The Great Canon

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Today our holy Church, as you yourselves know as Orthodox Christians, has brought to mind a great event, and in fact since last night it has set before us a work by a great man of our Church, Saint Andrew of Crete.

I mean the Great Canon, as it is called, which many of you will have heard both last night and today. The two previous homilies had to do with the second person after God, the Most Holy Theotokos.

And we were given the chance, over two stations of the service, to say a few words. But today's event should not pass unnoticed either. And so, by the grace of the Saint and by God's long-suffering patience, let me say a few words this evening.

Among all the things full of compunction and heavy with meaning that are brought to mind during this season we call Great Lent,

First of all, there are two very important texts. The first is what is known as Great Compline, which contains much moral teaching and inspires deep compunction; the second is the Great Canon of Saint Andrew of Crete. If one wished to delve into them—not merely to read them, but to study what they contain and to search—

if a person were to search out where these God-bearing men set out from when they wrote, he would have much to gain. Great Lent, as we call it, is not simply a season for fasting from oil and so on.

It is a season to inform our soul as well about the undying events that are brought to mind within this season we call Great Lent. From some notes I have kept about this man and his work, allow me to pass a few of them on to you, especially to those who for one reason or another are not helped by their library or by what they know.

The rest of you, of course, already know.

Bear in mind that Saint Andrew of Crete, who is also called Andrew of Jerusalem, came from Damascus. Our Church celebrates him on July 4. There anyone can find a great deal about this man. It is recorded that from childhood he was mute.

For seven years he had not spoken, and miraculously, at the age of seven, he spoke for the first time. He was fit for letters, for school, at fourteen. Saint Andrew went to school at fourteen years old.

Later, when he came of age, he went to Jerusalem and became a monk. He lived a saintly life. There he studied extensively and wrote, above all, festal homilies, as his biographer tells us. Among his writings is the present canon.

Whoever reads this Canon, if he is to be able to follow it, will need to know the Old Testament and the New Testament and the work of the Apostles as well, because it begins with Adam and ends with the Ascension of Christ, and then passes on to the apostolic work.

I do not know whether you have studied this work. If you have merely read it, you will not have taken much from it. But if you have truly studied it, you will follow it from Adam, from the Fall all the way to the Ascension of the Lord and even to the work of the Apostles.

This is a man who, filled with the grace of the Holy Spirit, laboured in such a way within this work that, if it were possible, he might stir every single person. Because there are situations in there for all people, for every rank and condition: people of virtue, people of sin, the indifferent, everyone.

He leaves no one without a reminder. His aim, of course, is to bring a person back into balance, to find himself, to learn why he came, where he came from and where he is going, and to help him toward every virtue, as we have been saying.

This work of his, the Great Canon, he had with him when he was sent by Theodore, Bishop of Jerusalem, to take part on his behalf in the Sixth Ecumenical Council. The Sixth Ecumenical Council, as you know, was held against the heresy of the Monothelites, in the year 680 after Christ.

He had also taken with him the Life of Saint Mary of Egypt, a text deeply instructive, consoling, urging us on to repentance, and full of encouragement for us who carry heavy sentences, so to speak, before God.

The Life of Saint Mary of Egypt had been written by Father Sophronios of Jerusalem. And I do not know if you noticed, but during the reading of this Canon certain episodes from Saint Mary of Egypt appear in the middle of it. Our holy Church presents her this coming fifth Sunday of the Fast as the very model of repentance, set before us on the stage,

on the stage, on this final Sunday before the Week of the Passion, encouraging every person that, no matter how deeply they may have fallen into sin, they can return. Of course, the Church had already done this earlier as well. Last Sunday, she presented to us Saint John Climacus, another great Father and a comforter of sinners. And on the Sunday before that, she presented Saint Gregory Palamas to us, in connection with the subject

together with the theme of the faith and of the struggle over the question of the right faith.

And it was there that this Canon first came to public light, the Canon that is called Great, on the one hand for the great and lofty meanings it holds within it, and on the other for its sheer size. It has 250 troparia. I do not know if you have ever had the patient endurance to read through and see how long this Canon is.

Two hundred and fifty troparia, and every one of them with real content. Not merely words that tickle the ear, but words that pierce and bring compunction to a heart that is willing. Because when the heart does not want it, no one can pierce it or bring it to compunction.

Maybe you know this, maybe you don't; for those who don't: he stayed for a certain time in the City, in Constantinople, and since he was a man who loved the monastic life, a man of inner stillness, hesychia, he did not like it there, and after a revelation he left and went out of the city.

Even so, they ordained him and sent him as Archbishop of Crete. In the year 720 he went back to Constantinople on some necessary business, and on his return journey to Crete the boat put in, as we say, at Mytilene, and there he fell asleep in the Lord and was buried at Eresos on Mytilene, and his tomb is there to this day.

But his work remains. The Fathers took up this work afterwards, they studied it, they saw what was in it and they saw the life of the Saint, and so, guided by the Holy Spirit, they appointed it to be read on this Thursday, the Thursday of the fifth Sunday of the Fasts, to remind people how they fell, how they sin, how others too fell and others too sinned, yet repented and were saved, and what the destiny of the human person is in general.

I don't know whether up to now this has ever awakened in you even curiosity, let alone desire. If it has not taken hold of you on this subject, then whenever you get the opportunity, take it up. These are not themes only for what we call Great Lent; they are themes for the whole year.

Keep it somewhere close at hand and read it a little at a time, in order, not as poetry. And go back over the troparia again if you don't understand them. You will see how many things there are concerning our faith that give light, that console, that heal, things we have filed away and never use.

Christ insists in His Orthodox Church, and He will go on insisting until the very end of the ages, so that all those who did not want it will be left without excuse. Because those who do want it find a great deal of light in these days.

They truly find themselves. And that is the purpose of all these services, the services of compunction, as they are called, from the Great Canon of Compunction all the way to the weeks of the Passion. That is the whole purpose of them: to bring about a turning inward in a person, so that a person examines himself.

It is easy to say that one is a religious person, and you know this yourselves; we say it about ourselves and we vouch for it about others. But how easily we issue certificates for ourselves or for those close to us, moving along with the system or out of ignorance, not knowing how God measures and how God weighs.

Where will they present that certificate? What will a person say, you see.

You know, someone will say, “My wife told me that I am all right—if only there were more people like me.” Or, “My husband told me that this was what he wanted, so you must let me in.” Or, “My neighbor told me,” or so-and-so, or this person or that person, and so on. I have spoken to you many times about this, and perhaps I have even become tiresome in repeating that a person should be concerned with one opinion, not the four opinions of those around him. One opinion alone—not his own, nor the opinions within his family.

...of his own family, nor on those further away from him, to lean on that and rest content. He should rather be concerned to learn what Christ thinks of him; that is what should occupy him. Because if he does not learn that, then all the other certificates that people issue about us, or that we issue about ourselves, since we have our own edition too, with a very high opinion of ourselves, we will find ourselves deceived when the curtain falls and we end up where we do not want to be, where things can no longer be healed.

Because as long as a person remains in this world there is healing. Once he passes over into that other world there is no healing. Wherever the camera lens of death catches each person, that is where he will remain for eternity.

There are, it is true, many people with very good content in them, good people as we were saying, with many good works to their credit.

But one thought of theirs, a satanic one, that they are doing something the other person does not do, that they do it better than the other, that they stand closer to God, that they are God-fearing, living under the Lord's commandments and so on, that little breath of air is enough to poison their whole existence and to have it rejected by God completely.

I heard recently of a conversation Satan had with a certain man. He says to him: you are full of pride, and for that you will go to Hell. And the man says: I, full of pride? I am very humble. And Satan says: by that very word you just spoke, you are full of pride.

I was frightened, I confess it. How fine and delicate a matter this is, this notion that we are standing well.

And here is another thing I have read, and I pass it on to you as well, something said by one of the Fathers, and if I remember rightly it is Saint John Climacus: even if you ascend the whole ladder of the virtues, still pray for the forgiveness of your sins.

Let me say it again. If the whole ladder—not “I climbed twenty-nine steps, and there was just one I didn’t climb”; no. If you ascend the whole ladder of the virtues, still pray for the forgiveness of your sins.

Because not one of us has, as I said a moment ago, the proper measure by which to gauge whether what he is doing is pleasing in God's eyes. Here I am, speaking at this hour. You may be admiring it.

And I may be admiring myself, while God says to me, “I will tell you later.” Does that seem strange to you? Let me ask you: Was there ever a greater man than the Prophet Moses? Do we know of any other seer of God who spoke with God face to face? Do we know of anyone else who saw so many miracles, or through whom God worked so many miracles? I ask you.

Tell me, then: did he enter the Promised Land? He did not. And what is more, his last act was, humanly speaking, for the glory of God.

He struck the rock, water came forth, and the whole congregation drank. But in the end God said to him, “Come here. You will not enter the Promised Land, but by dispensation I will allow you to see it from afar.” And He took him up onto a mountain, and from there he saw the Promised Land in the distance.

Because God says to him, you did not honour Me; you did not do it exactly as I told you. That word 'exactly' matters to God, and it came in this final testing of Moses, so that it would stand as an example for all eternity. God had not told him to strike the rock, as had been the custom until then, when he would strike the rock and water would come out.

Speak to the rock. And so Moses lost his nerve. He thought, up to now I have struck it and the water came. If nothing comes out, these Hebrews will lynch me right here on the spot, this stiff-necked people. So what am I to do now? And he does it half and half. What if I speak to the rock, he says, and nothing comes out? And at the same moment he struck the rock.

He said one part that came from God, and he added one part that came from himself. For the sake of the people God still worked the miracle and brought out the water, but Moses He took by the hair, and said to him, step outside.

And in his place God put Joshua, the son of Nun. And it was Joshua, the son of Nun, who led the people into the Promised Land. Moses did not lead them in; he was punished. Why? Over one small detail that the human mind could never have grasped.

I am only human, someone will say. What am I supposed to do, Lord? From the moment you say that you belong to Me and that you believe in Me, you stop being merely human. You are more than human. A Christian is not simply a good person, the way some people put it. A Christian is something else altogether.

Good people with fine manners, with savoir-vivre, there are many, very many.

Generous, reliable, open-handed, courteous, honouring their father and mother, and so on. And straight to Hell, because they remained nothing more than good people. Not that a Christian is not a good person, but a person can be extraordinarily good and not be a Christian at all.

That, of course, is exactly why I have written a whole book on this subject. A good person is one thing, a Christian is something else — two separate things. And this is what one hundred percent of us Christians — let me not go to extremes here — have failed to grasp.

I will not say a hundred per cent, let me not go that far, the Lord knows, but the proportion of those who have grasped the Orthodox way of salvation is vanishingly small. For everyone else, whatever the mercy of God may do. Our own righteousness will simply not be found there.

So read these texts. What I am telling you tonight I am drawing out of them. Because these are Spirit-bearing men, these are God-bearing men. And they handed down the measure of how a Christian is to think: how both the sinner and the righteous ought to think.

Because the exhortations are addressed to both alike.

We take it for granted that whatever we do, the prayer we say, what we read, what we recite along the way, what we do openly and in secret, all of it pleases God. On what grounds? You have no such inner assurance.

Who told you that God is pleased? And someone will say, but how am I to find out? I am not telling you to find out. I am pointing you to something else. Be afraid that what you are doing may not be what God wants. I am not telling you to know; I am telling you to fear.

But we are not afraid. That is the secret. That is where I want to lead you. You give a gift to someone.

And now you watch them, to see how they will receive the gift. And this person is courteous, and this, and that. Even though the gift is not really to their taste. And yet, in a gentle, gracious way, they show you every sign of gratitude.

