as his own life was one continual striving in prayer, so he insisted that we too compel ourselves as much as we could.

He urged this on us so that we would fix deep in our nous, our spiritual intellect, and in our heart the name of the Lord, which is the cornerstone of the whole spiritual building. After sleep, the elder would tell us, a person's nous is rested and clear. It is exactly right for us to give it, as its first spiritual material, the name of our Lord and God and Saviour Jesus Christ.

The devil, knowing this, hastens the moment we awake to sow, quick as lightning, the weeds of his evil logismoi—his intrusive thoughts—so that the mill of the memory begins grinding them, and the noise of its turning disrupts our prayer.

In the language of millers, the place where they put the wheat, barley, corn, or anything else that is to be ground is called the hopper.

The hopper is open and wide at the top, but becomes so narrow at the bottom that it allows only a few grains at a time to fall rhythmically onto the millstones. Thus, whatever enters the hopper will pass through the millstones and be ground. And whatever enters the heart, which contains all human desires, must it not likewise rise and pass through the millstones of the nous, the spiritual intellect?

The Lord said that evil logismoi—intrusive thoughts—come forth from the heart. They rise up one by one, pass through the nous, and are ground there. The more impure the heart becomes, the more shameful and base the thoughts become. Therefore, to prevent all the murkiness of these thoughts from rising into the nous, and also to cleanse the heart as its Creator desires, through noetic prayer we bring our nous down into the heaven of the heart. In this way, we transform the place where Satan had been passionately and directly worshiped into a holy temple of God, a dwelling place of the Holy Trinity.

The pattern we have described is simple in words, but putting it into practice requires all a person’s strength and the undivided cooperation of divine grace. And since God always offers Himself to us—and indeed entreats us—

“Give me, my son, your heart”—we too must offer ourselves wholly and obediently to the ascetic canons, the rules of prayer handed down by our watchful Fathers. So, pay close attention to the first thoughts that arise after sleep.

After sleep: dreams, fantasies, good ones, bad ones, whatever sleep has stirred up in us, we wipe them away at once. And immediately we bring the name of Christ forward as the very breath of our soul. Meanwhile, once we have splashed a little water on the face to wake ourselves up, and once we have had a coffee or something else to give us a lift, since our vigil begins well before midnight

We would say the Trisagion, recite the Creed, and chant “It Is Truly Meet” to the Most Holy Theotokos. Then we would sit in our place of prayer with the weapon against the devil in our hand: the prayer rope.

“Sit on your stool,” the elder would say. “Wait a moment. Do not begin praying in the prescribed manner until you have gathered your mind and spent a little time reflecting on death and what follows it.

Consider that this is the last night of your life. You know for certain that all the other days and nights have passed, one after another, bringing you to this final point in the span of your life.

But concerning this night now before you, you do not know whether it will deliver you to the coming day or to approaching death.

How many people will die tonight? How do you know that you will not be among them?

Consider, then, that shortly after your departure, angels or demons will come to claim your soul according to your deeds. The demons are bitter accusers: at the hour of death they bring all the deeds of one’s life before the memory and drive the soul toward despair.

The angels set against these accusations the deeds that were done according to God. At that first provisional tribunal, the course of the soul is determined; then come the aerial toll houses, then the dread judgment seat of the Judge, and finally the verdict.

And if the outcome of this entire process is Hell, what will you do then, wretched soul? What would you give at that hour to find yourself where you are now—to be like the prodigal son, to repent, and to seek the mercy of the greatly merciful God?

I say of God: whatever you would want to do then, do now. Repent now, for behold, now is the acceptable time. If you dwell on these thoughts, without images and without fantasies, even for a short while, a person is brought to compunction (katanyxis), his heart softens like wax, and his intellect, his nous, stops wandering. The remembrance of death has this privilege.

This remembrance of death has the power to overcome all the deceptions of this life and to give birth within the heart to godly penthos, mourning for sin. In this atmosphere of katanyxis, of compunction, you can begin your single-phrased, unceasing noetic prayer, with your mind gathered and attentive.

As your spirit is broken and humbled, bow your head slightly and turn your attention toward the region of the heart. It too is broken and humbled, and it waits for the intellect, the nous, to come down, so that together they may offer their supplication to the One who is rich in compassion, in the hope that He will not despise it, beginning from the breath drawn in through the nostrils.

The body’s breathing begins through the nostrils. Join to it, through prayer, the breathing of your soul. As you inhale, say the Jesus Prayer once, following it down into the heart; and as you exhale, repeat it once more.

At the point where the inhalation ends, in the region of the heart, fix your nous there as well. Without allowing it to wander, follow the prayer as it accompanies every inhalation and exhalation: “Lord Jesus Christ, have mercy on me.”

Call forth all the love within you, and without forming any fantasy or image, inwardly invoke the name of the Lord Jesus.

Put away every thought, even the most beautiful, good, and seemingly beneficial. It comes from the evil one, attacking from the right, in order to stop the prayer. Disregard all evil logismoi, all intrusive thoughts, however shameful, profane, or blasphemous they may be.

They are not yours, so do not be troubled; you are not responsible for them. God sees where they come from. Only do not let yourself be enticed or frightened. Do not be swept away or engage with them. And if your nous wanders for a moment, as soon as you realize that it has left the place and manner of your prayer, bring it back.

If you are swept away again, return again. However many times your nous wanders, return it just as many times. God will see your labor and your eagerness, and by His grace, little by little, He will steady your spiritual mind.

The nous is accustomed to running about, but it is also inclined to remain where we feel pain. So hold your breath briefly; do not exhale at once. This will cause a slight and harmless ache in the heart, precisely where we wish to steady the nous.

This slight pain will help greatly, like a magnet drawing the spiritual mind there and holding it there, as though the mind were a handmaid attending to the place of pain. And indeed, when the sweet name of the Lord, the name above every name, is invoked with pain and contrition, little by little it brings about ‘the change wrought by the right hand of the Most High’ in the very place where sin had previously made its dwelling.

The continual circling of the prayer within the heart expands its boundaries so greatly that it becomes another heaven within, capable of containing Him who cannot be contained.

There will be warfare—a mighty struggle for the throne of the heart. At first the devil will work through the passions and the vapors that rise from them, that is, through the various logismoi, the intrusive thoughts that oppose the prayer. And as he loses ground through fasting, vigil, prayer, and the other ascetic labors, he will roar all the more. By God’s permission, he will try with ever greater force to display his malice and cunning through all kinds of attacks, temptations, and tribulations.

Yet the loving providence of the heavenly Father will always set the limits of the devil’s authority, according to each person’s ability to withstand his assaults.

Before every temptation, Christ, who presides over the contest, secretly grants grace to the struggler. Through this grace, the enemy’s fury is crushed, and he retreats defeated and put to shame.

By enduring tribulations, we must give the Lord as much joy as the sorrow we caused Him when we were enticed by sin. Then the devil rejoiced and God was grieved; now it is time for God to rejoice, and for the devil to grieve and burst with rage.

But this work is not accomplished in one or two days; it requires much time, as the divine John Chrysostom observes.

For much struggle and much time are needed before the enemy is cast out and Christ comes to dwell within. Devote yourselves to this, then, and remain with the Lord our God until He has compassion on us. Seek nothing else but mercy from the Lord of glory; and when you seek mercy, seek it with a humble and contrite heart.

Cry out from morning until evening, and, if possible, throughout the whole night: ‘Lord Jesus Christ, have mercy on me.’ Compel your nous to persevere in this work until death.

All our Fathers give similar counsel, each in his own manner and words, yet always from his experience of warfare and victory over the enemy—an enemy whom continual, unceasing noetic prayer utterly defeats and renders completely powerless.

‘Brethren, always breathe Christ,’ Saint Anthony the Great, the teacher of the desert, urges us. And Saint Nilus the Wise declares, ‘Always remember God, and your spiritual mind will become heaven.’ The more the one who prays perseveres, the more the heart is cleansed and the nous is illumined.

The disposition becomes more gentle, and the Kingdom of God spreads its joy and its presence within the human person created in God’s image. For our sake, the God-Man Jesus filled every dimension of heaven and earth through His virtue, His Passion, and His Resurrection.

Even here, the one who deadens his appetite, withdraws his senses from all the pleasures of the world, and stands courageously to the end against the attacks of the ruler of this world receives a foretaste of the blessings of the heavenly Kingdom.

Stillness from intrusive thoughts, peace of heart, sweet-flowing tears, the rapture of the nous, knowledge of mysteries, overflowing love, theoria—the vision of God—and perfection to the degree possible for human nature: all these come through a disciplined, continual, persistent, and unyielding struggle in noetic prayer.

