Have Mercy on Me, O God

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our last talk, we spoke about the fall of David, the prophet and king.

From the Old Testament, we saw what happened: how this man, though he was both a prophet and a king—possessing two gifts from God—nevertheless fell. I do not know whether you have since wondered how such a great man could fall, for this is no small matter.

So, if we seek the cause of his fall, do you know what we shall find? Pride. I would almost say that pride is the cause of ninety-five percent of all human falls, if not every one of them.

Everything begins there.

Only when humility is complete is the human soul entirely secure; then Satan finds no opening through which to enter, lay his eggs, and produce the consequences we so often see.

For both David the king and Hezekiah the king

said approximately the same words, and those words became the cause of their fall. For example, if one reads verse six of Psalm 29, one finds these words of David: “And I said in my prosperity, ‘I shall never be shaken.’” Prosperity means a state of abundance, both spiritual and material.

And he boasted in this, saying, “And I said in my prosperity, ‘I shall never be shaken.’” It is a grave thing for a person to say, “I shall not be shaken,” unless he says it in reliance upon the grace of God.

He said it of himself, trusting in his own strength; and he was shaken—not merely shaken, but shattered.

Everything begins there. All the spiritual harm a person suffers, and all his falls, begin with his ego. It is a terrible thing for a man to cast his anchor down into his own ship’s hold,

for this is precisely what happens to those who trust in themselves, who imagine that whatever they are, they are through themselves alone.

Paul the Apostle did not say that.

"By the grace of God I am what I am." By the grace of God I am what I am; of myself, nothing. That is how his wisdom in God — a wisdom grounded in God — kept him safe and secure.

Imagine, then, a ship’s captain in a storm, at a moment of danger, wanting to cast his ship’s anchor so as to make it secure. But instead of casting it into the sea, where it can take hold, he casts it down into his own ship’s hold.

That is what many people do. They look at themselves, at their own strength, intelligence, and virtue; but in others they see only their faults. They do not see the other person’s virtue.

Pay attention to this; examine it closely. Someone may ask, “So am I not to see another person’s fault?” You may see it, provided that at the same time you also see your own. But when a person sets to work upon himself, he has no time left to speak about anyone else.

A man has so much work to do in his own household that he has no time left to go and sweep someone else’s. The cause, then, as the Fathers tell us—and as David himself came to understand—is what I have already told you.

Indeed, Basil the Great, in a homily interpreting Psalm 37, presents the example of David’s fall and says: “Strengthened by the grace of God, he became exalted and once thought too highly of himself. As though flourishing anew, he said, ‘And I said in my prosperity, “I shall never be shaken.”’ For this reason, when grace withdrew, he was handed over to the tempter.”

For these words alone—because he did not recognize that everything he was came from God—and because of this thought that passed through his mind, he was handed over to the devil and became, as the saying goes, a laughingstock.

He humiliated him in the fullest sense of the word. This, then, is always where a person’s failure and fall begin. And bear in mind that this applies not only to spiritual falls. Material failures, disasters, and the like also arise from pride.

A person is forsaken by His grace. He is left without admonition.

A person is abandoned by God. For when there is humility, God will send someone in time to prevent your fall.

He will not hinder the fall.. Do you remember what I told you the other day? It is said that Nathan, although he had been sent much earlier to prevent the fall, was hindered by the devil along the way and arrived a year later, and...

By then the fall had already taken place, and the child had already been born, and so on and so forth.

And so on. We often hear people in such situations say, “Was there not even one person who could have told me otherwise? Was there no one to tell me no? Was there not one person to tell me, ‘Do not do it’?” Yes—but how much pride did you have within you? What an immense weight of pride you carried! You were convinced that what you were doing was right, and even if a thousand people had told you, “Do not do it,” you would still have done it.

No one was found to warn you, so that at least you may have the consolation of saying that no one was found. Yet you are still responsible. God watches from above.

Examine yourselves, then, if you are facing temptations, if you keep falling in some area and cannot remain standing. You are ashamed because you go to your confessor and confess the same things over and over again.

It is pride. Somewhere there is a tiny opening. Somewhere something is getting through; somewhere air is entering, the wind is blowing, and a draft is forming.

If you cannot discern where your ship is leaking, ask the Lord to show you where it is happening and how. The gravest matter—the thing God abhors, the thing before which God holds back and finds it difficult to act—is human pride.

He cannot work with a person who is full of pride, because such a person does not understand God, no matter how much God speaks to him or what He says. In the same way, the devil cannot understand a person who has humility.

That is why a humble person can pass through a wolves’ den without Satan even catching his scent. Satan cannot comprehend the movements and ways of a humble person. They lie entirely outside his experience.

They seem to him like strange fairy tales, like impossible things. A humble person can live quietly in the midst of a very wicked world, among actual beasts, unnoticed, drawing near to the end of his life. Then he departs from this world, having escaped Satan’s notice, because humility kept him covered.

These are two fundamental things. And when a person falls because of pride,

he must be healed with the medicine called humility. Humility heals pride, and metanoia—repentance—heals sin. Each has its own medicine. There is no other way. Can I say, ‘I sinned, so I will pay for it,’ or, ‘I sinned, so I will do something else’? No. The cure must correspond to the disease. God always took careful note of pride and repeatedly pointed it out in the Old Testament. In countless ways, He especially helped the Israelites not to be led astray by it.