“Oh, you shouldn’t have; there was no need. Thank you so very much. I will always remember you,” and so on. He has said so much to you, yet you are still not satisfied; a question always remains in your heart: Is he saying all this simply because he is so exceedingly courteous?

And you look, if it is at all possible, with whatever sharpness of eye you have, to read what is inside them and see how the matter really stands. Or to find out afterwards what they did with the gift, or what they are doing with it. And all this you do for a fellow human being.

So then, my friend, do you do this with God? My God, how do things stand with the whole of my conduct, with everything I do; how do they stand, is there a stench about them? Because if you read Isaiah, you will find that he says in one place, if I remember rightly, in his sixty-fourth chapter, all our righteousness is as a filthy rag.

And indeed our Church has borrowed this and placed it in one of the prayers of Holy Unction. There the person humbles himself before God and says to Him, I have done nothing. And Saint Basil the Great, in a prayer we hear these days of Great Lent, on the Sundays when the Liturgy of Saint Basil is served, the priest says in one of the silent prayers, we have done nothing worthy. Saint Basil the Great: we have done nothing worthy. So how can you rest content that you are acting rightly, and feel no fear? I cannot know, I say, how God thinks; but let me at least know myself, that what I do may well not be right, so that I live always under that fear,

Those of us who are in repentance must be afraid; those of us who are fasting must be afraid; those of us who are living in self-control must be afraid. Every one of us must be afraid, because a heart that is broken and humbled God will not despise.

And indeed, there is a beautiful question and answer from God Himself—one that needs neither human testimony nor a professor’s cleverness to answer. This too, of course, is found in Isaiah. God asks Himself, “Upon whom shall I look?”

Whom should I pay attention to? Upon whom shall I look? And He answers it Himself: Upon the one who is humble in heart. Humble in heart. That does not mean going about naked, or wearing clothes full of holes, and calling yourself humble, because in that case Socrates would stand as a witness for the prosecution, a crown prosecutor as we say. Socrates once said to a man who came before him in a threadbare, tattered cloak, meaning to show off his humility: through the holes in your cloak, I can see your pride.

That man will stand as a witness for the prosecution. That is not the way I am speaking about this. The matter is one of fear and trembling, because we have no measure by which to gauge what is pleasing to God, when we are being humble and when we are being driven by our own ego.

Therefore, to the very last drop of our blood, to our final breath, and to the end of this fleeting life, our prayer must always be: “My God, guard me from dangers on the right and on the left. It is Your mercy that saves me, not my own righteousness.”

When a person says that, it does not guarantee salvation, but it creates the right conditions, so that the righteousness of God can find a way to save him. So in the work of this man, this holy man, a person finds a great many things.

I was holding my little book, and on the very evening I was listening to this Canon I wrote down some of them, a few at least, and allow me to pass them on to you. See how he speaks; he is showing us, of course, how a person ought to speak to God, how a person ought to pray.

I am reading from the seventh Ode. The heirmos says: We have sinned, we have transgressed, we have done wrong before You; we have not kept nor done as You commanded us. Not as we say, not as the organisation says, not as the ego says, not as self-interest says, but as You commanded us, in the way that You showed. We have done nothing at all, it says.

So then, even if we grant that a person does something good, the way we were describing it, even so they shouldn't bring it out into the open. They should bury it, because otherwise they're putting themselves in danger. And I've told you this before, and I'm calling on it again: there's something the lion does.

When the lion catches the scent of a hunter in the thicket, there where it is in the forest, it runs to hide, to get away, and it lowers its tail and sweeps away its own tracks behind it, so the hunter will not find it. And the Fathers, taking this action of the lion, say: you too, my friend, when you do something, wipe it from your memory, wipe it from the surface, so that it is not seen. And I would like to mention what certain people received from their children, or what children received from their parents, when they sent something in through the newspapers.

"In lieu of a memorial service, 500 drachmas for my mother, given to the parish charity fund" — and straight into the newspaper. In a case like this he knows perfectly well where the charity fund is; he puts it in the paper so that everyone can see he hasn't forgotten his mother.

Do you see? How will you find people who give properly, unless their name is written up — in gold letters, no less — on those long lists of donors and benefactors? And they look carefully to check that it's there.

A man from Ioannina had sent me twenty drachmas for Saint Nektarios. He sends every year. And afterwards he wrote to me: I did not see it printed in the newspaper. Does that strike you as strange? I did not see it printed in the newspaper, he said.

He had of course sent it on the very last date, and we bring the newspaper out earlier, around the fifteenth of each month. And he was going to be the very first name in the next issue. He did not have the patient endurance to think that perhaps it arrived late and the issue had already gone out.

It had to be printed at once in the twenty-drachma column, so that everyone could see that he had sent twenty drachmas for the painting of the Saint’s icon. Yes, that is what we are like—but how does God see these things? Here, then, it says that when you kneel down to pray, you should say these words.

We have sinned, we have transgressed, we have done wrong before You. Before You, the Prosecutor. I hid myself. My wife does not know my second life, my husband does not know my other life, my father, my teacher, the policeman, and so on. But before You. What we have here is an eye that sees all things, an eye you cannot escape, not by night, not by turning off the light in the corner so you can slip away, not by treading softly, not by making sure no one finds out. Naked and laid bare before You, we did these things.

And if a person had this fear, that he is sinning in the presence of God, that Sakis is sinning, Sakis is lying, Sakis is thinking wicked thoughts, Sakis is taking the sweat of another man's brow, Sakis, Sakis, Sakis, if he could see that he is doing this in the presence of God, then, as John Chrysostom says, either he would not sin at all, or he would sin very little.

Because many times a person sins under a kind of necessity that is still willed, something I cannot see clearly, nor put into words for you, nor explain.

But I am influenced by what Solomon says. You will have read the Proverbs; he writes this in the thirtieth chapter. In the prayer he makes to God he asks God for two things, and he says: do not forget these.

Take care not to make me rich, but do not make me poor either. Feed me, he says, with enough for my needs. And he explains why God should not make him rich, and why God should not make him poor. Do not make me rich, he says, or I will say, what does God even mean.

Here it is, there's a god right here on the ground, and we have no need of the God above. That is what I don't want to say; so don't make me rich. But don't make me poor either, he says, and force me to steal out of my need.

That kind of need, a voluntary, self-imposed necessity, is what I fear. This is why I say I cannot give you the exact measure. Still, wherever there is humility and the recognition that in truth every breath of ours is also an act of disobedience, the matter would look very different for many of us, and we would find mercy before God.

Just a little further down he says, "I have sinned" — now he turns to himself. Up to this point he has been saying, "we have sinned, we have transgressed"; now he says, "I have sinned." "I was careless and I disregarded Your commandment, for I have been carried forward from one sin to the next, and I have added a fresh wound to the bruise I already had."

I made it worse; but have mercy on me, O compassionate God of the fathers. I admit that it was I who added to it. The small sting I turned into an open sore myself. Instead of healing it, I enlarged it. Yet I run again to Your compassions.

In his prayer to God he acknowledges something more. I see that God knows everything, and knows even faster the things we hide, as I told you. And he says: The secrets of my heart I have confessed to You, my Judge, to You, my judge.

Here I want to stop. This judge, this magistrate, no one is going to escape. Not the Black man, not the white man, not the red, not the blue, not the fair-haired, not the dark, not the bishop, not the layman, not the rich, not the poor.

There is no way at all to escape this Judge and His justice. But there is one distinction in the matter. Suppose a man does not want to be taken to court; he will be taken there in any case, by eight hands and eight feet belonging to others, straight into the courtroom.

And let him not wait for God's loving-kindness in that other world, because it is not there. In that world there is the justice of God. If he is judged together with Him in this world, he will be forgiven and he will be saved.

Since you are going to meet Christ one way or another, why hide your sins? Why not go and tell him now, and admit them? Since you are sure that he will forgive you. And if they are red, he says, I will make them white; and if they are black, I will make them like snow.

Here, though, in this courtroom, blessed is the person who is judged with Christ here. Come, He says, let us reason together; come, let us talk it over; come, admit that as a human being you have sinned, and let Me forgive you.

Because if you refuse to be judged here with Me, where I only forgive and do not condemn, that is the whole point: here Christ does not pass sentence, here He forgives entirely. Every verdict He hands down is an acquittal. All that is needed is for a person to say that he did it.

Let him not do what Adam did, nor what Eve did. Let him stop being a descendant of Adam and Eve, who shifted the responsibility. God is to blame, the serpent is to blame, the woman You gave me is to blame. No; I am to blame. Mine is the wound, mine is the injury.

The devil is not to blame either; I am to blame. I gathered the kindling, and Satan set the fire. I am the one responsible. I went near that woman, I went near that man, I chose to listen, I did not refuse, I did. Not Satan. Satan does his own work and his own malice; I am the one who handed it to him.

I would not bite my tongue, I would not hold back there; I. And so, this is the only case where the word I is permitted, the only one. In no other case is it allowed: I did the good deed, I said it there, this lives because of me, I am the one who keeps it alive.

That “I” condemns a person. But when a person says “I” in order to accuse himself, that “I” becomes saving; it is transformed. This is the one case in which “I” is permitted. Here, then, he says: “O my only Judge, my hidden things lie before You, my Judge. Behold my humility; behold also my affliction.”

And attend to my judgment now, right here and now, for I am putting myself on trial. Yes, I did it, I say it myself.

Who takes on that responsibility of accusing himself? We do not accuse ourselves. Sadly, we acquit ourselves and accuse everyone else. We transfer it onto others. The government is to blame, Seraphim is to blame, Russia is to blame, England is to blame, America is to blame, the neighbour is to blame, the father is to blame, someone is to blame. We are not to blame; we are the doves, we are not to blame.

How rare it is for a person to say, Lord, all this is happening because of my sins; I am the sinner. Where, then, is this humility, this turning inward, which the Church is working for with all these texts of this season, the ones that teach and the ones that bring compunction?

It is missing from the Christian; it is missing from the Christian. A person does not please God, a person does not want God. He manufactures a righteousness of his own and imagines that he will be justified in his own way.

This Saint, I tell you, this man is very illuminating on these matters. Next he takes up David, a person of real weight. If I sin, it does not carry so much weight; but if a bishop sins, it carries weight. If a labourer sins, it does not carry so much weight; but if a king sins, it counts. Each of us will be judged in proportion to the position he holds, and to the knowledge he has, and to the ministry he performs.

So David was not just an ordinary figure. He was a person with two great gifts of grace: he was a king and he was a prophet. That is why he is called Prophetanax — Prophet and Anax, that is, King — Prophetanax. And he says, “David of old, the Theopator…” Listen to what he calls him: the Theopator, the forefather of God.

Why does it call him the father of God, the forefather of God? Because the Most Holy Theotokos comes from his line, from the root of Jesse, and from that root God borrowed flesh and blood and came into the world. So this forefather of God, David of old, "though he sinned in two ways, O my soul" — Saint Andrew is speaking now to his own soul, to himself — he sinned in two ways. He became a fornicator and a murderer, or rather an adulterer, an adulterer and a murderer.

So how is it, my soul? Do not despair. "Pierced by the arrow of adultery" — that arrow came through his eye, which saw Bathsheba naked as she was bathing. "And taken captive by the spear of the penalty of murder" — the spear that killed Bathsheba's husband, whom he sent up to the front line. Do not forget these two things: this forefather of God did such things. "Yet you are sick with works more grievous still." But you, my soul, admit it: you are not only an adulterer and a murderer, you carry heavier things than that.

"I haven't killed anyone," you say. "I haven't stolen." Then how is God to have mercy on you? Where is the place where God will put his mercy? Where is your humility? Where is the vessel? If there is no place to put it, then you have no need of him.

This is what David, the forefather of God, did, he says. And you, he says — my soul, because he is speaking to my soul — he sinned doubly, my soul; this man committed two sins. But you yourself are sick with something worse than his deeds — sick in the impulses of your own will. You don't do these things with your hands; you do them in your mind.