But to acquire this unceasing inward occupation of the nous, the person who prays must also fulfill, alongside it, the supporting requirements of monastic life and of Christian spiritual life in general.

For a monk living in obedience, unwavering obedience to his elder is required, for the elder is the visible image of the life of Christ the Savior. For all Christians, this means ordering their lives according to the guidance of their spiritual fathers and obeying the Canons of the One, Holy, Orthodox Church, so that no one may go astray along the path of his own desires and self-will, as Holy Scripture warns us.

In the Sayings of the Desert Fathers, Abba Nikon expresses this very simply and concisely: “Obedience is repaid with obedience. If a person obeys God, God listens to him.” And Abba Isaiah explains it more fully: “It is impossible for God not to hear a person, unless that person disobeys God.”

God is not far from man; it is our own self-will that prevents Him from hearing us. Our own desires keep our prayer from being heard. If you pray and are not heard, take care, lest you yourself are being disobedient.

If you pray at night but pay no attention to how you live during the day, it is as though you were building and tearing down at the same time.

If you are careless in small things, you will certainly be allowed to fall into greater ones. But pay close attention to this: God cannot continually send His grace into a heart that sets no restraint upon its desires, or into a nous—the spiritual intellect—that refuses to be gathered back from its aimless wandering.

At first, God gives us His grace to help us, awaken us, sweeten the spiritual senses of our soul, and draw us toward Him.

But if we do not labor together with grace, it will withdraw and remain inactive within us. Appetite comes with eating, and prayer is born through praying.

While you are at your obedience or your work, remember the Holy Fathers, who would say to themselves as they labored: “Body, work so that you may be fed; soul, keep watch so that you may be saved.”

When your nous is distracted, whisper the Jesus Prayer, and do not engage in idle talk, because through such talk you harm not only yourself but others as well. Abba Philemon says that many of the Holy Fathers could see the angels keeping watch over them.

For this reason, they guarded themselves through silence and avoided needless conversation.

Instead of wasting your time, say the Jesus Prayer. And when acedia, spiritual torpor, and negligence come upon you, be afraid at the warning the Lord addressed to the wicked and slothful servant.

If you let the day continually put you off until night, and the night until the next day, becoming more and more negligent, before long you will end up utterly careless.

Will you boast of your negligence when others are receiving crowns for their purposeful labor?

Labor a little, brother, in prayer and in nepsis, in watchfulness, and you will see joy springing up in your heart and light dawning in the firmament of your nous. This is not a joy that vanishes before you have even tasted it, but a sweetness like the delight of the angels.

And it is the unsetting light of the world to come, with which Christ, the Light of the world, will come through the Jesus Prayer to keep you company before you depart from this world.

Did these things not happen to our fathers? And can they not also happen to us, unless our lack of faith and our acedia prevent them? My elder would also say: “Labor a little, so that you may make God your debtor, and in due time He will send you far more abundantly than anything for which you labored or asked.”

But do not forget the saying of Saint Isaac the Syrian: first the devil struggles to abolish the unceasing prayer of the heart, and then he persuades the monk to despise the appointed times of prayer and his canon, his rule of prayer, which includes prostrations and kneeling.

Therefore, do not listen to the whispers of negligence. If you want God to cover your faults, cover your brother’s faults as well, and bear with him on the day of his temptation and pain.

Do not argue, and do not hide your logismoi, your intrusive thoughts, from your spiritual father; otherwise, you will labor in vain throughout your whole life, and your prayer will remain fruitless.

If you are not cleansed through a sincere confession, how will you hasten to receive Christ’s immaculate and life-giving Mysteries?

Have you not heard that for those who receive Holy Communion worthily, it becomes life, but for those who receive unworthily, it becomes death? Do not say, “I am no different from everyone else,” for that is foolish talk, and the Judge shows no partiality.

Every logismos, every intrusive thought, that brings despair and deep sorrow comes from the devil, and you must cast it away at once, because it will sever the thread of your prayer. But every thought that gives rise to a measured sorrow in the soul, mingled with joy and tears, comes from God.

The grace of God never drives a person to despair; it leads him only to metanoia, to repentance.

Therefore, in times of peace do not be negligent, but pray, correct yourself, and prepare for battle. Take courage; do not fear temptations. Everyone undergoes changes, but patient endurance and perseverance in the struggle are required.

Even if the righteous man falls countless times a day, he rises again, and this is reckoned as victory. This is what the Jesus Prayer means: continual metanoia, continual repentance, and the unceasing invocation of God’s mercy. To Christ our God, who grants prayer to the one who prays, be glory and thanksgiving unto the ages. Amen.

Amen. I will mention something from the Old Testament. There was a man who lawfully had two wives. One of them was barren and had no children at all. The other wife had borne him several children.

And this had brought him great joy.

That devout woman felt deeply bereft because nature had not given her this joy, and so she was exceedingly sorrowful. This godly woman was named Hannah.

One day, overcome by her great sorrow,

she set out and went to the temple of God, thinking that only God could help her in her natural barrenness, since He was the One who had created her and, in some way according to His providence, had allowed this barrenness so that she might endure such suffering. She sought refuge in God in His temple, knelt down, and prayed with all her strength and with great pain. She was wholly absorbed in prayer and was completely unaware of anything the other people around her were doing.

When the sacred service had ended, an attendant of the temple spoke to her and said, “Madam, you must go now. The service is over, and I am going to close the temple. How long will you remain sitting here?” The priest Eli heard this rebuke and said to him, “Do not trouble this woman, for she bears great pain in her soul and is pouring out her heart before the Lord.”

“Let her pray as long as she wishes. You are the temple attendant, but she has her own petitions, and she knows exactly what is troubling her and why she is in this state of spiritual rapture.” And afterward God heard her wholehearted and complete prayer and granted her a child—and what a child He granted her!

He granted her the Prophet Samuel, that great saintly man who had been dedicated to God from early childhood. I wanted to recount this brief story to show that, alongside noetic prayer—the unceasing and hidden prayer that we monks must possess—we must also attend, as we have said before, to our ascesis and to spontaneous personal prayer.

That is, with a few simple words arising from whatever may be troubling us personally, we should speak to God with all our heart and all our soul, so that we may receive an answer from Him, as did the blessed Hannah.

Of course, each person prays to God in words according to his own inner state and disposition. There in our cells, in that private chamber belonging to each brother, we too should pour out our prayers as Hannah did. As far as possible, our prayers should come from the heart, and our words should express the concerns of our life.

We must continue pleading without ceasing. A prayer that rises from the heart with such great pain comes forth with power and cannot remain unheard. When it is accompanied by tears, it is heard all the more, and God responds by granting the petitions. Yet it is often part of God’s providence not to answer us at the moment we desire.

He does this to compel us to approach Him with still greater pain and fervor, in deep contrition. Then, according to Saint Isaac the Syrian, when the name of God is spoken with pain and fear, the mouth, the nous, and the heart are sanctified and blessed.

We must not lose hope when we do not receive what we desire in the way we desire it. We must believe that God will hear us, for He is always ready to hear us and attend to us. He has promised us this in the Gospel according to John: every prayer offered in truth will be heard and will accomplish its divine work.

He also gave us the example of the widow who sought justice from an unjust judge who neither feared God nor respected man. Someone had wronged and oppressed her, and because she was weak and helpless, she asked this judge day and night for help.

At last, wearied by her persistence, the judge said, “I will give her justice, so that she will stop troubling me.” If, says the Lord, this judge, though so godless and inhuman, finally yielded and helped the woman, how much more will our heavenly Father hear the prayers of His servants when they pray to be delivered from their adversary, the devil?

Above all, our prayers must be accompanied by humility. In prayer we should accuse ourselves and acknowledge our great guilt, after first glorifying, worshipping, and thanking God.

For, according to Abba Isaac the Syrian, the gratitude of the one who receives moves the giver to bestow even greater gifts. This, too, is a way of prayer, a pattern for prayer. And again, according to Abba Isaac the Syrian, every spiritual contemplation leads back to prayer. How many contemplations are beneficial and renew the soul! The remembrance of death is so beneficial that it renews a person’s soul. “The philosophy of philosophies is the remembrance of death,” says one of the Holy Fathers.

When this remembrance takes hold within a person, it leads him to other holy remembrances as well. Then his soul is enriched, and he becomes a different person.

A person begins with the remembrance of death and follows it through to its end. He begins with penthos, mourning for sin, with pain, tears, sighing, and deep reflection; and he ends with the remembrance of Paradise, filled with great joy and blessedness.

There was a father, a monk in Egypt, mentioned in the book about Saint Anthony. The remembrance of death was so deeply rooted within him that he was often found unconscious from fear. One can easily understand whether a man with such a powerful remembrance of death could readily sin or go astray.