And who is clean in the eyes? Who is clean in the tongue? Who is clean in the mind? Where is this God going to stand? What is He — something material? What is God, that you should set Him on a clean cloth or on a little gold dish, the way the first Christians did, who did not want to take Him, the body of Christ, in their bare hands? Because, you know, they did not receive Communion with a communion spoon; each one would hold out their hand, and the priest would place it there.

And in the days of Saint John Chrysostom the Holy Spoon, the Holy Labis, was devised, and the Blood and the Body are mingled together in the chalice, and he gives it that way, because certain people used to keep it, the Body of Christ, and they would use it for all sorts of magic and things like that.

Some men and some women, wealthy men and wealthy women, would bring clean silk handkerchiefs and lay them over their hands.

They held these cloths in their hands, or brought little golden plates, so that the Body of Christ might be placed upon them and they might receive Christ on gold. But John Chrysostom answered them: “What is gold compared with your own body? And what is a silk cloth compared with the temple of the Holy Spirit? Christ enters neither gold nor silk, but the human soul; and He asks that the human soul be pure and radiant.”

This man, inspired by the Holy Spirit, speaks to his own soul and says: “You are gravely ill, my soul; you are sick, having deliberately inclined toward sin”—you are sinful in your very mind. “David once joined lawlessness to lawlessness, mingling adultery with murder.” He joined adultery to murder, mixed them together in one cup, and drank it.

“Yet straightaway he showed forth a repentance that was twofold” — a double repentance for the double sin. And he did repent: “I have sinned against the Lord.” But he also wept for the rest of his life. Not a single night went by when his bed was not soaked with his tears, because of this repentance of his.

The same is said of the Apostle Peter, who went so far as to deny Christ with an oath. Yet ever after, if he heard a cock crow, his eyes filled and he wept, for his mind was carried back to that moment when he denied his Lord three times.

I do not know whether the things I am saying to you sound strange.

But they are among the things most of us heard last night and again this morning. And among the things many of us have read, but have never studied. Let me move on to some of his other thoughts.

I fall down, I fall down before You, and I offer You my words as though they were tears. As my tears flow, so too do my words flow. And I say to You: “I have sinned, I have sinned. I have sinned as the harlot sinned, and I have transgressed—I have transgressed as no one else on earth.” We do not have this spirit. We see the other person as more sinful; we see him as beneath us. Satan places us above the other person. And even if he does not raise us very, very high, he still places us just the thickness of cigarette paper above him. Yet even to rise a cigarette paper’s thickness above another person is a fall: for Satan, because he has cast us down; and before God, because He does not acknowledge us. “As no one else on earth. But even so, O compassionate Master...”

I am Your own creation — call me back. Don't forget: I am something You made. Here he puts a kind of pressure on God — almost a holy blackmail — the same thing the hymnographer does to God in the Evlogitaria: "I am the image, the very icon, of Your ineffable glory" — don't forget that I am Your own image — "even though I bear the marks and scars of my sins,"

“Do not disregard Your own creation, O Master.” This is a kind of appeal made to God. You say to Him, “Do not forget me. Even though I have sinned, I am the work of Your hands.” And do you know what that means? It means reminding God: “You Yourself said this; You Yourself promised forgiveness.” It means holding fast to God’s promises. This brings great consolation, and even in the midst of sin you find great mercy in God’s sight. “I have stained Your image and transgressed Your commandment; it has become utterly darkened.”

“The divine beauty has been darkened, and the lamp has been quenched by the passions, O Savior.” In other words, it is a wretched thing, a blackened thing. And now the hymn turns back again and speaks to the soul: “Return, repent, uncover what is hidden.” What does “uncover” mean? It means I bring the hidden things up to the surface.

This is something many people never do. There are people who go to confession and still have things left unconfessed.

Does he confess it? There are people who say a great deal in Confession, yet have concealed many things—or only a few. But even if a person has concealed just one sin, it spoils all the rest of what he has tried to put right. He has no right to keep any sin hidden, whether it is shameful, whether it is serious, or whether setting it right requires a sacrifice. Many people do not confess because they are unwilling to obey the canon—the rule of prayer—or to make the sacrifice that will be required of them in order to put the matter right. And so they do not confess it.

There are people who have wronged others. They have taken sweat, blood, labour, fields, money, possessions from other people. They have wronged them. They have managed it, they have had wills drawn up in their own favour. They have made false sales, arrangements, schemes, frauds and the rest. How are such things to be healed? He may perform many acts of mercy for God—but what good does that do him? He goes and lights a candle—but what good does that do him? He must give it back. And he is not willing. Either because he does not want to, or because — there are many who genuinely cannot give it back, but even then they will not confess it, and so they stay bound.

One woman has taken a man who is her own relative, another man has taken a woman who is his relative; that marriage has to be dissolved.

She will not discuss it, she will not say it, she will not bring it up, because it would mean separating, and she is not willing, he is not willing. Do you know how many things like this exist and stay bound here and concealed from the spiritual father?

Plenty of people know about it; the relatives know. And they even went to their weddings — cousins got married, and they brought them a gift on top of it. You know the people I'm talking about. We know that this woman is an adulteress. They know that this man is an adulterer. And they wish them many happy years, so they can go right on doing the same things. Do you know how many transfusions of this kind there are — someone else's sins coming down on our own head?

And it is because we are afraid of the world. Because we need this person or that one: the important one, the small one, the big man, the big woman, whoever it may be, the one we depend on. And so these things stay buried and covered over. And we simply stand there, light our little candle, and go off to church. Look at us.

And what happens when the earthquake comes and the building falls? Then it will show whether there are gold coins buried underneath, or whether mice and snakes and scorpions come crawling out. Then, at last, a little of what people really are will show.

For one day the earthquake will come, and this filthy dish called the earth will be turned upside down. But this hut too, this tent—the human body—will one day be torn down and pass into decay.

And you know, when the bulldozer moves in, then either the money boxes come out with the gold in them, with coins, with hidden treasures, as you hear about, or else out from underneath come the cockroaches, the mice, the scorpions, the snakes and the rest. So many people have storerooms like that in the subsoil of their soul.

So this is what the holy man had in mind. That is why he says here, “Uncover what is hidden.” Bring it out, search, uncover, examine, and keep uncovering what is hidden; pay attention to the details. My dear saints, I told you one evening about a woman who went to confession once a year and thought she was doing just fine, and so on. Satan appeared to her and said, “I've got you. I'm the one who's holding you.” And he reminded her of two things she had done when she was a nurse: she used to take the hospital's alcohol to keep herself warm, and I don't know what else she had done. “I've got you,” he said, and he was pulling at his hair.

And she thought the hospital's alcohol was something you could just pour out. From the poor you must not take even the alcohol, and burn it, from others perhaps you can take it, you can waste it. "I have a hold on you," he says, "here I have you in my hand."

If a person is willing to seek, not on his own, mind you: notice the discernment here.

My God, enlighten me, remind me in your own way. What is it that will trip me up? I beg you. I am ready, at any cost, to bring it to the surface. You were crucified for me, I am your possession; I beg you, forgive me and enlighten me as to what it is that is holding me back.

And then you will see how much comes to the surface, how many people will turn up, how many dreams you will see, what you will hear. Then you will see. But we have never asked God to remind us and to uncover for us, as he says here, what is hidden.

He says, God knows all things. He is the one who knows them. And yet, although he knows them, he wants you to say them too, and me as well. He wants us to acknowledge them. Yes, I did it. Forgive me. And I will forgive it. This acknowledgement is what God wants.

And most unhappily we are not willing, for the sake of this bit of flesh and for the sake of this world. And we do not want to take our stand with God. And even though our days are dismal in the extreme, so ugly, personally, in our families, in the Church, in the state, so ugly, still we refuse to humble ourselves and take our stand with God.

Wherever a man leans for support, on whatever person, on whatever material thing he places his strength, he is deceived. Only in God is there anything real. Everything else is a lie, like those bubbles children blow with soapy water, no matter who the person is on this earth, and no matter what he holds in his hand.

So let us be afraid, because I have to stop, the hour will not allow me more. Let us be afraid of this thing, of the little that has been uncovered here, just this much, this evening. And let each one examine himself, and let him not waste his days in this world, days that are days of God's kindness and long-suffering. For God, as I have said before, has given us two legs, so that if one gives out we still have the other.

Two hands, so that if one gives out we still have the other. Two eyes, so that if one fails we still have the other. Two ears, so that if we go deaf in one we still have the other. But he gave one soul, one soul only. And a man dies once, he will be judged once, and once he will either be condemned or be saved.

So let each one examine himself and act, in what remains of this season. I pray that through the intercessions of this holy man and of the Most Holy Theotokos we may be granted mercy unto this end. Amen.

Σήμερα η Αγία μας Εκκλησία, όπως ξέρετε και εσείς σαν ορθόδοξοι χριστιανοί, υπενθύμησε ένα μεγάλο γεγονός και μάλιστα από χθες βράδυ ένα σύγγραμμα ενός μεγάλου ανθρώπου της Εκκλησίας μας, του Αγίου Ανδρέου Κρήτης.

Πρόκειται περί του μεγάλου κανόνος, όπως λέγεται, που πολλοί θα ακούσατε και χθες το βράδυ και σήμερα. Οι ομιλίες οι προηγούμενες, οι δύο, ήσαν αναφορικώς με το δεύτερο πρόσωπο μετά Θεόν, την Υπεραγία Θεοτόκο.

Και μας δόθηκε ευκαιρία για δυο στάσεις να πούμε λίγα λόγια. Όμως και το σημερινό γεγονός δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητο. Γι' αυτό, με τη χάρη βέβαια του Αγίου και τη μακροθυμία του Θεού, απόψε το βράδυ να πω λίγα λόγια.

Μέσα στα τόσα κατανυκτικά και βαρυσήμαντα τα οποία υπενθυμίζονται κατά την περίοδο αυτή της μεγάλης λεγομένης Τεσσαρακοστής,

Κατ' αρχής, υπάρχουν δύο περιστατικά πολύ σοβαρά. Το ένα είναι το λεγόμενο Μεγάλο Απόδειπνο, που έχει πολύ ηθική δασκαλία και κατανυκτική, και το δεύτερο είναι ο Μέγας Κανών του Αγίου Ανδρέου Κρήτης. Αν κανείς ήθελε να εγκύψει, όχι απλώς να διαβάσει αλλά να μελετήσει τα περιστατικά αυτά τα οποία υπάρχουν, και να αναζητήσει

να αναζητήσει να βρει πούθε ορμήθησαν οι άνθρωποι αυτοί οι θεοφόροι και έγραψαν, πολλά είχε να ωφεληθεί. Δεν είναι μια περίοδος η μεγάλη λεγομένη Τεσσαρακοστή απλώς για να νηστέψουμε, φερ' ειπείν, το λάδι κλπ.

Αλλά να πληροφορήσουμε και την ψυχή μας για τα αθάνατα περιστατικά τα οποία υπενθυμίζονται μέσα σε αυτή την περίοδο της μεγάλης λεγόμενης Τεσσαρακοστής. Από μερικές σημειώσεις που εκράτησα αναφορικώς με το πρόσωπο αυτό και το έργο του, επιτρέψετέ μου να σας μεταφέρω μερικές, μάλιστα στους ανθρώπους οι οποίοι για τον α ή β λόγο δεν τους βοηθεί η βιβλιοθήκη τους ή οι γνώσεις τους.

Οι άλλοι βέβαια ξέρουν.

Φέρετε ότι ο Άγιος Ανδρέας ο Κρήτης, ο οποίος λέγεται και Ιεροσολυμίτης, ήταν από τη Δαμασκό. Τον εορτάζει η Εκκλησία μας στις 4 Ιουλίου. Εκεί κανείς θα μπορεί να βρει πολλά γύρω από το πρόσωπο αυτό. Αναφέρεται ότι από μικρός ήταν άφωνος.

Επί 7 έτη δεν είχε μιλήσει και θαυματουργικώς στα 7 του χρόνια μίλησε το πρώτο, ικανός για γράμματα, για σχολείο, στα 14 χρόνια του. 14 χρονών επήγε σχολείο ο Άγιος Ανδρέας.

Έπειτα πήγε και έγινε μοναχός στα Ιεροσόλυμα όταν ήταν σε σχετική ηλικία. Αγία ζωή. Εκεί εμελέτησε πολλά και έγραψε κατ' εξοχήν πανηγυρικούς λόγους, όπως αναφέρει ο συγγραφέας του. Μέσα σε αυτά που έγραψε είναι και ο παρών κανών.

Τον κανόνα αυτόν, κανείς τον διαβάσει, θα πρέπει να μπορέσει να τον παρακολουθήσει, να γνωρίζει την Παλαιά Διαθήκη και την Καινή Διαθήκη και το Αποστολικό έργο ακόμα, διότι αρχίζει από τον Αδάμ και τελειώνει στην Ανάληψη του Χριστού και θα περνά στο Αποστολικό έργο.

Δεν ξέρω αν έχετε μελετήσει το έργο αυτό, αν το έχετε απλώς διαβάσει δεν θα πήρατε πολλά πράγματα. Εάν έχετε μελετήσει πράγματι, θα τον παρακολουθείτε από Αδάμ, Από την πτώση μέχρι την Ανάληψη του Κυρίου και του Αποστολικού ακόμη έργου.

Είτε ο άνθρωπος ο οποίος εμφορούμενος από χάρη Πνεύματος Αγίου ειργάσθη κατά τέτοια έννοια μέσα στο έργο αυτό, ώστε αν μπορούσε να κατορθώσει να παρακινήσει κάθε άνθρωπο. Γιατί υπάρχουν εκεί μέσα περιστατικά για όλους τους ανθρώπους, για όλες τις τάξεις, τους ανθρώπους της αρετής, τους ανθρώπους της αμαρτίας, τους αδιαφόρους, τους πάντας.

Δεν αφήνει κανέναν που δεν του υπενθυμίζει. Σκοπός του βέβαια να τον φέρει τον άνθρωπο σε ισορροπία, να βρει τον εαυτόν του, γιατί ήρθε, πού θα ήρθε και πού υπάγει, και να τον βοηθήσει εις πάσαν, όπως τα λέγαμε, αρετή.

Αυτό το έργο του, του μεγάλου κανόνος, όταν απεστάλη από τον Επίσκοπο Ιεροσολύμων Θεόδωρον για να πάρει μέρος για λογαριασμό του στην Έκτη Οικουμενική Σύνοδο, το είχε μαζί του το έργο αυτό. Η Έκτη Οικουμενική Σύνοδος, ξέρετε, ότι είχε γίνει δια την αίρεση των μονοθελητών, το 680 μετά Χριστόν.

Μαζί του δε είχε πάρει και το βίο της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, λίαν διδακτικός, παρηγορητικός και προτρεπτικός εις μετάνοιαν και ενθαρρυντικός για μας τους βαρυποινίτες, όπως θα λέγαμε, έναντι του Θεού.

Το βίο της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας τον είχε γράψει ο Πατήρ Σωφρόνιος ο Ιεροσολυμίτης. Και δεν ξέρω αν προσέξατε, κατά την ανάγνωση του κανόνου αυτού παρουσιάζονται στο μέσο και ορισμένα περιστατικά από την Οσία Μαρία την Αιγυπτία, την οποία η Αγία μας Εκκλησία την ερχομένη Πέμπτη Κυριακή των Νηστειών την παρουσιάζει σαν παράδειγμα μετανοίας επί σκηνής,

της σκηνής, που είναι η τελευταία Κυριακή πλέον της Εβδομάδος των Παθών, που ενθαρρύνει κάθε άνθρωπον, οσοδήποτε χαμηλά κι αν έχει πέσει στην αμαρτία, ότι μπορεί να επιστρέψει. Αυτά βέβαια τα έκαμε και γρηγορότερα η Εκκλησία. Και την περασμένη Κυριακή μάς παρουσίασε τον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, άλλος μεγάλος πατήρ αυτός, παρήγορος των αμαρτωλών. Λοιπόν, την προάλλη Κυριακή μάς παρουσίασε τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, αναφορικώς με το θέμα

με το θέμα της πίστεως και του αγώνος γύρω από το θέμα της ορθής πίστεως.

Και εκεί το πρώτον είδε το φως της δημοσιότητας ο κανόνας αυτός, ο οποίος λέγεται Μέγας, αφενός για τα μεγάλα, τα υψηλά νοήματα που έχει μέσα, αφετέρου για το μέγεθος. Έχει 250 τροπάρια. Δεν ξέρω αν είχατε ποτέ την υπομονή να διαβάσετε πόσος είναι αυτός ο κανόνας.

250 τροπάρια και όλα με περιεχόμενο. Όχι απλώς λόγια που κνίζουν την ακοή, αλλά λόγια που νύσσουν και κατανύσσουν την θέλουσαν καρδία. Διότι όταν η καρδία δεν θέλει, κανένας δεν μπορεί να την νύξει ή να την κατανύξει.

Γνωρίζετε, δεν ξέρω, όσοι δεν γνωρίζετε. Έμεινε ορισμένο καιρό στην Πόλη, στην Κωνσταντινούπολη, και ως φιλομόναχος άνθρωπος, άνθρωπος της ησυχίας, δεν του άρεσε εκεί, και κατόπιν αποκαλύψεως έφυγε, βγήκε της πόλεως.

όμως τον εχειροτόνησαν και τον έστειλαν Αρχιεπίσκοπο Κρήτης. Το 720 επέστρεψε για μια αναγκαία εργασία στην Κωνσταντινούπολη και στην επιστροφή του προς την Κρήτη πόδισε, όπως λέμε, το καΐκι στη Μυτιλήνη όπου εκεί εκοιμήθη και ετάφη εις την Ερεσό της Μυτιλήνης, ένθα ο τάφος σου μέχρι σήμερον εκεί.

Το έργο του όμως υπάρχει, οι πατέρες το πήραν το έργο αυτό εκ των υστέρων, το μελέτησαν, είδαν το περιεχόμενο και το βίο της Αγίας, γι' αυτό από Πνεύμα Άγιο οδηγούμενοι το ετοποθέτησαν να αναγινώσκεται κατά την Πέμπτη αυτή, της Πέμπτης Κυριακής των Νηστειών, να υπενθυμίσει τους ανθρώπους πώς έπεσαν, πώς αμαρτάνουν, πώς κι άλλοι έπεσαν, κι άλλοι αμάρτησαν, αλλά μετενόησαν, εσώθησαν, ποιος ο προορισμός γενικά του ανθρώπου.

Δεν ξέρω αν μέχρι σήμερα σας έχει εντυπωθεί ποτέ η περιέργεια τουλάχιστον, αν όχι η επιθυμία. Αν δεν σας έχει εντυπωθεί επάνω στο θέμα αυτό, όποτε σας δοθεί εύκαιρος. Δεν είναι μόνο θέματα αυτά της μεγάλης λεγομένης Τεσσαρακοστής, αλλά τα θέματα ολοκλήρου του έτους.

Βάζετέ το σε μια άκρη εκεί και διαβάζετε από λίγο λίγο με τη σειρά, όχι ποιητά. Και κάνετε επανάληψη στα τροπάρια, αν δεν τα εννοείτε. Να δείτε πόσα πράγματα υπάρχουν γύρω από την πίστη μας διαφωτιστικά και παρηγορητικά και θεραπευτικά, τα οποία τα έχουμε στο αρχείο, δεν τα χρησιμοποιούμε.

Ο Χριστός στην Ορθόδοξο Εκκλησία του επιμένει και θα επιμένει μέχρις τελείας των αιώνων, για να καταστήσει αναπολογήτους όλους αυτούς οι οποίοι δεν το θέλησαν. Διότι αυτοί οι οποίοι θέλουν βρίσκουν πολύ φως μέσα στις ημέρες αυτές.

Βρίσκουν πράγματι τον εαυτόν τους. Και αυτός είναι ο σκοπός όλων των ακολουθιών αυτών, των κατανυκτικών ακολουθιών, όπως λέγονται, από το μεγάλο κατανυκτικό κανόνα μέχρι τις εβδομάδες των παθών. Όλος αυτός είναι ο σκοπός, να κάνει μια εσωστρέφεια στον άνθρωπο, να ελέγξει ο άνθρωπος τον εαυτόν του.

Είναι εύκολο να πει κανείς ότι θρησκεύει, και το ξέρετε αυτό το πράγμα, και για τους εαυτούς μας το λέμε και για άλλους το υποστηρίζουμε. Πόσο εύκολοι είμαστε όμως να εκδίδουμε πιστοποιητικά για τον εαυτό μας ή για άλλους δικούς μας, κάτω από το σύστημα κινούμενοι ή από άγνοια, μην γνωρίζοντας πώς ο Θεός μετρά και πώς ο Θεός ζυγίζει.

Πού θα το παρουσιάσουν αυτό το πιστοποιητικό; Τι θα πει ο άνθρωπος, ξέρεις.

Ξέρεις, μου είπε η γυναίκα μου ότι είμαι εντάξει, μακάρι να ήσαν και άλλοι σαν και εμένα. Μου είπε ο σύζυγός μου έτσι ήθελε και πρέπει να με βάλεις μέσα. Μου είπε η γειτόνισσα ή ο Α, ή ο Β, ή ο Γ και λοιπά. Σας έχω μιλήσει πολλές φορές πάνω στο θέμα αυτό και πολλές φορές ίσως έχω γίνει και κουραστικός, ότι τον άνθρωπο πρέπει να τον απασχολεί μία γνώμη και όχι τέσσερες που υπάρχουν στο περιβάλλον του. Μία γνώμη, ούτε στη δική του ούτε στις οικογένειες.

της οικογένειάς του, ούτε εις τους μακρύτερα από αυτόν, να στηρίζεται και να επαναπαύεται, να ενδιαφέρεται, να μάθει τι γνώμη έχει ο Χριστός για Αυτόν, Αυτόν να τον απασχολεί. Διότι αν Αυτό δεν το μάθει, όλα τα άλλα πιστοποιητικά τα οποία εκδίδουν οι άνθρωποι για μας ή εμείς για τον εαυτό μας, γιατί έχουμε κι εμείς δικιά μας έκδοση με μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μας, θα βρεθούμε γελασμένοι όταν πέσει η αυλαία και βρεθούμε εκεί που δεν θέλουμε να βρεθούμε, που τότε τα πράγματα δεν έχουν θεραπεία.

Διότι όσο ο άνθρωπος μένει στον κόσμο τούτον έχει θεραπεία. Όταν περάσει στον κόσμο εκείνον δεν έχει θεραπεία. Όπου βρει ο φωτογραφικός φακός του θανάτου κάθε άνθρωπο, εκεί θα υπάρχει εις την αιωνιότητα.

Υπάρχουν, είναι αλήθεια, πολλοί άνθρωποι με πολύ καλό περιεχόμενο, καλοί άνθρωποι όπως τα λέγαμε, με πολλά έργα στο ενεργητικό τους.