Thank you.

He would think of the hour when he would draw near to departing from this world, leaving the body and ascending on high; of passing through the aerial toll houses and going to meet God. With these things before him, how could a person even think of sinning?

At the hour of death, both the powers of God and the demons draw near to a person. God’s powers are the angels. There, a full accounting and judgment takes place—a preliminary judgment.

The angels struggle to save the soul, seeking to present its good works. The demons do the opposite. The soul stands between them in anguish: Which of the two sides will prevail? With whom will it go? Who will take it? And the soul struggles, prays, pleads, and waits.

We have seen and heard of all this in the case of many souls approaching death.

Then, as the soul is led upward, it encounters the aerial toll houses, and there it meets another fear and terror.

It continually encounters demons, gives an account of itself, and continues onward, until, with great toil and struggle, it reaches the Divine Tribunal. There it kneels and waits—or rather, it waits to hear what it will hear from the mouth of God Himself.

The soul awaits the verdict, for God knows everything, and absolutely nothing escapes Him. No excuses can be offered there. Every mouth is stopped, with nothing left to say in its defense. Then, once the righteous Judge has pronounced His decision, the soul goes either to one place or the other: either to the Kingdom of God or to Gehenna.

The soul continues its meditation, supposing that the verdict has been unfavorable and condemnatory.

It thinks of the torments, of eternal Hell, of dwelling with the demons—a fearful thing and an unending torment, eternal condemnation. What does eternity mean? A life without end, undying and unceasing, without limit or sunset.

Here, if even one demonic logismos—one intrusive thought—troubles us, grieves us, oppresses us, suffocates us, and casts us into despondency, it often feels like Hell. Then we ask when we will be delivered from it through Holy Confession or prayer. But there, one will be together with the demons without end.

The mere sight of a single demon is truly Hell—how much more the sight of countless demons. Yet the most dreadful aspect of Hell is being deprived of the blessed God. Here, when we are deprived of grace, we truly experience Hell. But there, God will be wholly absent, in the sense that the soul will never see a ray of light or a ray of consolation. It will continually behold the demons and endure the Hell of separation from God. It will also remember that many friends, monks, acquaintances, and others are in Paradise, rejoicing in blessedness, in light and purity, high above, while it remains below forever. Yes, for this reason, as the Fathers say, those in Hell will ultimately utter endless blasphemies against God.

After the soul has dwelt on this for a time and gained whatever benefit it can from this contemplation, it is then led upward. The remembrance of Paradise and of the blessedness of God comes to it, and it reflects on what takes place there in the Kingdom of Heaven.

It recalls what Saint Andrew the Fool for Christ describes in his great vision.

It thinks of what God has prepared for His children, for those who will be saved: “What eye has not seen, nor ear heard, nor has entered into the heart of man,” according to the Apostle Paul.

There the soul exults and rejoices, forgetting all that it may have suffered in this life. It says within itself: If the mere contemplation of Paradise fills the soul with such blessedness, what will it be like if, through the mercy and compassion of God, I am saved and arrive there? What will it be like? The nous, the spiritual intellect, can go no further in this contemplation, for it has neither limit nor end.

God! The things of God have no end in prayer and in the soul’s striving for spiritual rebirth. There are so many other deeply beneficial contemplations: the Incarnation of the Lord—how He became man, how He humbled Himself, how He endured reproaches, insults, slanders, and even death itself.

Exactly so. And then the soul is filled to overflowing. When God opens a person’s nous, the spiritual intellect, he feels as though a spiritual banquet has been set before him, and he wants to partake spiritually of every dish, because all the spiritual food before him is wonderful.

But if our nous is to remain pure and steadfastly disposed in this way, then we too must do our human part. And how can we do that? By keeping watch over ourselves.

This is especially so when we keep silence and pray, whether noetically or aloud. Saint Isaac the Syrian places very great importance on silence, the Jesus Prayer, and good order. From these things onward, he says, the gate of Paradise is opened. Let us pray with our whole soul that, whatever temptation may come upon us and whatever affliction may scourge us, we will not sit there examining it at length, but will immediately take hold of the Jesus Prayer: “Lord Jesus Christ, have mercy on me.” Continually, continually, with nothing else in the nous.

After a little while, we shall see that the soul has grown calm, the logismoi—the intrusive thoughts—have been humbled, and we have finally found our way again. We must also pay attention to idle talk. Because we live and work together with other people, it is very easy for us to go astray, and the devil urges us strongly in this direction. We must take care that no unprofitable words escape our lips, especially, of course, during my absences. And now, when, God willing, I am about to make this spiritual journey, we must pay particular attention to silence.

Let us continually say this little prayer, so sanctified and so full of divine grace. Who can pray in the name of Christ without his soul being filled with grace? And since our Elder is away, let us remember to be even more watchful, so that we may preserve our souls in a good state,

because we know neither the day nor the hour of our departure for the other world.

At every moment, death follows close behind us.

No one can be certain that he will still be alive a few moments from now. How fearful it is to think that, within a few moments or a few hours, he may be standing before the judgment seat of God and giving an account of his whole life.

Is he ready? Eternity—his eternal future—hangs upon this. And what will happen if he is found unprepared, and God judges him in the state in which He finds him?

All these holy words of God are greatly beneficial. God is a Father.

He is a Father unlike any father on earth. Consider how deeply an earthly father loves his children and how often he sacrifices himself for them. How much more, then, does our heavenly Father love us, whose justice, mercy, love, and fatherly tenderness are all perfect.

This is why Holy Scripture tells us, “Seventy times seven in a day: if you fall, rise again.”

The Lord said this to the Apostle Peter, instructing him to forgive the person who sinned against him. How much more will God forgive, whose mercy is infinite! How many times, then, is He able to forgive a person?

But then the evil counsellor, the devil, comes and portrays God to us as a tyrant, ready to bring down his sword and take off our heads. In this way he drives us to despair and leaves us utterly paralysed.

And we no longer have the courage even to lift our faces and look upward.

But we must not think in this way. We must know that God is truly, really, and genuinely our Father. As His children, we should turn to Him in prayer and tell Him all our petitions with childlike simplicity, in which He greatly delights. Then our prayers will be heard, and, as our Father, He will send us His mercy.

Ομιλία: Πρακτική μέθοδος προσευχής, περί θεωριών. Έγινε στην Ιερά Μονή Φιλοθέου. Περί της πρακτικής μεθόδου της νοεράς προσευχής. Όταν ήμεθα εις την έρημο, η αγρυπνία μας άρχιζε με τη δύση του ηλίου και παρετείνετο μέχρι των ορθρινών ωρών.

Ο μακαριστός Γέροντάς μου Ιωσήφ, διδάσκοντάς μας τα καθήκοντα της μοναχικής πολιτείας, επέμενε πολύ στην πρακτική μέθοδο της νοεράς προσευχής.

Καθώς η δική του ζωή ήταν μια συνεχής βία στο θέμα της προσευχής, έτσι επέμενε κι εμείς να βιάζουμε όσο μπορούμε τον εαυτό μας.

Αυτό μας, για να στερεώσουμε βαθιά στο νου και στην καρδιά μας το όνομα του Κυρίου, που είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της όλης πνευματικής οικοδομής. Μετά τον ύπνο, μας έλεγε ο Γέροντας, ο νους του ανθρώπου είναι ξεκούραστος, καθαρός. Είναι ό,τι πρέπει για να του δώσουμε ως πρώτη πνευματική ύλη το όνομα του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού.

Τούτο όμως γνωρίζοντάς το ο διάβολος, σπεύδει ευθύς εξ υπνώσεως να σπείρει αστραπιαίως τα ζιζάνια των πονηρών λογισμών του, ούτως ώστε με αυτά να αρχίσει να αλέθει ο μύλος της μνήμης και να ακούεται το γύρισμά του ως θόρυβος εις βάρος της προσευχής.

Οι μυλωνάδες, στη γλώσσα τους, εκείνο το μέρος όπου βάζουν το σιτάρι, το κριθάρι, το καλαμπόκι ή ό,τι άλλο είναι για άλεσμα, το λέγουν πόθο.

Επάνω ανοιχτός και φαρδύς ο πόθος, καταλήγει κάτω τόσο στενός, που αφήνει λίγα μόνο σπυριά να πέφτουν ρυθμικά στις μυλόπετρες. Λοιπόν, ό,τι μπει στον πόθο θα περάσει από τις μυλόπετρες να αλεσθεί. Αλλά ό,τι μπει στην καρδιά, που έχει όλους τους ανθρώπινους πόθους, δεν είναι αναγκαίο να ανεβεί και να περάσει από τις μυλόπετρες του νου;

Εκ της καρδίας είπε ο Κύριος ότι εξέρχονται οι πονηροί λογισμοί Και ανεβαίνουν και περνούν ένας ένας και αλέθονται. Όσο πιο ακάθαρτη και γίνει η καρδία, τόσο πιο εσχρή και χαμερπής οι λογισμοί. Λοιπόν, για να μην ανεβεί όλη η θολούρα των λογισμών στο νου, αλλά και για να καθαριστεί η καρδιά, καθώς το επιθυμεί ο πλαστουργός της, κατεβάζουμε διά της νοεράς προσευχής το νου μας εις τον καρδιακόν ουρανόν και μετατρέπομε τον χώρο της εμπαθούς και αμέσου λατρείας του σατανά σε ναόν του Θεού άγιον, σε κατοικητήριον της Αγίας Τριάδος.

Με τα λόγια αυτό το σχήμα που διαγράψαμε είναι απλό και στην εφαρμογή του απαιτεί όλες τις δυνάμεις του ανθρώπου και αμέριστον συνέργεια της Θείας Χάριτος. Και επειδή ο Θεός πάντοτε προσφέρεται και μάλιστα παρακαλώντας,

δώσ'μοι ει έθιν καρδίαμ απαραίτητον είναι να προσφέρουμε κι εμείς τον εαυτό μας ολόκληρον και πειθήνιον εις τους ασκητικούς κανόνας των νηπτικών πατέρων μας. Λοιπόν, προσοχή στους πρώτους λογισμούς μετά τον ύπνο.

τον ύπνο. Όνειρα, φαντασίες, καλά, άσχημα, ό,τι μας πυροδότησε ο ύπνος, τα σβήνουμε αμέσως. Και ευθύς αμέσως φέρνουμε το όνομα του Χριστού σαν αναπνοή της ψυχής μας. Εν τω μεταξύ, αφού ρίξουμε λίγο νερό στο πρόσωπο για να ξυπνήσουμε και αφού πάρουμε έναν καφέ ή κάτι άλλο για τόνωση, εφόσον η αγρυπνία μας αρχίζει πολύ πριν από τα μεσάνυχτα

Λέγαμε το Τρισάγιο, απαγγέλλαμε το Σύμβολο της Πίστεως και το «Άξιον εστί» της Υπεραγίας Θεοτόκου. Και καθήμεθα στον τόπο της προσευχής μας, με το όπλο κατά του διαβόλου στο χέρι, το κομποσχοίνι.

Κάθεσες στο σκαμνάκι σου έλεγε ο Γέρδος «Μια στιγμή, μην αρχίσεις να προσεύχεσαι κατά τον ευδιάτακτον τρόπον, πριν συγκεντρώσεις τη διάνοιά σου και πριν αδολεσχήσεις ολίγον με τον θάνατον και τα επακόλουθα.

Συλλογίσου ότι αυτή είναι η τελευταία νύχτα της ζωής σου. Για όλες τις άλλες μέρες και νύχτες είσαι σίγουρος ότι πέρασαν και διαδοχικά σε παρέπεμψαν μέχρι σε αυτό το χρονικό όριο του βίου σου.

Για τούτη όμως τη νύχτα που έχεις μπροστά, δεν είσαι σίγουρος αν θα σε παραδώσει στην ημέρα που θα έρθει ή στον θάνατο που έρχεται.

Πόσοι θα πεθάνουν αυτή τη νύχτα; Πώς το ξέρεις ότι δεν θα είσαι ανάμεσα σε αυτούς;

Συλλογίσου, λοιπόν, πως φεύγοντας σε λίγο θα έρθουν να διεκδικήσουν την ψυχή σου οι άγγελοι ή οι δαίμονες, κατά τα πεπραγμένα σου. Πικροί κατήγοροι οι δαίμονες, στην ώρα του θανάτου παρουσιάζουν στη μνήμη όλα τα έργα της ζωής και ωθούν στην απόγνωση.

Οι άγγελοι αντιπροβάλλουν τα κατά Θεόν εργασμένα και από εκείνο το πρόχειρο πρωτοδικείο προσδιορίζεται η πορεία της ψυχής· έπειτα τα εναέρια τελώνια, έπειτα το φοβερό βήμα του Κριτού και έπειτα η απόφαση.

Και αν το αποτέλεσμα όλης αυτής της διαδικασίας θα είναι κόλαση, τότε τι θα κάνεις, ψυχή ταλαίπωρη; Τι θα έδινες την ώρα εκείνη για να βρεθείς εδώ που είσαι τώρα, καθώς ο άσωτος εκείνος υιός, και μετανόησε και ζήτησε το έλεος του πολυελέου Θεού.

Λέω Θεού· ό,τι θα ήθελες τότε να κάνεις, κάμετε τώρα. Είμαστε μετανόησον, ιδού νυν καιρός ευπρόσδεκτος. Εάν με αυτές τις σκέψεις, χωρίς εικόνες και φαντασίες, αδολεσχήσεις, έστω και για λίγη ώρα, ο άνθρωπος κατανύσσεται, μαλακώνει η καρδιά του σαν το κερί και η διάνοιά του παύει να μετεωρίζεται. Η μνήμη του θανάτου έχει αυτό το προνόμιο.

Προνόμιο, να νικά όλα τα απατηλά της ζωής και να γεννά στην καρδιά το κατά Θεόν πένθος. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα της κατανύξεως μπορείς να αρχίσεις την μονολόγιστη, αδιάλειπτη, νοερά προσευχή σου. Καθώς είναι συναγμένη η διάνοιά σου,

Καθώς είναι συντετριμμένο και τεταπεινωμένο το πνεύμα σου, κλίνε ελαφρά την κεφαλή σου και στρέψε την προσοχή προς το μέρος της καρδιάς. Είναι και αυτή συντετριμμένη και τεταπεινωμένη και περιμένει το νου να κατεβεί ή για να προσφέρουν ικεσία στον πολυεύσπλαχνο, με την ελπίδα ότι δεν θα την εξουδενώσει από την εισπνοή των μυκτήρων.

διά των μυκτήρων αρχίζει η διαδικασία της αναπνοής του σώματος. Εκεί σύναψε διά της προσευχής και την αναπνοή της ψυχής σου. Εισπνέοντας, λέγε μια φορά την προσευχή, παρακολουθώντας την μέχρι την καρδιά, και εκπνέοντας επαναλάμβανέ την άλλη μια φορά.

Εκεί που σταματά η εισπνοή, στον χώρο της καρδιάς, εκεί στερέωσε και τον νου σου. και αμεταιωρίστος παρακολούθη δια της εισπνοής και εκπνοής, συνεσπναιωμένη και συνεκπναιωμένη την προσευχή Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με.

Επιστράτευσε όση αγαπητική διάθεση έχεις και αφαντάστως και ανεικονίστως μνημόνευε διά του ενδιαθέτου λόγου το όνομα του Κυρίου Ιησού.

Απομάκρυνε κάθε σκέψη, ακόμα και την πιο όμορφη και την πιο αγαθή και την πιο σωτήρια. Είναι του πονηρού, εκ δεξιών, για να σταματήσει την προσευχή. Καταφρόνησε όλους τους πονηρούς λογισμούς, όσο αισχροί και βέβηλοι και βλάσφημοι κι αν είναι.

Δεν είναι δικοί σου, μη σε νοιάζει, δεν ευθύνεσαι. Βλέπει ο Θεός πόθεν προέρχονται. Μόνον εσύ μη δελεαστείς, μη φοβηθείς. Μη συναρπαστείς, μη συνδυάσεις μαζί τους. Και αν προς ολίγον μετεωριστείς, ευθύς μόλις αντιληφθείς την φυγή από τον τόπο και τον τρόπο της προσευχής σου, επίστρεψε.

Και αν πάλιν συναρπαστείς, πάλιν επίστρεψε. Και αν όσες φορές μετεωριστείς, τόσες και επιστρέψεις. Ο Θεός θα ιδεί τον κόπον σου και την προθυμία σου και διά της χάριτός Του, ολίγον κατ’ ολίγον, θα στερεώσει την διάνοιά σου.

Επειδή συνήθεια έχει ο νους να τρέχει, αλλά και να παραμένει εκεί όπου πονάμε, συγκράτησε ολίγον την αναπνοή σου. Μη εκπνέεις αμέσως· τούτο θα προξενήσει ένα μικρό αβλαβές άλγος στην καρδιά, εκεί όπου θέλουμε να στερεώσουμε τον νου μας.