Όμως μια τους σκέψη, σατανική, ότι πράττουν κάτι που δεν το πράττει ο άλλος, ότι πράττουν καλύτερα από τον άλλο, Ότι ήσταντε κοντύτερα στον Θεό ότι είναι θεοφοβούμενοι κάτω από τας εντολάς του Κυρίου και λοιπά, αυτό το αεράκι είναι αρκετό να δηλητηριάζει όλη την ύπαρξή τους και να απορρίπτεται ολοσχερώς από τον Θεό.

Άκουσα από τον Σατανά τελευταία μία συζήτηση με έναν. Του λέγει: είσαι εγωιστής, γι' αυτό θα κολαστείς. Εγώ, του λέει, είμαι εγωιστής; Εγώ είμαι πολύ ταπεινός. Λέει ο Σατανάς: και μόνον αυτό που είπες, είσαι εγωιστής.

Τρόμαξα, ομολογώ. Πόσο λεπτό πράγμα είναι αυτό το θέμα, ότι στέκουμε καλά.

Και έρχεται ένα άλλο που έχω διαβάσει και σας το λέγω και σας, που λέγει ένας πατήρ, που αν καλώς ενθυμούμαι είναι ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: Εάν όλην την κλίμακα των αρετών ανέλθεις, υπέρ αφέσεως αμαρτιών προσεύχου.

Το επαναλαμβάνω. Εάν όλην την κλίμακα—όχι «ανέβηκα τα 29 σκαλόνια, ένα δεν ανέβηκα»· όχι. Εάν όλη την κλίμακα των αρετών ανέλθεις, υπέρ αφέσεως αμαρτιών προσεύχου.

Διότι κανένας από εμάς δεν έχει, όπως είπα γρηγορότερα, το μέτρο το κατάλληλο που μπορεί να μετρήσει αν αυτό που κάνει είναι αρεστό στα μάτια του Θεού. Εγώ αυτή την ώρα ομιλώ. Εσείς μπορεί να θαυμάζετε.

Και εγώ μπορεί να θαυμάζω τον εαυτό μου και ο Θεός να μου πει, θα σου πω εγώ μετά. Σας φαίνεται παράξενο; Σας ερωτώ. Υπήρξε μεγαλύτερος άνθρωπος από τον προφήτη τον Μωσή; Έχουμε κανέναν άλλον θεόπτη να μιλάει πρόσωπο προς πρόσωπο με τον Θεό; Έχουμε άλλον που είδε τόσα θαύματα ή επετέλεσε ο Θεός δι' αυτού τόσα θαύματα; Σας ερωτώ.

Πείτε μου, μπήκε στη γη της επαγγελίας; Δεν μπήκε, και μάλιστα η τελευταία του ενέργεια ήταν για τη δόξα του Θεού κατά κόσμον.

Κτύπησε την πέτρα, έβγαλε νερό, εποτίσθη ολόκληρη η συναγωγή, στο τέλος όμως λέει ο Θεός, έλα εδώ. Δεν πρόκειται να πας στη γη της επαγγελίας, σου κάνω μια οικονομία να τη δεις από μακριά. Και τον ανέβασε σε ένα βουνό και είδε από μακριά πού είναι η γη της επαγγελίας.

Διότι του λέγει, δεν με τίμησες εγώ, εσύ, δεν το έκανες ακριβώς όπως εγώ σου είπα. Αυτό το ακριβώς για τον Θεό, στην τελευταία αυτή δοκιμασία του Μωσή, για να μείνει παράδειγμα στην αιωνιότητα. Δεν του είπε να κτυπήσει την πέτρα, ως είθιστο μέχρι τότε που κτυπούσε την πέτρα και έβγαζε νερό.

Να πεις την πέτρα. Κι ο Μωσής λοιπόν ψύχησε. Βρε, μέχρι τώρα τη χτυπούσα και έβγαζε. Αν δεν βγάλει, θα με λιντσάρουν αυτοί οι Εβραίοι τώρα εδώ πέρα, αυτός ο σκληροτράχηλος λαός. Τι να κάνω λοιπόν τώρα; Και το κάνει μισό-μισό. Τι θέλετε, λέει, να πω στην πέτρα κι αν δεν βγάλει; Ταυτοχρόνως όμως την χτύπησε την πέτρα.

Είπε και ένα κομμάτι από τον Θεό, έβαλε και ένα κομμάτι από το δικό του. Ο Θεός για τους ανθρώπους έκανε το θαύμα, έβγαλε το νερό, αλλά αυτόν τον έπιασε από τα μαλλιά, πέρασε, του λέει, έξω.

Και έβαλε τον Ιησού του Ναυή στο πόδι του. Και ο Ιησούς του Ναυή οδήγησε τον λαό στη γη της επαγγελίας. Ο Μωσής δεν τον οδήγησε, τιμωρήθηκε. Γιατί; Για μια λεπτομέρεια που δεν μπορούσε ποτέ ο άνθρωπος να συλλάβει.

Άνθρωπος είμαι, θα πει κανείς. Τι να κάνω, κύριε; Από τη στιγμή που λες ότι είσαι δικός μου και με πιστεύεις, παύεις να είσαι άνθρωπος. Είσαι υπεράνθρωπος. Ο χριστιανός δεν είναι καλός άνθρωπος, που λένε ορισμένοι. Είναι άλλο πράγμα ο χριστιανός.

Καλοί άνθρωποι με το σαβουάρ βιβρ υπάρχουν πολλοί, πολλοί.

Κουβαρντάδες, συνεπείς, ανοιχτοχέρηδες, ευγενείς, τιμούν τον πατέρα και τη μητέρα κλπ. Και κατευθείαν για την κόλαση, γιατί μείναν μόνο καλοί άνθρωποι. Όχι ότι ο χριστιανός δεν είναι καλός άνθρωπος, αλλά μπορεί να είναι καταφάνταστα καλός άνθρωπος και να μην είναι καθόλου χριστιανός.

Αυτό βέβαια ήταν και η αιτία που έχω γράψει ειδικό βιβλίο. Άλλο καλός άνθρωπος, άλλο χριστιανός, δύο πράγματα ξεχωριστά. Αυτό λοιπόν, το 100% — να μην είμαι τώρα στα άκρα — των χριστιανών δεν το έχουμε πιάσει.

Δεν λέω 100%, να μην είμαι, ο Κύριος γνωρίζει, αλλά είναι τόσο απειροελάχιστο το ποσοστό Που έχει πιάσει τον τρόπο της Ορθόδοξης Σωτηρίας. Που όλοι οι άλλοι, το έλεος του Θεού ό,τι κάνει. Η δικαιοσύνη η δικιά μας δεν πρόκειται να βρεθεί.

Διαβάσετε, αυτά τα αντλώ από αυτό που σας ομιλώ απόψε το βράδυ. Γιατί αυτοί είναι πνευματοφόροι άνθρωποι, αυτοί είναι θεοφόροι άνθρωποι. Και έδωσαν το μέτρο του τρόπου του σκέπτεσθαι του χριστιανού. Πώς πρέπει να σκέπτεται και ο αμαρτωλός και ο δίκαιος.

Γιατί είναι προτροπές και για τους δύο.

Εμείς έχουμε τη γνώμη ότι οπωσδήποτε αυτό που κάνουμε, η προσευχή που κάνουμε, αυτό που διαβάζουμε, αυτό που λέμε καθ' οδόν, αυτό που πράττομε φανερά και κρυφά, ότι ευχαριστεί τον Θεό. Πού; Δεν την έχεις την πληροφορία.

Ποιος σου είπε ότι ο Θεός ευχαριστεί; Και θα πει κανείς, μα πώς να το μάθω; Δεν σου λέω να το μάθεις. Σου λέω όμως μια άλλη πλευρά. Να φοβάσαι αυτό που κάνεις, ότι ίσως ο Θεός να μην το θέλει. Δεν σου λέω να μάθεις, αλλά να φοβάσαι.

Αλλά δεν φοβόμαστε. Αυτό είναι το μυστικό. Εκεί θέλω να οδηγήσω. Κάνεις ένα δώρο σε έναν άνθρωπο.

Και τον κοιτάζεις τώρα, να δεις πώς θα δεχτεί το δώρο. Και ο άνθρωπος αυτός είναι ευγενής, είναι, είναι, είναι. Παρότι το δώρο δεν του κάνει. Και εντούτοις όμως, με έναν τρόπο μειλίχιον και λοιπά, σου δείχνει όλη την ευγνωμοσύνη.

Μα δεν άξιζε, μα δεν έπρεπε, μα σε ευχαριστώ πάρα πολύ, πάντοτε θα σε θυμάμαι και τα διάφορα. Τόσα λόγια σου είπε, δεν ικανοποιείσαι, πάντοτε μέσα σου μένει ερωτηματικό. Μήπως η πολυευγένειά του τα λέει αυτά;

Και κοιτάζεις, ει δυνατόν, με ό,τι οξυδέρκεια έχεις, να μπορέσεις να τον διαβάσεις μέσα του πώς έχει το θέμα. Ή να πληροφορηθείς εκ των υστέρων πώς το διέθεσε ή το διαθέτει το δώρο. Για έναν άνθρωπο το κάνεις αυτό.

Αυτό, άνθρωπε, το κάνεις αυτό στον Θεό; Θεέ μου, πώς έχουν τα πράγματα γύρω, γενικά από την πολιτεία μου, γενικά από τις ενέργειές μου, πώς έχουν, μήπως βρωμάνε; Γιατί αν διαβάσει κανείς τον Ησαΐα, θα βρει ότι λέγει σε ένα μέρος, αν καλώς ενθυμούμαι, στο 64ο κεφάλαιό του, Πάσα η δικαιοσύνη ημών ως ράκος αποκαθημένης.

Και μάλιστα η Εκκλησία μας το έχει δανειστεί αυτό και το έχει βάλει σε μια ευχή του Ευχελαίου. Εκεί που ταπεινώνεται ο άνθρωπος απέναντι του Θεού και του λέει ότι δεν έκαμα τίποτα. Και ο Μέγας Βασίλειος σε μια ευχή που ακούμε αυτές τις ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, τας Κυριακάς, που είναι του Μεγάλου Βασιλείου, λέγει ο ιερεύς σε μια μυστική του ευχή εκεί, ουδέν άξιον εποιήσαμεν, ο Μέγας Βασίλειος, ουδέν άξιον εποιήσαμεν. Πώς επαναπαύεσαι λοιπόν ότι πράττεις σωστά και δεν φοβάσαι, άνθρωπε; Δεν μπορώ, λέγω, να μάθω πώς σκέπτεται, αλλά ας μάθω όμως εγώ τον εαυτό μου, ότι πιθανόν να μην είναι σωστό, ώστε κάτω από φόβο πάντοτε,

Κι αυτοί που βρίσκονται εν μετανοία πρέπει να φοβούμεθα, κι αυτοί που ευρισκόμεθα εν νηστεία πρέπει να φοβούμεθα, κι αυτοί που ευρισκόμεθα εν εγκρατεία πρέπει να φοβούμεθα, οι πάντες πρέπει να φοβούμεθα, διότι καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην ο Θεός ουκ εξουθενώσει.

Και έχει μάλιστα ένα ωραίο ερώτημα και απάντηση του ιδίου του Θεού, που δεν χρειάζεται μαρτυρία ανθρώπων και ξυπνάδα καθηγητού να απαντήσει, η οποία κι αυτή αναφέρεται βέβαια στον Ησαΐα, και λέγει, «Ἐπὶ τίνα ἐπιβλέψω;» Ερωτά ο Θεός τον εαυτό του.

Ποιον πρέπει να προσέξω, επί τι να θέλω επιβλέψεις Και απαντά ο ίδιος, Επί τον ταπεινόν τη καρδία. Ταπεινός τη καρδία. Δεν πάει να πει να μείνεις γυμνός ή να φοράς τρύπια ενδύματα και είσαι ταπεινός, διότι τότε θα είναι μάρτυς κατηγορίας, βασιλικός επίτροπος όπως λέμε, ο Σωκράτης, που είπε κάποτε σε έναν που του παρουσιάστηκε μπροστά του με ένα τρύπιο μανδύα, να του δείξει την ταπεινοφροσύνη του, και του είπε, βλέπω από τις οπές του μανδύου σου, βλέπω τον εγωισμό σου.