Αυτός ο μικρός πόνος θα συντείνει τα μέγιστα, ως ένας μαγνήτης, για να τραβά και να κρατά εκεί τη διάνοια, σαν θεραπαινίδα τρόπον τινά, για να τον θεραπεύσει. Και όντως το γλυκό όνομα του Κυρίου, το υπέρ παν όνομα, επικαλούμενο μετά πόνου και συντριβής, κάνει ο λίγον κατ' ολίγον χρόνο σύντο χρόνο την αλλοίωση της δεξιάς του ύψης του εις τον χώρο όπου προλαβόντως είχε σκηνώσει η αμαρτία.

Η ανακύκληση της προσευχής στον χώρο της καρδιάς διευρύνει τόσο τα όριά της, ώστε να γίνεται άλλος ουρανός καρδιακός, ικανός να χωρέσει τον αχώρητον.

Πόλεμος, αγώνας κραταιός θα γίνει για τον θρόνο της καρδιάς. Ο διάβολος καταρχήν θα ενεργεί δια των παθών και των αναθυμιάσεών των, δηλαδή των ποικίλων αντιστρατευομένων εις την προσευχή λογισμών, και όσον δια νηστείας, αγρυπνίας, προσευχής και των άλλων ασκητικών προσπαθειών θα χάνει έδαφος, τόσον και θα ωρύεται και τόσον θα επιχειρεί, κατά παραχώρηση Θεού, όλο και δυναμικότερα να εκδηλώνει την κακία του και την πανουργία του δια ποικίλων επηρειών και πειρασμών και θλίψεων.

Πλην τα όρια της δικαιοδοσίας του θα τα διαγράφει πάντοτε η στοργική πρόνοια του Ουρανίου Πατρός, ανάλογα με τη δυνατότητα της αντικρούσεως των προσβολών.

Πάντοτε πριν από τον πειρασμό χορηγεί κρυπτή χάρη στον αγωνιζόμενο ο Αγωνοθέτης Χριστός, ούτως ώστε δι’ αυτής να συντρίβεται η μανία του εχθρού και να επιστρέφει νικημένος και κατησχυμένος.

Πρέπει να δώσουμε στον Κύριο τόση χαρά υπομένοντας τις θλίψεις, όση θλίψη τον προξενήσαμε δελεαζόμενοι από την αμαρτία. Αλήθεια, τότε εχαίρετο ο διάβολος και λυπείτο ο Θεός· τώρα σειρά να χαρεί ο Θεός και να λυπηθεί και να διαρραγεί ο διάβολος.

Αλλά το έργον τούτο ουκ έστι μιας ημέρας ή δύο, αλλά χρόνου πολλού και καιρού, παρατηρεί ο Θείος Χρυσόστομος.

Πολλού γαρ αγώνος και χρόνου χρεία, όπως εκβληθεί ο εχθρός και ενοικήσει ο Χριστός. Σχολάσατε την και παραμείνατε, Κυρίω το Θεό ημών, έως ού εκτηρήσει ημά Και μη δεν έτρον ζητείτε ημώνων έλεος παρά του Κυρίου της δόξης Ζητούντες δε έλεος, εν ταπεινή και ελεεινή καρδία ζητείτε.

Και βοάτε από πρωί έως εσπέρας, ει δυνατόν και όλη τη νύχτα, Το Κύριε Ιησού Χριστέ ελεησόν με και βιάζετε τον νουν υμών εις το έργον τούτο έως θανάτου.

Παρόμοιες συμβουλές δίδουν όλοι οι Πατέρες μας, καθένας με τον τρόπο του και με τα λόγια του, πάντως με την εμπειρία του πολέμου και της νίκης εναντίον του εχθρού, τον οποίον κυριολεκτικώς εκμηδενίζει και τελείως αποδυναμώνει η συνεχής αδιάλειπτος νοερά προσευχή.

Αδελφοί, «τον Χριστόν αεί αναπνέετε», παροτρύνει ο καθηγητής της ερήμου, Μέγας Αντώνιος. «Αεί μνημόνευε του Θεού και ουρανός η διάνοιά σου γίνεται», αποφαίνεται ο όσιος Νείλος ο Σοφός. Όσον επιμένει ο ευχόμενος, τόσον καθαρίζεται η καρδιά, τόσον φωτίζεται ο νους.

Τόσο αγαθύνεται η διάθεση, τόσο η Βασιλεία του Θεού απλώνει τη χαρά και την παρουσία της μέσα στον κατ’ εικόνα Θεού άνθρωπον, χάριν του οποίου ο Θεάνθρωπος Ιησούς εκάλυψε όλες τις διαστάσεις του ουρανού και της γης δια της αρετής και του πάθους και της εαυτού αναστάσεως.

Από εδώ προγεύεται των αγαθών της Ουρανίου Βασιλείας εκείνος που θα μαράνει τη γεύση του, θα συστείλει τις αισθήσεις του από όλα τα τερπνά του κόσμου. και θα στερεωθεί ανδρείως μέχρι τέλους έναντι των επηρειών του κοσμοκράτορος.

Γαλήνη λογισμών, ειρήνη καρδίας, γλυκύρροα δάκρυα, αρπαγή νοός, γνώσις μυστηρίων, αγάπης υπερβολή, θεωρία Θεού, τελείωσις κατά το ενδεχόμενον τη ανθρωπίνη φύσει. Όλα αυτά με ένα συστηματικό, διαρκή, επίμονο, ανυποχώρητον αγώνα δια της νοεράς προσευχής.

Αλλά προκειμένου να εξασκηθεί η αδιάλειπτος αυτή νοερά αδολεσχία, απαιτείται από μέρους του προσευχομένου και η παράλληλος βοηθητική εκπλήρωση των μοναχικών και χριστιανικών εν γένει όρων της πνευματικής ζωής.

Προκειμένου περί του υποτακτικού μοναχού, απαρασάλευτος απαιτείται η υπακοή εις τον Γέροντα, τον ορατόν τύπον της ζωής του Σωτήρος Χριστού. Προκειμένου δε περί όλων των χριστιανών, ρύθμισις της ζωής των κατά τις υποδείξεις των πνευματικών των πατέρων και υπακοή εις τους κανόνες της Μιας Αγίας Ορθοδόξου Εκκλησίας, ίνα μη πλανάται έκαστος κατά την ιδίαν οδόν των επιθυμιών και των θελημάτων του, καθώς συνιστά να προσέχουμε η Αγία Γραφή.

Αναφέρεται εις το Γεροντικόν πολύ απλή και πολύ περιεκτική η γνώμη του Αββά Νίκωνος. Η υπακοή αντί υπακοής εστί. Ή της υπακούει το Θεό, ο Θεός υπακούει Αυτόν Και ο Αββάς Ισαΐας διευκρινίζει εκτενέστερα: Αδύνατον γαρ εστί τον Θεόν μη εισακούσαι του ανθρώπου, εάν μη παρακούση ο άνθρωπος του Θεού.

Ού και αστιγαν μακράν από τον ανθρώπου Αλλά τα θελήματα ημών ού και α αυτόν ακούσε Τα θελήματά μας δεν αφήνουν να εισακουστεί η προσευχή μας. Εάν προσεύχεσαι και δεν εισακούεσαι, πρόσεχε μήπως παρακούεις.

Εάν προσεύχεσαι τη νύχτα και δεν προσέχεις τη ζωή σου την ημέρα, είναι ως αν κτίζεις και να χαλάς συγχρόνως.

Εάν αδιαφορείς εις τα μικρά, θα παραχωρηθείς οπωσδήποτε να πέσεις εις τα μεγάλα. Αλλά πρόσεχε σε αυτό. Δεν είναι δυνατόν να στέλνει διαπαντός ο Θεός τη χάρη Του στην καρδιά εκείνη που δεν θέτει φραγμό στις επιθυμίες της και στη διάνοια εκείνη που δεν λέει να περιμαζευτεί από την άσκοπη περιπλάνησή της.

Δίδει ο Θεός καταρχήν τη χάρη Του, για να μας βοηθήσει, να μας διεγείρει, να μας γλυκάνει τα αισθητήρια της ψυχής μας, να μας προσελκύσει.

Αλλά αν δεν συγκοπιάσουμε και εμείς, η χάρη θα συσταλεί ανενέργητος. Εκ του τρώγειν έρχεται η όρεξις, και εκ του προσεύχεσθαι γεννάται η προσευχή.

Είσαι στο διακόνημά σου, στην εργασία σου, ενθυμού τους Αγίους Πατέρας, οι οποίοι εργαζόμενοι έλεγον καθ’ εαυτούς: Σώμα έργασε ή να τραφείς, ψυχή νύφε ή να σωθείς.

Περισπάται ο νους σου, λέγε ψιθυριστά την ευχή και μην αργολογείς, διότι βλάπτεις, εκτός του εαυτού σου, και άλλους δια της αργολογίας. Λέγει ο Αββάς Φιλήμων ότι πολλοί των Αγίων Πατέρων εθεώρουν τους αγγέλους παραφυλάττοντας αυτούς.

Διό και τη σιωπή εφύλα των εαυτούς πρόστινα μη διαλεγόμενη

Αντί να χάνεις τον χρόνο σου, λέγε την προσευχή. Και όσον συέρχεται ακυβία και αμέλεια τότε να φοβήσει περί της απειλής την οποία απείχτηνε ο Κύριος προς τον δούλο των πονηρών και ο γνηρών

Εάν αφήνεις να σε παραπέμπει διαδοχικώς η μέρα προς τη νύχτα και η νύχτα προς την ημέρα, αμελώς και αμελέστερον, εις λίγο διάστημα θα καταντήσεις αμελέστατος.

Μήπως δια την αμέλειά σου θα καυχηθείς σύ όταν οι άλλοι θα λαμβάνουν τους τεφάνους δια του σκόπου στον.

Κοπίασε ο λίγων αδελφές στην προσευχή και στην ύψη Και θα ιδείς χαρά να αναβρύει εις την καρδία σου και φως να ανατέλλει εις το στερέωμα της διανοίας σου. Χαρά όχι ωσάν αυτήν, όπου πριν την χαρείς χάνεται, αλλά γλυκεία ωσάν των γλυκασμών των αγγέλων.

Και φως ανέσπερον του άλλου κόσμου, το οποίον ο Χριστός, το φως του κόσμου, Δια της ευχής ερχόμενος να συντορήσει πριν αναχωρήσεις τούτου του κόσμου.

Μήπως δεν έγιναν αυτά εις τους πατέρας μας ή μήπως δεν μπορούν να γίνουν και εις εμάς, εάν δεν τα εμποδίσει η ολιγοπιστία μας και η ακηδία μας; Και πάλιν έλεγεν ο γέροντάς μου: «Κοπίασε ολίγον, για να κάμεις χρεώστην τον Θεόν και να σου στείλει εν καιρώ υπερπερισσού από όσα εκοπίασες ή εζήτησες».

Αλλά μη λησμονείς τον λόγο του Αγίου Ισαάκ του Σύρου, ότι πρώτον μεν ο διάβολος αγωνίζεται να καταργήσει την αδιάλειπτον ευχήν της καρδίας και έπειτα πείθει τον μοναχόν να καταφρονήσει και τους ορισμένους καιρούς της προσευχής και του Κανόνος, ο οποίος γίνεται δια προσκυνημάτων και γονυκλισιών.

Λοιπόν, μην ακούς τους ψιθύρους της αμελείας και, αν θέλεις να σκεπάζει ο Θεός τα σφάλματά σου, σκέπαζε κι εσύ του αδελφού σου και υπόμεινε εν ημέρα πειρασμού και οδύνης του.

Μη αντιλέγεις, μη κρύπτεις τους λογισμούς από τον πνευματικό πατέρα σου, διότι ματαίως θα κοπιάσεις εις όλην σου τη ζωή και ατελεσφόρητος θα παραμείνει η προσευχή σου.

Εάν δεν καθαριστείς δια καθαράς εξομολογήσεως, πώς θα προστρέχεις να κοινωνήσεις των αχράντων και ζωοποιών του Χριστού Μυστηρίων;

Δεν ήκουσες ότι εις τους αξίως μεταλαμβάνοντας γίνονται ζωή και εις τους αναξίως θάνατος; Μη είπεις «καθώς οι άλλοι και εγώ», διότι αυτό είναι λόγος αφροσύνης και ο Κριτής είναι απροσωπόληπτος.

Κάθε λογισμός όπου φέρνει απόγνωση και λύπη πολλή είναι του διαβόλου και ευθύς να τον αποβάλεις, διότι θα σου κόψει το νήμα της προσευχής. Κάθε λογισμός όπου γεννά μετρίαν λύπην εις την ψυχή, μεμιγμένην μετά χαράς και δακρύων, είναι εκ του Θεού.

Η Χάρις του Θεού ουδέποτε απελπίζει τον άνθρωπον, τον οδηγεί μόνο προς μετάνοια.

Λοιπόν, εν κερό ειρήνη σου μία μελή, αλλά προσεύχου, κάμνε διόρθωσιν ετοιμάζου προς πόλεμο Δίδε θάρρος στον εαυτό σου, μη φοβείσαι τους πειρασμούς. Εις όλους συμβαίνουν αλλοιώσεις, αλλά θέλει υπομονή και επιμονή εις τον αγώνα.

Ο δίκαιος μυρίας φοράς την ημέρα εάν πέσει, πάλιν εγείρεται και νίκη λογίζεται. Τούτο σημαίνει η ευχή: διαρκή μετάνοια, ακατάπαυτον επίκληση του Θεού Ελέους. Τω διδόντι ευχήν τω ευχομένω, Χριστώ τω Θεώ ημών, δόξα και ευχαριστία εις τους αιώνας. Αμήν.

Αμήν. Θα αναφέρω κάτι από την Παλαιά Διαθήκη. Ήταν κάποιος άντρας, ο οποίος είχε νόμιμα δύο γυναίκες. Η μία από τις δύο ήταν στείρα και δεν είχε κανένα απολύτως παιδί. Η άλλη, η σύζυγος, είχε κάνει και ο Βρός αρκετά παιδιά.

που του είχε δώσει και πολλή χαρά.

Η Θεία Πρεσβύτερη ένιωσε μειονευτικά, διότι αυτή τη χαρά δεν Του είχε δώσει τον γνώσις και επομένως ήταν πάρα πολύ θλιμμένη. Αυτή η θεία γυναίκα λέγεται Άννα.

μία μέρα από την πολλή θελαφόρια της

ξεκίνησε και πήγε στο Ναό του Θεού και σκέφτηκε ότι μόνο ο Θεός θα μπορέσει να τη βοηθήσει σε αυτήν τη φυσική στείρωση, διότι Αυτός είναι που την έπλασε και κατά κάποιο τρόπο κατ’ οικονομίαν Αυτή τη σκύρωση, ώστε να υποφέρει τόσον τρομένο, αντιβούθηκε από τον Θεό στο Ναό του, γονάτισε και επωσθήκεται με όλη την στυλανδιά με πολύ πόνο ο Πρεσβύτερος, ήταν γευμένη εξυλοκτήρου συμπροσευχής και δεν ένιωθε απολύτως τίποτα ό,τι συνέβαινε δίπλα της από άλλους ανθρώπους.

Τελείωσε εκεί η ιεροτελευθεία, μιλήθη Αγίου του Θεού και της λέει «Κυρία μου» και λοιπά πήγαινε έστω, τελείωσε η εκκλησία, θα πλήσω την εκκλησία, εαφ' πότε εδώ να κάθεται. Αυτό το φράγμα το άκουσε ο ιερεύστος Ιησούς και του λένε μην την ενοχλείς τη γυναίκα αυτή διότι έχει πάρα πολύ πόνο στην ζύμη της και ευχαίει την θυμή της ενάπιον Κυρίως.

Αφήστε την προσοχή όσον θέλετε. Εσύ είναι η Την Παππούλη, ο Λόγιος έχει τα αιτήματά του και αυτή γνωρίζει τι ακριβώς την απασχολεί και βρίσκεται σε αυτή την εξαρτική κατάσταση του. και στη συνέχεια ο Θεός εισήκωσε αυτή την ολοκάρδιο και ολόκληρη υποσοχή Του και Του είχε χάρισε παιδί, αλλά και τύπη παιδί Του χέρνωκε.

Της χάρισε τον προφήτη Σαμουήλ, αυτόν τον μεγάλον Άγιον άνθρωπο, που από μικρό παιδί ήταν αφιερωμένο. Αυτό το μικρό ιστορικό θέλω να ειπώ, ότι κοντά στη νοερά προσευχή, την αδιάλειπτη και μυστική που πρέπει να έχουμε εμείς οι μοναχοί, πρέπει να προσέχουμε, έτσι κι άλλοτε το έχουμε αναφέρει, στην άσκησή μας και την αυτοσχέδια προσευχή.

Δηλαδή, με μικρά μας λόγια, τα οποία θα βγαίνουν από ό,τι μας απασχολεί τυχόν προσωπικά, να τα αναφέρουμε προς τον Θεό με όλη μας την καρδιά, με όλη μας την ψυχή, για να βρίσκουμε απάντηση από τον Θεό, όπως αυτή η ευλογημένη Άννα.