Θα βρεθεί αυτός μάρτυς κατηγορίας. Δεν μιλώ έτσι εγώ σε αυτό το θέμα. Θέμα είναι φόβος και τρόμος Γιατί εμείς δεν έχουμε το μέτρο να μετρήσουμε Τι είναι αυτό ευάριστο στο Θεό Πότε θα ταπεινεί και πότε εγωιστεί.

Γι' αυτό πρέπει μέχρι τελευταίας ρανίδος του αίματός μας και του πνεύματός μας και της πρόσκαιρης αυτής ζωής, η προσευχή μας να είναι πάντοτε: Θεέ μου, φύλαξέ με από δεξιά και από αριστερά, και το έλεός σου με σώζει και όχι η δικαιοσύνη μου.

Το είπε ο άνθρωπος, όχι ότι εξασφαλίζει, αλλά δημιουργεί προϋποθέσεις κατάλληλες ώστε να βρει η δικαιοσύνη του Θεού τρόπο να τον σώσει τον άνθρωπο. Μέσα λοιπόν λέγω σε αυτού του ανθρώπου, του Αγίου ανθρώπου το έργο αυτό, βρίσκει ο άνθρωπος πολλά πράγματα.

Εγώ που κρατούσα το εγκόλπιό μου, το βράδυ μάλιστα που άκουγα αυτόν τον κανόνα, σημείωσα ορισμένα, μερικά δηλαδή εξ αυτών, και επιτρέψτε μου να σας μεταφέρω. Να δείτε πώς μιλάει, υποδεικνύει βέβαια στον άνθρωπο πώς πρέπει να μιλάει στο Θεό, πώς πρέπει να προσεύχεται.

Διαβάζω από την 7η Ωδή, τον Ειρμό λέγει: Ημάρτομεν, ηνομήσαμεν, ηδικήσαμεν ενώπιόν σου, ουδέ συνετηρήσαμεν, ουδέ εποιήσαμεν, καθώς ενετείλω ημίν. Όχι όπως λέμε εμείς, όχι όπως λέγει η οργάνωση, όχι όπως λέει το εγώ, όπως λέει το συμφέρον, καθώς ενετείλω ημίν, με τον τρόπο που υπέδειξες εσύ, δεν κάναμε λέει τίποτα.

Λοιπόν, αν παραδεχτούμε ότι κάνει κάτι καλό, όπως τα λέγαμε, και πάλι δεν θα πρέπει να το βγάλει στην επιφάνεια, να το θάπτει, γιατί κινδυνεύει, και σας έχω πει άλλοτε και το ξαναεπιστρατεύω, κάτι που κάνει το λιοντάρι.

Λέων, όταν οσφρανθεί κυνηγό στο δρυμό, εκεί που βρίσκεται στο δάσος, τρέχει να κρυφτεί, να φύγει, και κατεβάζει την ουρά του κάτω και σαρώνει πίσω τα αποτυπώματά του, να μην τον βρει, και λέγουν οι πατέρες, παίρνοντας αυτή την ενέργεια του λέοντος, έτσι και συ, άνθρωπε, λέγει, όταν κάνεις κάτι, το σβήνεις από τη μνήμη σου, από την επιφάνεια, να μην φαίνεται. Και θα ήθελα να πω τι έλαβαν από τα παιδιά τους ή τα παιδιά τους από τους γονείς τους, που τους έστειλαν κάτι μέσω των εφημερίδων.

Αντί μνημοσύνου, δραχμές 500 για τη μάνα μου, για το φιλόπτωχο, και στην εφημερίδα. Εδώ ξέρει πού είναι το φιλόπτωχο, το βάζει στην εφημερίδα να ιδεί ο κόσμος ότι δεν ξέχασε τη μάνα του.

Καταλάβατε; Πού θα βρούνε εκείνοι οι οποίοι δεν δίνουν καλά, εάν δεν γραφτεί το όνομά τους χρυσοίς μάλιστα γράμμασι, στα κατεβατά εκεί των δωρητών ή των ευεργετών; Και κοιτάζουν με προσοχή, θα είναι γραμμένο.

Μου είχε στείλει ένας από τα Ιωάννινα 20 δραχμές για τον Άγιο Νεκτάριο. Στέλνει κάθε χρόνο. Και μου έγραψε εκ των υστέρων: Δεν το είδα λέει γραμμένο στην εφημερίδα. Γιατί σας φαίνεται παράξενο ε; Δεν το είδα λέει γραμμένο στην εφημερίδα.

Μου το είχε στείλει βέβαια την τελευταία ημερομηνία, και εμείς την εφημερίδα τη βγάζουμε γρηγορότερα, 15 μέρες περίπου κάθε μηνός. Και ήταν πρώτος πρώτος που θα έμπαινε στο άλλο φύλλο. Δεν είχε την υπομονή να πει, μήπως το πήρε αργά και είχε γίνει.

Έπρεπε να μπει αμέσως στο κωσάρι, να δει ο κόσμος ότι έστειλε είκοσι δραχμές για την αγιογράφηση του Αγίου. Ναι, εμείς είμαστε αυτοί· ο Θεός πώς τα βλέπει; Εδώ λοιπόν λέγει, άμα γονατίσεις να προσευχηθείς, θα πεις αυτά τα λόγια.

Ημάρτωμεν, ηνομήσαμεν, ειδικήσαμεν εν οποιών σου Μπροστά σε σένα, τον Εισαγγελέα εκρύφτηκα. Η γυναίκα δεν με ξέρει τη δεύτερή μου ζωή, ο άντρας μου δεν ξέρει την άλλη μου ζωή, Ο πατέρας μου, ο καθηγητής μου, ας τη φύλακα και λοιπά Εν οποιών σου όμως Πρόκειται εδώ για ένα μάτι, το οποίο τα πάνθ' ορά, που δεν μπορεί να ξεφύγεις, όχι νύχτα, όχι να σβήνεις το φως στη γωνία για να πηγαίνεις, όχι να πατάς σιγά, όχι μην το μάθει κανείς, μπροστά γυμνός και τετραχηλισμένος, ενώπιόν σου τα κάναμε αυτά.

Και αν ο άνθρωπος είχε αυτόν τον φόβο ότι αμαρτάνει ενώπιον του Θεού, ο Σάκης αμαρτάνει, ο Σάκης ψεύδεται, ο Σάκης σκέφτεται πονηρά, ο Σάκης παίρνει τον ιδρώτα του άλλου, ο Σάκης, ο Σάκης, ο Σάκης, ενώ έβλεπε ότι το κάνει ενώπιον του Θεού αυτό, όπως λέει ο Θείος Χρυσόστομος, ή δεν θα αμάρτανε καθόλου ή θα αμάρτανε λίγο.

Γιατί πολλές φορές ο άνθρωπος αμαρτάνει κάτω από μία ανάγκη θεληματική, που δεν μπορώ να δω, ούτε να σας τη διατυπώσω, ούτε να το ερμηνεύσω.

Επηρεάζομαι όμως από τη γνώμη του Σολομώντος. Θα έχετε διαβάσει τις Παροιμίες, στο 30ό το γράφει αυτό. Μέσα στην προσευχή του που κάνει προς τον Θεό, ζητάει από τον Θεό δύο πράγματα, του λέει, αυτά να μην τα ξεχάσεις.

Πρόσεξε να μην με κάνεις πλούσιο, αλλά ούτε και φτωχό. Τρέφε με, του λέει, με αυτάρκη τροφή. Και ερμηνεύει γιατί να μην τον κάνει πλούσιο και γιατί να μην τον κάνει φτωχό. Μην με κάνεις πλούσιον, λέγει, και πω τι πάει να πει Θεός.

Εδώ είναι, υπάρχει χαμώ Θεός, δεν έχουμε ανάγκη του άνω Θεού. Αυτό να μην το πω, μην με κάνεις πλούσιον. Αλλά μην με κάνεις και φτωχό όμως, λέει, και αναγκαστώ, λέει, να κλέψω στην ανάγκη μου.

Αυτή η ανάγκη η θεληματική, αυτή τη φοβάμαι. Γι' αυτό λέγω δεν μπορώ να δώσω το μέτρο ακριβώς. Πάντως όμως όταν υπάρχει ταπείνωση και αναγνώριση ότι πράγματι κάθε μας αναπνοή είναι και μία παρακοή, το θέμα θα ήταν πολύ διαφορετικό για πολλούς από εμάς και θα βρίσκαμε έλεος ενώπιον του Θεού.

Ακριβώς λίγο πιο κάτω λέγει «ημάρτηκα», έρχεται στον εαυτό του τώρα. Μέχρι τώρα λέει «ημαρτήσαμεν, ηνομήσαμεν», τώρα λέει «ημάρτηκα». Ἠμέλησα καὶ παρεῖδον τὴν ἐντολήν σου, ὅτι ἐν ἁμαρτίαις προήχθην, καὶ προσέθηκα τῷ μώλωπι τραῦμα ἐμοί.

Μεγάλωσα, αλλά αυτός ελέησό με ως έσπλαχνος από τον Πατέρον Θεός Το αναγνωρίζω ότι μάλλον προσέθεσα. Το τσίμπημα το έκανα έλκος εγώ. Αντί να το θεραπεύσω το μεγάλωσα. Αλλά στους οικτιρμούς του ξανά τρέχω.

Αναγνωρίζει ακόμη στην προσευχή του στο Θεό. Βλέπω ότι τα πάντα γνωρίζει, και εκείνα που κρύβουμε γρηγορότερα, όπως σας είπα, και λέγει: Τα κρύφια της καρδίας μου εξηγόρευσά σοι τω Κριτή μου, σε σένα το δικαστή μου.

Εδώ θα ήθελα να σταθώ, αυτόν τον κριτή, αυτόν τον δικαστή δεν πρόκειται να τον αποφύγει κανένας. Μα μαύρος, μα άσπρος, μα κόκκινος, μα μπλε, μα ξανθός, μα μελαχρινός, μα δεσπότης, μα λαϊκός, μα πλούσιος, μα φτωχός.

Δεν υπάρχει κανένας τρόπος να αποφύγει αυτό τον κριτή και τη δικαιοσύνη του. Όμως υπάρχει μία διαστολή στο γεγονός. Αν ένας άνθρωπος θελήσει να μην τον πάνε στο δικαστήριο, που θα τον πάνε οπωσδήποτε, οκτώ χέρια και οκτώ πόδια άλλων, να πάει στο δικαστήριο.

Και να μην περιμένει τη φιλανθρωπία του Θεού σε εκείνο τον κόσμο, που δεν υπάρχει. Υπάρχει δικαιοσύνη του Θεού σε εκείνο τον κόσμο. Να κριθεί μαζί του σε τούτον τον κόσμο, θα συγχωρηθεί και θα σωθεί.

Εφόσον οπωσδήποτε θα συναντηθείς με τον Χριστό, τι τα κρύβεις; Δεν πας να του τα πεις από τώρα και να παραδεχτείς; Εφόσον είσαι βέβαιος ότι θα σε συγχωρέσει. Κι αν είναι κόκκινα, λέγει, θα σου τα κάνω λευκά, και αν είναι μαύρα, θα στα κάνουμε σαν το χιόνι.

Εδώ όμως, σε αυτό το δικαστήριο, χαρά στον άνθρωπο που θα κριθεί με τον Χριστό, εδώ, δεῦτε, λέει, να διαλεχθούμε, έλα να το συζητήσουμε, έλα να παραδεχτείς ότι σαν άνθρωπος ημάρτησες και εγώ να σε συγχωρήσω.