Βέβαια κατά τον εικόνο που έχει ψηθεί και ανάλογα διατίθεται με τα λόγια της προσευχής προς τον Θεό. Εκεί μέσα στα κελάκια μας, μέσα στο ταμείο αυτό το ιδιαίτερο που έχει κάθε αδελφός, να εκχέουμε κι εμείς, όπως και η Άννα, τις προσευχές μας και όσο το δυνατόν οι προσευχές μας να βγαίνουν από την καρδιά, τα λόγια να είναι μια ερμηνεία αυτών που απασχολούν τη ζωή μας.

Παρακαλούμε συνέχεια, συνέχεια τόσο, τι προσευχής που βγαίνει από την καρδιά με τόσο πολλή πόνο, βγαίνει με δυνατόν, όχι ώστε να μη κυβερθεί. Όταν βέβαια συνοδεύεται και με δάκρυα, τόσο περισσότερο εισακούεται και ο Θεός απαντά με την εκπλήρωση των αιτήσεων. Πολλές φορές είναι μέσα στην τακτική του Θεού να μη μας ακούει όταν εμείς το επιθυμούμε.

Και τούτο το κάνει για να μας αναγκάσει, ώστε με περισσότερο πόνο και διάθεση να διατεθούμε συντριπτικά και, στη συνέχεια, κατά τον αββά Ισαάκ τον Σύρο, προφερόμενον τ' όνομα του Θεού. Με πόνο και φόβο αγιάζονται, λέει, και το στόμα και ο νους και η καρδιά και ευλογούνται.

Πρέπει να χάνομαι τις ελπίδες μας όταν κατά αυτόν τον τρόπο που σε θέλω. Πρέπει να πιστεύουμε ότι ο Θεός θα μας ακούσει, διότι είναι πάντα έτοιμος να μας ακούσει, να μας προσέξει. Διότι αυτό μας έχει υποσχεθεί εκεί, στον Ιωάννη, το Ευαγγέλιο, ότι κάθε προσευχή η οποία θα ζητηθεί εν αληθεία θα εισακούεται και θα καταφέρνει το θείο της έργο.

Μας έδωσε και το παράδειγμα εκείνης της στήρας που ζητούσε από τον άδικον και αφιόφοβο κύριο Κριστίμ την εκδίκηση που είχε με κάποιον άνθρωπο, η οποία τον καταδυνάστηκε και αφήγα διάσταση αδύνατη και ανήμερο ζητούσε από αυτόν τον κρίτη βοήθεια.

Συμφίες έτσι από την πολιτεία της, ο Χριστής είπε να την εκδικήσω για ένα παραγόν, εάν, λέει ο Κύριος, αυτός ο Χριστής, ο τόσο αθεόποβος και αδιανθρωπός υποχώρησε. και βοήθησε τη Θεία, ο Ρωμάλων, ο Ουράνιος Πατέρας, τις προσευχές των δούλων Του όταν προσέχονται λοιπόν για να απαλλαγούν από τον αντίδικο φιάβολο.

Οι προσευχές μας κυρίως να συνοδεύονται από την ταπείνωση. Στις προσευχές μας να κατηγορούμε τον εαυτό μας, να τον ενοχοποιούμε πάρα πολύ, αφού προηγουμένως δοξάσουμε, προσκυνήσουμε και ευχαριστήσουμε τον Θεό.

Διότι κατά το ναυά εισάκτων σύρων, η ευχαριστία του λαμβάνοντος ερεθίζει τον διδώντα που διδώνε μη των αφαρίσματα Αυτός ο τρόπος και αυτός της προσευχής ή αυτό το σχέδιο της προσευχής. Αλλά κατά πάλι το ναυά εισάκτων σύρων και κάθε θεωρία πνευματική στην προσευχή ανάγεται Πόσες και πόσες θεωρίες δεν είναι ωφέλιμες και ψυχικώς ανακαινιστικές; Η μνήμη του θανάτου είναι τόσο ωφέλιμη, που ψυχικώς τον άνθρωπο τον ανακαινίζει. «Φιλοσοφία φιλοσοφιών, μνήμη θανάτου», λέγει κάποιος Άγιος Πατέρας.

Όταν η μνήμη αυτή επικρατήσει μέσα στον άνθρωπο, τον οδηγεί και σε άλλες άγιες μνήμες και, στη συνέχεια, πλουτίζει ψυχικά και γίνεται ένας άλλος άνθρωπος.

Από τη μνήμη του θανάτου ξεκινά κανείς και καταλήγει. Ξεκινάει με πένθος, με πόνο, με δάκρυα, με αναστεναγμό, με πολλή περισυλλογή, και καταλήγει στη μνήμη του Παραδείσου με πολλή χαρά και μακαριότητα.

Ένας πατέρας, ένας μοναχός, εκεί που αναφέρει στο βιβλίο του Αγίου Αντωνίου, στην Αίγυπτο, του. Από τη μνήμη του θανάτου που είχε τόσο πολύ μέσα του, πολλές φορές τον βρίσκανε αναίσθητο από τον φόβο. Μπορεί κανείς να σκεφτεί πολύ εύκολα αν αυτός ο άνθρωπος, με τόση δυνατή μνήμη θανάτου, θα μπορούσε να αμαρτήσει και να σφάλει.

Ευχαριστώ.

Σκεπτόμενος εκείνη την ώρα που θα πλησιάζει να βγει από τον κόσμο, να εγκαταλείψει το σώμα και να προχωρήσει προς τα πάνω, αφού διέλθει τα εναέρια τελώνια, να συναντήσει τον Θεό, πώς θα μπορεί να σκεφτεί ο άνθρωπος;

Στην ώρα του θανάτου, τον πλησιάζουν τον άνθρωπο και οι δυνάμεις του Θεού, καθώς και οι δαίμονες. Οι δυνάμεις Του είναι οι άγγελοι, και εκεί γίνεται ολόκληρο λογοθέσιο και δικαστήριο, προδικαστήριο.

Οι άγγελοι μάχονται να σώσουν την ψυχή, προσπαθώντας να παρουσιάσουν τα έργα τα καλά. Αυτά. Οι δαίμονες επίσης τα αντίθετα. Η δε ψυχή βρίσκεται στο μέσο, σε μια κατάσταση αγωνίας: ποιο μέρος από τα δύο θα επικρατήσει, με ποιους θα πάει, ποιοι θα την πάρουνε, και αγωνίζεται και προσεύχεται και παρακαλεί και βαίνει.

Όλο αυτό το πράγμα το έχουμε δει, το έχουμε ακούσει σε πολλές επιθανάτιες ψυχές.

Μετά, από εκεί προς τα πάνω οδηγουμένη, συναντάει τα εναέρια τελώνια, και εκεί άλλος φόβος και τρόμος.

Δαίμονες συνέχεια συναντάει και απολογείται και προχωρεί, έως ότου φτάσει με πολύ κόπο και μόχθο ενώπιον του Θείου Κριτηρίου. Και εκεί γονατίζει και περιμένει, ή μάλλον περιμένει να ακούσει τώρα ό,τι θα ακούσει από το στόμα του ιδίου Θεού.

Περιμένει την απόφαση, διότι γνωρίζει τα πάντα, δεν Του λανθάνει απολύτως τίποτε. Εκεί δικαιολογίες δεν χωρούν. Φραγίζεται παν στόμα, μη έχον τι απολογήσεται. Και μετά, αφού εκδώσει την απόφαση ο δίκαιος Κριτής, πηγαίνει ή στο ένα μέρος ή στο άλλο, ή στη Βασιλεία του Θεού ή εκεί που είναι η γέεννα.

Συνεχίζει να σκέφτεται η ψυχή υποθέτοντας ότι οι απόφασες ήταν αγνητικοί και παθητικοί.

Σκέφτεται τις κολάσεις, την αιώνια κόλαση, τη συγκατοίκηση με τους δαίμονες, πράγμα φοβερό και βάσανο, αιώνια καταδίκη. Τι θα πει αιωνιότης; Μια ζωή χωρίς τέλος, αθάνατη, ατελείωτη, χωρίς τέρμα, αβασίλευτη.

Εάν εδώ ένας λογισμός δαιμονικός μας ταράσσει, μας θλίβει, μας στεναχωρεί, μας πνίγει, μας δημιουργεί αθυμία, κόλαση πολλές φορές, και λέμε πότε να απαλλαγούμε με μια εξομολόγηση, με μια προσευχή, μα εκεί με τους δαίμονες μαζί, χωρίς τέλος.