Διότι αν δεν θελήσεις να δικαστείς εδώ μαζί μου, που μόνο συγχωρώ, δεν δικάζω, αυτό είναι το θέμα, εδώ ο Χριστός δεν δικάζει, εδώ όλος συγχωρεί. Αθωωτικές τις βγάζει όλες τις αποφάσεις. Αρκεί να πει ο άνθρωπος ότι το έκανε.

Να μην το κάνει σαν τον Αδάμ, ούτε σαν την Εύα. Να πάψει να είναι απόγονος του Αδάμ και της Εύας, που μεταβίβασαν την ευθύνη. Φταίει ο Θεός, φταίει ο Όφης, η γυνή που μου έδωσες. Όχι, εγώ φταίω. Δικό μου το τραύμα, δικιά μου η πληγή.

Ούτε ο διάβολος φταίει, εγώ φταίω. Εγώ μάζεψα τα φρύγανα, ο σατανάς φωτιά έβαλε. Εγώ ευθύνομαι, εγώ πήγα κοντά σε αυτή, εγώ πήγα κοντά σε αυτόν, εγώ ηθέλησα να ακούσω, εγώ δεν απέρριψα, εγώ. Όχι ο σατανάς, ο σατανάς κάνει τη δουλειά του και την κακία του, εγώ του έδωσα.

Εγώ δεν θέλησα να δαγκάσω τη γλώσσα μου, εγώ δεν θέλησα να κάνω εκεί, εγώ. Όταν λοιπόν, αυτό είναι στη μόνη περίπτωση που επιτρέπεται το εγώ, στη μόνη περίπτωση. Σε καμιά άλλη περίπτωση δεν επιτρέπεται, εγώ το έκανα το καλό, εγώ το είπα εκεί, αυτό ζει από μένα, εγώ είμαι που ζει.

Το εγώ εκεί τον άνθρωπο τον κολάζει, όταν είναι το εγώ για να κατηγορήσει τον εαυτό του ο άνθρωπος, είναι σωτήριον το εγώ, τροποποιείται το εγώ. Στη μόνη περίπτωση που επιτρέπεται το εγώ. Εδώ λοιπόν λέγει, το μόνο κριτή μου, τα κρύφιά μου, σοι τω κριτή μου, ίδε μου την ταπείνωση, ίδε και τη θλίψη μου.

Και πρόσχες τη κρίση μου νυν, τώρα εδώ, ότι δικάζω τον εαυτό μου. Ναι, το έκανα εγώ, λέω εγώ.

Ποιος αναλαμβάνει αυτή την ευθύνη να κατηγορήσει τον εαυτό του; Δεν τον κατηγορούμε τον εαυτό μας. Δυστυχώς τον αθωώνουμε τον εαυτό μας και κατηγορούμε τους άλλους. Μεταφέρουμε στους άλλους. Φταίει η κυβέρνηση, φταίει ο Σεραφείμ, φταίει η Ρωσία, φταίει η Αγγλία, φταίει η Αμερική, φταίει ο γείτονας, φταίει ο πατέρας, φταίει, Εμείς δεν φταίουμε, τα περιστέρια, εμείς δεν φταίουμε.

Όσο ένας άνθρωπος να λέει, για τις αμαρτίες μου, Κύριε, γίνονται όλα αυτά, εγώ είμαι ο αμαρτωλός. Πού όμως αυτή η ταπείνωση λοιπόν, αυτή η εσωστρέφεια που είναι μια προσπάθεια της Εκκλησίας, με όλα αυτά τα κείμενα, τα διδακτικά και τα κατανυκτικά της περιόδου αυτής;

Λείπει από το χριστιανό, λείπει από το χριστιανό. Δεν ευχαριστεί το Θεό ο άνθρωπος, δεν τον θέλει το Θεό ο άνθρωπος. Φτιάχνει δικαιοσύνη δικιά του και έχει τη γνώμη ότι θα δικαιωθεί με τον τρόπο το δικό του.

Αυτός σας λέγω ο Άγιος, ο άνθρωπος αυτός είναι πολύ διαφωτιστικός στα θέματα αυτά, παίρνει στη συνέχεια τον Δαβίδ, ένα πρόσωπο σοβαρό, ε; Αν αμαρτήσω εγώ δεν έχει τόση αξία, αν αμαρτήσει όμως ένας επίσκοπος έχει αξία, αν αμαρτήσει ένας εργάτης δεν έχει τόση αξία, αν αμαρτήσει ένας βασιλιάς, έχει θέση. Θα κριθεί ο καθένας κατά αναλογία της θέσεως που κατέχει και των γνώσεων και της διακονίας που κάνει.

Ο Δαβίδ λοιπόν δεν ήταν ένα πεζό πρόσωπο, ήταν ένα πρόσωπο με δύο μεγάλα χαρίσματα, βασιλέως και προφήτου. Γι' αυτό λέγεται Προφητάναξ, Προφήτης και Άναξ, Βασιλεύς, Προφητάναξ, και λέει «Δαβίδ ποτε ο Θεοπάτωρ», ακούτε πώς τον λέει, ο Θεοπάτωρ.

Γιατί τον λέει Πατέρα του Θεού, Πατρόθεος; Διότι από τη γενιά Του είναι η Παναγία μας, εκ της ρίζης Ιεσσαί, από την οποία ρίζα αυτή εδανείσθη ο Θεός σάρκα και αίμα και ήρθε εις τον κόσμο. Ο Πατρόθεος λοιπόν λέει αυτός, ο Δαβίδ ποτέ, εἰ καὶ ἥμαρτε διττῶς, ψυχή μου, μιλάει με την ψυχή του τώρα, με τον εαυτόν του, διττώς ημάρτησε, και πόρνος και φονιάς, μοιχός μάλλον, μοιχός και φονιάς έγινε.

Πώς έχει λοιπόν, ψυχή μου, μην απογοητεύεσαι, βέλει μὲν τοξευθεὶς τῆς μοιχείας, το βέλος της ήλθε από τον οφθαλμόν του που είδε γυμνή τη Βηρσαβεέ που έπαιρνε το μπάνιο της. Τῷ δὲ δόρατι ἁλοὺς τῆς τοῦ φόνου ποινῆς, και το δόρυ που εφόνευσε τον άντρα της Βηρσαβεέ εκεί επάνω που έστειλε, αυτά τα δύο πράγματα μην τα ξεχάσεις, αυτός ο Πατρόθεος θα έκανε αυτά τα πράγματα, ἀλλ' αὐτὴ τὰ βαρύτερα τῶν ἔργων νοσεῖς, αλλά εσύ ψυχή παραδέξου, όχι μόνον μοιχός και φονιάς είσαι, βαρύτερα.

Δε σκότωσα κανέναν, δεν έκλεψα. Πώς να σε ελεήσει ο Θεός; Πού είναι το μέρος που θα βάλει το έλεός του ο Θεός; Πού είναι η ταπείνωσή σου; Πού είναι το δοχείο; Δεν έχει μέρος να το βάλεις, τότε δεν τον έχεις ανάγκη εσύ.

Αυτός ο Πατρόθεος έκαμε αυτά, λέει. Εσύ, λέει, η ψυχή μου, γιατί μιλάει με την ψυχή μου, διττώς, ψυχή μου, έκαμε δυο αμαρτήματα αυτός ο άνθρωπος. Αλλ’ αυτή, εσύ, τα βαρύτερα των έργων νοσείς, ταῖς κατὰ γνώμην ὁρμαῖς. Δεν τα κάνεις με τα χέρια, τα κάνεις με το νου.

Και ποιος είναι καθαρός από το μάτι του; Και ποιος είναι καθαρός από τη γλώσσα του; Και ποιος είναι καθαρός από τον νου του; Πού θα σταθεί αυτός ο Θεός; Τι είναι, υλικόν; Τι είναι ο Θεός, να τον βάλεις σε ένα καθαρό μαντήλι ή σε ένα χρυσό πιατελάκι, όπως κάνανε οι πρώτοι χριστιανοί, που δεν ήθελαν να τον πάρουν, το σώμα του Χριστού, στο χέρι; Γιατί, ξέρετε, δεν κοινωνούσαν με λαβίδα· έτεινε ο καθένας το χέρι και του το έβαζε.

Και επί ημερών Χρυσοστόμου επινοήθη η Αγία Λαβίς, και γίνεται το κράμα αίματος και σώματος και το δίδει, διότι το κρατούσαν ορισμένοι, το σώμα του Χριστού, και κάνανε διάφορα μαγικά και λοιπά.

Ορισμένοι και ορισμένες, πλούσιες και πλούσιοι, επήγαιναν μαντήλια καθαρά, μεταξωτά, και έβαζαν στο χέρι τους.

χέρι τους ή χρυσά πιατελάκια να τους βάλει εκεί μέσα το σώμα του Χριστού, το Χριστό να τον πάρουν σε χρυσό, και τους αντέταξε ο θείος Χρυσόστομος: «Τι είναι ο χρυσός μπροστά στο σώμα το δικό σου και τι είναι το μεταξωτό μαντήλι μπροστά στο ναό του Αγίου Πνεύματος; Δεν μπαίνει ο Χριστός ούτε σε χρυσό ούτε σε μεταξωτό, μα στην ψυχή του ανθρώπου, και ζητάει την καθαρότητα και την στιλπνότητα της ψυχής του ανθρώπου».

Αυτός ο άνθρωπος με Πνεύμα Άγιον μιλάει προς την ψυχή του και λέγει: «Σὺ νοσεῖς, είσαι άρρωστη, ψυχή μου, βαρέως, κατὰ γνώμην ῥέψασα», με το μυαλό σου είσαι αμαρτωλή. «Συνῆψε μὲν ὁ Δαβὶδ ποτέ, ἀνομήματι τὴν ἀνομίαν, φόνῳ γὰρ τὴν μοιχείαν κιρνῶν». Και ένωσε τη μοιχεία με το φόνο, τα έκαμε σε ένα ποτήρι και τα ήπιε.

Την μετάνοιαν ευθύς παραδείξας διπλήν, όμως. Και μετενόησε: «Ἥμαρτον τῷ Κυρίῳ». Αλλά και έκλαιε σε όλη του τη ζωή. Δεν πέρασε βράδυ που να μην είναι βρεγμένη η στρωμνή του, για τη μετάνοια αυτή την οποία έκανε.

Όπως λέγεται και για τον Απόστολο Πέτρο, ο οποίος έφτασε αρνητής μεθ' όρκου. Αλλά ώστε, αν άκουγε πετεινό, σε όλη του τη ζωή δάκρυζε, έκλαιε, διότι μεταφέρεται ο νους σε εκείνη τη στιγμή που αρνήθη τρις τον Κύριόν του.

Δεν ξέρω αν σας φαίνονται παράξενα αυτά τα οποία σας ομιλώ.

Είναι όμως από εκείνα που οι περισσότεροι ακούσαμε χτες το βράδυ και σήμερα το πρωί. Και από εκείνα που πολλοί έχουμε διαβάσει αλλά δεν έχουμε μελετήσει. Προχωρώ σε άλλες του σκέψεις.