Μόνο και η θεωρία ενός δαίμονος είναι μια σωστή κόλαση. Πολύ μάλλον αναρίθμητοι, αλλά η φοβερότερη πλευρά της κολάσεως είναι η στέρηση του μακαρίου Θεού. Εδώ στερούμεθα τη χάρη και πραγματικώς βιώνουμε κόλαση, μα εκεί που θα λείπει τελείως ο Θεός, με την έννοια ότι ποτέ δεν θα δει η ψυχή ακτίνα φωτός, ακτίνα παρηγορίας, αλλά συνεχώς θα έχει τη θεωρία των δαιμόνων, την κόλαση της στερήσεως του Θεού, αλλά και τη μνήμη ότι άλλοι πολλοί φίλοι, μονασταί, γνωστοί κ.λπ. θα βρίσκονται στον Παράδεισο, θα απολαμβάνουν, θα βρίσκονται στη μακαριότητα, στο φως, στον αιθέρα, εκεί επάνω, και εγώ κάτω εδώ για πάντα. Ναι, γι’ αυτό, όπως λένε οι Πατέρες, οι κολασμένοι θα καταλήγουν σε ατελείωτες βλασφημίες εναντίον του Θεού.

Μετά η ψυχή, αφού εκεί κατατριφθεί ένα διάστημα και ό,τι κερδίσει από τη θεωρία αυτή, οδηγείται στη συνέχεια προς τα πάνω. Έρχεται η ενθύμηση του Παραδείσου, της μακαριότητας του Θεού. Σκέφτεται τα συμβαίνοντα εκεί στη Βασιλεία των Ουρανών.

Ενθυμείται το ότι διαλαμβάνει ο Άγιος Ανδρέας, ο διά Χριστόν σαλός, σε εκείνη τη μεγάλη του οπτασία.

Σκέφτεται το τι ο Θεός έχει ετοιμάσει για τα παιδιά Του, εκείνα που θα σωθούν. Ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν καὶ οὖς οὐκ ἤκουσεν καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, κατά τον Απόστολο Παύλο.

Εκεί η ψυχή αγάλλεται, ευφραίνεται, ξεχνά τι θα έχει υποφέρει σε αυτή τη ζωή. Και λέει και διαλογίζεται: εάν και μόνον η θεωρία αυτή του Παραδείσου γεμίζει την ψυχή με τόση μακαριότητα, τι γίνεται όταν εκεί, με το έλεος και την ευσπλαχνία του Θεού, σωθώ και καταλήξω; Τι γίνεται; Σταματάει ο νους να συνεχίσει αυτή τη θεωρία, διότι δεν καταλήγει και τέλος.

Θεός. Τα του Θεού δεν έχουν τελειωμό μέσα στις προσευχές, στην προσπάθεια της ψυχικής αναγεννήσεως. Είναι και τόσες άλλες ωφελιμότατες θεωρίες, όπως η ενανθρώπηση του Κυρίου, το πώς έγινε άνθρωπος, το πώς ταπεινώθηκε, το πώς υπέμενε ονειδισμούς, ύβρεις, συκοφαντίες, αλλά και αυτόν τον θάνατον.

Αυτό ακριβώς. Και εκεί έρχεται ένα γέμισμα ψυχής. Όταν ο Θεός ανοίξει τον νου του ανθρώπου, τότε νιώθει ότι έχει μπροστά του μια πνευματική τράπεζα και θέλει από όλα να πρωτοφάει πνευματικώς, διότι όλα τα πνευματικά μπροστά του εδέσματα είναι θαυμάσια.

Αλλά για να μπορέσουμε να έχουμε αυτόν τον νου σε διάθεση έτσι καθαρότητος και με διάρκεια, χρειάζεται ανθρωπίνως κι εμείς να βοηθήσουμε. Και πώς μπορεί κανείς να βοηθήσει; Όταν προσέχει τον εαυτό του.

Κυρίως όταν σιωπά και προσεύχεται είτε νοερώς είτε με το στόμα του. Ο Αββάς Ισαάκ ο Σύρος δίνει πολύ μεγάλη σημασία στο θέμα της σιωπής, της ευχής και της καλής τάξης. Από εδώ και πέρα, λέει, ανοίγεται η θύρα του Παραδείσου. Ας προσευχόμαστε με όλη μας την ψυχή ότι ό,τι πειρασμό και αν έχουμε, όποια θεολήψη κι άλλο μας μαστείδει να μην καθίσουμε να πολυεξετάσουμε το πράγμα, αλλά να πιάσουμε αμέσως την ευχή, το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον». Συνέχεια, συνέχεια και τίποτε άλλο στον νου.

μετά από λίγη ώρα θα δούμε να έχει γρανινεύσει η ψυχή οι λογισμοί να έχουν ταπεινωθεί και να έχουμε βρει, τέλος πάντων, τον δρόμο να προσέξουμε το θέμα της αργολογίας. Επειδή μετ' ανθρώπων και συγκατοικούμε και συνεργαζόμαστε, είναι πολύ εύκολο να ξεφύγουμε, που και σε αυτό το πράγμα τόσο πολύ ο διάβολος σπρώχνει, να προσέχουμε να μην μας ξεφεύγουν λόγια τα οποία δεν είναι ωφέλιμα και ιδιαίτερα, βέβαια, στις απουσίες μου, όπως και τώρα που πρόκειται, συν Θεώ, να κάνω αυτή την περιοδεία την πνευματική, θα πρέπει να προσέξουμε το θέμα της σιωπής.

Να λέμε συνέχεια την ευχούλα, την τόσο αγιασμένη, την τόσο θεοχαρίτωτη. Ποιος είναι εκείνος που προσεύχεται με το όνομα του Χριστού και δεν χαριτώνεται ψυχικά; Και να σκεφτόμεθα, μια και ο Γέροντάς μας λείπει, να έχουμε περισσότερη προσοχή, για να διατηρήσουμε την ψυχή μας σε καλή κατάσταση,

διότι δεν γνωρίζουμε ούτε την ημέρα ούτε την ώρα της αναχωρήσεώς μας προς τον άλλον κόσμο.

Ανά πάσαν στιγμή ο θάνατος μας παρακολουθεί.

Κανείς δεν είναι σίγουρος ότι μετά από λίγες στιγμές θα βρίσκεται στη ζωή του. Πόσο φοβερό είναι να σκέφτεται ότι μετά από λίγες στιγμές ή λίγες ώρες ενδεχομένως να βρίσκεται μπροστά στο κριτήριο του Θεού και να δίδει απολογία της όλης του ζωής.

Άραγε είναι έτοιμος; Μα από αυτή την περίπτωση κρέμεται η αιωνιότητα, το αιώνιο μέλλον. Και τι γίνεται κατόπιν, όταν βρεθεί, τέλος πάντων, ανέτοιμος και τον κρίνει ο Θεός στην κατάσταση που θα τον βρει;

Όλα αυτά, τα Άγια Λόγια του Θεού, είναι πολύ ωφέλιμα. Ο Θεός είναι Πατέρας.

Πατέρας που δεν μοιάζει με κανέναν άλλον πατέρα επί της γης. Πόσο ένας πατέρας αγαπά τα παιδιά του και θυσιάζεται πολλές φορές για αυτά. Πολύ μάλλον ένας τέτοιος Πατέρας ουράνιος, που έχει και τη δικαιοσύνη Του και την ευσπλαχνία Του και την αγάπη Του και την πατρική Του τρυφερότητα σε τέλειον βαθμό.

Γι' αυτό μας λέγει η Γραφή ότι «εβδομηκοντάκις επτά της ημέρας· εάν πέσεις, σήκω».

Τούτο το είπε στον Απόστολο Πέτρο, να συγχωρεί τον άνθρωπο που θα είχε αμαρτήσει σ' αυτόν. Πολύ μάλλον ο Θεός, που έχει το έλεός Του σε άπειρον βαθμό. Πόσες φορές είναι σε θέση να συγχωρήσει τον άνθρωπο;

Αλλά έρχεται και ο κακός σύμβουλος, ο διάβολος, και μας Τον παρουσιάζει σαν έναν τύραννο, ο οποίος είναι έτοιμος να κατεβάσει το σπαθί του Και να μας πάρει το κοιτάκι και μας απελπίζει, μας παραλύει εξ ολοκλήρου.

Και δεν έχουμε πρόσωπο να κοιτάξουμε προς τα πάνω.

Αλλά εμείς όμως δεν πρέπει έτσι να σκεφτόμεθα, αλλά να γνωρίζουμε ότι ο Θεός είναι ένας όντως και πραγματικός και γνήσιος Πατέρας και εμείς πρέπει σαν παιδιά Του στις προσευχές να προσευχόμεθα και να αναφέρουμε σε Αυτόν όλα τα αιτήματά μας με μια παιδική απλότητα, στην οποία χαίρεται πάρα πολύ, και ότι οι προσευχές μας θα εισακουστούν και σαν πατέρας θα στείλει το έλεός Του.