Προσπίπτω, προσπίπτω σοι και προσάγω σοι ώσπερ δάκρυα τα ρήματά μου. Όπως τρέχουν τα δάκρυά μου, έτσι τρέχουν και τα ρήματά μου. Και σου λέγω: Ήμαρτον, ημάρτησα. Ως ήμαρτε πόρνη Και ηνόμησα, ηνόμησα Ως άλλος ουδείς επί της γης Αυτό δεν το έχουμε εμείς Τον βλέπουμε αμαρτωλότερον Τον βλέπουμε παρακάτω Σατανάς μας τοποθετεί Παραπάνω από τον άλλον Και αν δεν μας βάλει ψηλά, ψηλά, ψηλά Σε ένα τσιγαρόχαρτο απάνω μας βάζει Πάντως Το ότι ανεβαίνουμε επάνω σε τσιγαρόχαρτο Για τον σατανά Και για τον Θεό είναι πτώση Ο σατανάς ότι μας έριξε Και ο Θεός ότι δεν μας παραδέχεται Ως άλλος ουδείς επί της γης Αλλά και πάλι οικτίρμων Δέσποτα

Ποίημά σου, ανακάλεσέ με. Μην ξεχνάς, είμαι ποίημά σου. Εδώ του κάνει έναν εκβιασμό όπως κάνει ο υμνωδός στα ευλογητάρια στον Θεό. Εικών ειμί της αρρήτου δόξης σου, μην ξεχνάς ότι είμαι εικόνα δική σου, ει και στίγματα φέρω πταισμάτων,

...η κτίρισον τόσον πλάσμα δέσποτη. Είναι εκβιασμός στο Θεό. Του ξεχνάς έστω κι αν έχω αμαρτήσει, είμαι δικό σου ποίημα. Και ξέρετε τι είπα να πει, να υπενθυμίζεις στο Θεό, σιώστης είπας, σιώστης συγχώρησες, σιωστης, να κρατιέσαι από τις επαγγελίες του Θεού. Μεγάλη παρηγοριά και βρίσκεις μεγάλο έλεος στα μάτια του Θεού εντιαμαρτία. κατέχρωσα την εικόνα σου και παρέχθηρα την εντολή σου όλων απειμαυρώθητο

Ἠμαυρώθη τὸ θεῖον κάλλος καὶ τοῖς πάθεσιν ἐσβέσθη, Σωτήρ, ἡ λαμπάς. Δηλαδή είναι ένα δυστυχισμένο πράγμα, ένα μαύρο πράγμα, και γυρίζει τώρα πάλι στην ψυχή. «Ἐπίστρεψον, μετανόησον, ἀνακάλυψον τὰ κεκρυμμένα». Τι πάει να πει «ἀνακάλυψον»; Βγάζω τα κρυμμένα στην επιφάνεια.

πράγματα που πολλοί δεν το κάνουν. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι εξομολογούνται και έχουν ανεξομολόγητα.

Εξομολογείται; Υπάρχουν άνθρωποι που λένε πολλά και έχουν κρύψει και πολλά ή ολίγα. Και ένα αν έχει κρύψει ο άνθρωπος, όλο το υπόλοιπο που έφτιαξε τέτοιο, δεν έχει δικαίωμα να κρατήσει κανένα αμάρτημα κρυμμένο, είτε είναι εντροπής είτε είναι μεγάλο, είτε χρειάζεται θυσία. Οι πολλοί δεν εξομολογούνται, μη διατεθειμένοι να υπακούσουν εις τον κανόνα ή εις την θυσία που θα τους επιβληθεί για να τακτοποιήσουν το θέμα· δεν το εξομολογούνται.

Είναι άνθρωποι οι οποίοι έχουν αδικήσει. Έχουν πάρει ιδρώτα, αίμα, κόπο, χωράφια, λεφτά, πράγματα και λοιπά από ανθρώπους. Έχουν αδικήσει. Έχουν κατορθώσει, έχουν κάνει διαθήκες υπέρ τους. Έχουν κάνει πωλητήρια, πράγματα, κομπίνες, απάτες και λοιπά. Πώς θα θεραπευτούν αυτά; Θα κάνει πολύ έλεος στον Θεό. Ποιον του κάνει; Πάει κερί. Ποιον του κάνει; Πρέπει να τα επιστρέψει πίσω. Δεν είναι διατεθειμένος. Είτε διότι δεν θέλει, είτε διότι Είναι πολλοί που δεν το μπορούν να τα επιστρέψουν, ούτως όμως δεν το εξομολογείται και μένει δεμένος.

Έχει άλλη πάρει τον συγγενή της, έχει πάρει ο άλλος τη συγγένισσά του, ο γάμος αυτός πρέπει να διαλυθεί.

Δεν το συζητεί, δεν το λέει, δεν το φέρει, διότι θα πει να χωρίσει και δεν είναι διατεθειμένη, δεν είναι διατεθειμένος. Ξέρετε πόσα τέτοια πράγματα υπάρχουν και μένουν δεμένα εδώ και καλυμμένα από τον πνευματικό;

Γνωστά σε πολλούς, τα ξέρουν οι συγγενείς. Και πήγαν και στους γάμους τους· παντρευτήκανε ξαδέρφια και τους πήγαν και δώρο. Τους ξέρετε. Ξέρουμε την άλλη ότι είναι μοιχαλίς. Τον ξέρουν τον άλλον ότι είναι μοιχός. Και τους εύχονται χρόνια πολλά για να κάνουν τα ίδια. Ξέρετε πόσες μεταγγίσεις τέτοιες υπάρχουν, αμαρτίες αλλουνού στο κεφάλι μας;

Και διότι φοβούμεθα τον κόσμο. Και διότι έχουμε ανάγκη αυτού, που είναι ο μεγάλος, ο μικρός, ο τρανός, η τρανή, ξέρω εγώ ποιος, που εξαρτώμεθα, και έτσι και αυτά μένουν θαμμένα και καλυμμένα. Και στεκόμαστε απλώς να ανάψουμε το κεράκι και να πάμε στην Εκκλησία, κοιτάτε.

Και τι θα γίνει όταν θα γίνει ο σεισμός και θα πέσει η οικοδομή; Τότε θα φανούνε αν υπάρχουν κάτω λίρες θαμμένες ή θα βγουν ποντικοί και φίδια και σκορπιοί. Τότε θα φανούνε πια λίγο από τους ανθρώπους.

Ότι κάποια μέρα θα γίνει ο σεισμός. Και αυτό το βρωμόπιατο που λέγεται γη θα πάει το επάνω κάτω. Αλλά και αυτή η καλύβα, αυτή η σκηνή, το σώμα του ανθρώπου, θα κατεδαφιστεί μίαν ημέρα. Θα οδηγηθεί στην αποσύνθεση.

Και ξέρετε, όταν μπαίνει η μπουλντόζα, τότε ή θα βγουν κουμπαράδες με χρυσά, με νομίσματα, με θησαυρούς καλυμμένους όπως ακούτε, ή θα βγουν από κάτω κατσαρίδες, ποντίκια, σκορπιοί, φίδια κλπ. Πολλοί λοιπόν στο υπέδαφος της ψυχής των έχουν τέτοια ταμάρια.

Αυτό λοιπόν ο άγιος άνθρωπος είχε υπόψη του. Γι’ αυτό λέγει εδώ «ανακάλυψον τα κεκρυμμένα»· βγάλ’ τα, ψάξε, ανακάλυψε, ερεύνα και ανακάλυπτε τα κεκρυμμένα, πρόσεξε τις λεπτομέρειες. Άγιοί μου, σας έλεγα ένα βράδυ, ε, για μία η οποία εξομολογείτο μία φορά τον χρόνο και νόμιζε ότι έκανε καλά και λοιπά, της παρουσιάστηκε ο σατανάς και της λέει: «Σε κρατάω, εγώ σε κρατώ», και της υπενθύμισε δύο πράγματα που έκανε όταν ήταν νοσοκόμα· έπαιρνε το οινόπνευμα για να ζεσταίνεται και δεν ξέρω τι άλλα πράγματα είχε κάνει. «Σε κρατάω», και τράβαγε τα μαλλιά του.

και νόμιζε ότι του νοσοκομείου το οινόπνευμα μπορεί να το χύνει, από τους φτωχούς να μην το πάρεις το οινόπνευμα και το κες, άλλους μπορεί να το παίρνεις, να το καταστρέψεις. Σε κρατάω λέει, εδώ σε έχω στο χέρι.

Αν ο άνθρωπος θελήσει να αναζητήσει, όχι μόνος του, προσέξτε τη διάκριση.

Θεέ μου φώτισέ με, υπενθύμισέ μου με τον τρόπο σου εσύ. Τι είναι αυτό που θα με δυσκολέψει, σε παρακαλώ; Είμαι διατεθειμένος με οποιαδήποτε θυσία να το βγάλω στην επιφάνεια. Εσύ εσταυρώθης για μένα, είμαι περιουσία σου, σε παρακαλώ, σχόρεσέ με και φώτισέ με, είναι αυτό που με δυσκολεύει.

Και τότε θα δείτε πόσα θα έρθουν στην επιφάνεια, πόσοι άνθρωποι θα παρουσιαστούν, πόσα όνειρα θα δείτε, τι θα ακούσετε και Τότε θα δείτε. Αλλά δεν εζητήσαμε ποτέ από τον Θεό να μας υπενθυμίσει και να μας ανακαλύψει, όπως λέγει εδώ, τα κεκρυμμένα.

Λέγει, ο Θεός τα πάντα οίδε. Αυτός που τα ξέρει. Και εντούτοις, παρότι τα ξέρει, θέλει να τα πεις κι εσύ, κι εγώ. Να τα αναγνωρίσουμε. Ναι, εγώ το έκανα. Σχόρεσέ με. Και θα το συγχωρήσω. Την αναγνώριση αυτή την θέλει ο Θεός.

Και πολύ δυστυχώς δεν είμαστε διατεθειμένοι, για αυτό το σαρκίο και για αυτόν τον κόσμο. Και δεν θέλουμε να συνταχτούμε με τον Θεό. Και παρότι οι ημέρες μας κατ' εξοχήν είναι τόσο θλιβερές, τόσο άσχημες, ατομικά, οικογενειακά, εκκλησιαστικά, κρατικά, τόσο άσχημες, και πάλι δεν θέλουμε να ταπεινωθούμε, να συνταχτούμε με τον Θεό.

Οπουδήποτε ο άνθρωπος ανακουμπήσει, σε οποιονδήποτε άνθρωπον, σε οποιοδήποτε υλικό πράγμα έχει τη δύναμή του, είναι απατημένος, μόνον στον Θεόν υπάρχει. Όλα τα άλλα είναι ψέματα, σαν τις φούσκες αυτές που φτιάχνουν τα μικρά με τη σαπουνάδα, οποιοσδήποτε κι αν είναι της γης, κι οτιδήποτε κι αν κρατάει στο χέρι του.

Ας φοβηθούμε λοιπόν, γιατί πρέπει να σταματήσω, η ώρα δεν με παίρνει. Ας φοβηθούμε αυτό το πράγμα, αυτά που απεκαλύφθησαν λίγο δα, τόσο δα, απόψε το βράδυ. Και ο καθένας ας εξετάσει τον εαυτό του και ας μην χάνει τις ημέρες του στον κόσμο τούτον, Οι οποίες είναι Χριστώτος και Μακροθυμίας Διότι ο Θεός, όπως έχω πει και άλλοτε, έχει δώσει δυο πόδια, αν χαλάει το ένα να έχει το άλλο.

Δυο χέρια, αν χαλάει το ένα να έχει το άλλο. Δυο μάτια, αν χαλάσει το ένα να έχει το άλλο. Δυο αυτιά, αν κουφωθείς από το ένα να έχει το άλλο, αλλά έδωσε μια ψυχή, μια ψυχή. Και ο άνθρωπος μια φορά πεθαίνει, μια θα κριθεί, μια θα κατακριθεί ή μια θα σωθεί.

Ας εξετάσει λοιπόν και ας πράξει στο υπόλοιπο αυτής της περιόδου. Εύχομαι με τις πρεσβείες του Αγίου Αυτού Ανθρώπου και της Παναγίας Θεοτόκου να ελεηθούμε προς τούτο. Αμήν.