Whenever they were led astray, they were shattered. Whenever they raised their heads and sought to follow their own will, they were shattered.

Let me tell you about an incident that you may not have noticed.

There are three Odes of Moses. The most solemn of them—if I may speak of one as more or less solemn, although no such distinction truly applies—is the Ode of Moses sung when they crossed the Red Sea with dry feet, while Pharaoh the charioteer and his entire army were drowned. Nothing remained.

There, at one point in the Ode, Moses says: “Horse and rider He has thrown into the sea.” Into the sea. Of course, God did not throw one horse — He threw horses; and He did not throw one rider — He threw riders. But Moses speaks of the many as one, and says “horse and rider.” He drowned them.

You know that when the people of Israel departed by night, the Egyptians took their horses and chariots—they still relied upon their horses—and galloped after them, quickly overtaking them at the sea. Moses then found himself in a desperate position: the sea before him and Pharaoh’s sword behind him. He prayed, and God instructed him to strike the sea with his staff.

The sea, of course, did not know what this was about or what was going to happen—and the sea opened. The waters formed a wall and stood still, while at the same time an east wind, a north wind, blew and dried the seabed, and they crossed over with dry feet. Then, after they had passed through and the others entered after them, pursuing them in their fury and rage, Moses struck the sea again in this direction. For when the sea was like this, it had been struck down the middle and opened; now, for it to close again, it had to be struck in the other direction. This was a type of the Cross: he made the sign of the Cross. The first stroke went in this direction, and the other, which caused the waters to come together, went in the other direction—and so a cross was formed. And there, through the sign of the Cross that he made, that whole host was plunged into the depths. Many people hear the katavasias of our Church, with all their dogmatic teaching, but they think that the priests simply made these things up.

These details may seem to have no particular importance. Yet they are drawn from real events recorded in the Bible, and they remind us of certain truths.

Holy Scripture says that only the Egyptians had horses. This is the point I want to make, something many people do not know because they do not study. And even if they do study, they do not know how to interpret what they read. The others had no horses; only the Egyptians did.

In fact, God forbade the Israelites to have horses. Someone may ask: but why? How did it come to be this way? In Deuteronomy, for example, those who study will find this in chapter 17, verse 16: "He shall not multiply horses for himself, nor shall he take the people back to Egypt, so that he may not multiply horses for himself."

He was not to send the people back to Egypt and entangle them with horses. God did not want the Israelites to possess horses.

"The horse," says Basil the Great, "has been cast out of the use of the saints." The horse, he says, has nothing to do with the saints, with Christians. "And in the wars of Israel's days no cavalry force appears to have been kept." And the Israelites, he says, nowhere do we see them, in all those years when they struggled, when they fought, having any cavalry.

"Nor indeed will he accept the use of horses by the saints as something fitting." Saint Basil the Great says this in one of his commentaries on Psalm 32. So what follows from this? When a man in a time of peace becomes a little proud and high-minded — someone newly rich, or a servant, or of lowly birth —

and he should not ride a horse, because it lifts him up and fosters pride in him. Ecclesiastes—and when we say Ecclesiastes, we mean the wise Solomon—says in chapter 10, verse 7: “I have seen servants upon horses, and princes walking like servants upon the earth.”

So that horses would not foster pride in them, He did not even permit the Israelites to possess them. He was training and disciplining them,

He knew exactly what that satanic thing called egotism is. "I have seen," he says, "servants upon horses" — that is their egotism, galloping along on their horses. "But I have also seen princes," he says, "walking as servants upon the earth."

Humble princes, going about on foot. And I do not know whether you have noticed that our Lord never rode a horse.

There's no question of a mule, because God did not make the mule; human cunning made it. And the mule comes from adultery. God made the horse and the donkey. The mule comes from adultery: it comes from crossing a horse with a donkey.

That is why it is accursed and cannot reproduce. The offspring of that illicit union cannot multiply by itself. It is not blessed in the eyes of God. This is why adultery is hateful in the eyes of God.

So, as I was saying, God took care to guard them from an unsuspected form of pride, so that pride would not be cultivated in them at all. He forbade them even what I have just described—and also in time of war. In time of peace, they were not to possess horses,

to mount them, parade about, and show themselves off. But neither were they to have them in time of war. Listen: in wartime, when a man has cavalry and the like, he begins to trust—that is, to place his hope—in the strength of the horses. Does Israel have cavalry? No. Israel trusts in the power of the Lord, not in horses.

And David anticipates this and says: "A horse is a false hope for salvation" — it's a lie, he says, that the horse will save you — "and by the greatness of its strength one will not be saved." No matter how much strength the horse has, if God does not help you, you cannot be saved.

That is what David says. And his son Solomon says: “The horse is made ready for the day of battle.” And in fact, when it hears the trumpet, it starts to whinny. But even so — “help comes from the Lord.”

Solomon writes this in his Proverbs, chapter 21, verse 31. And Isaiah, eight hundred and fifty years before Christ, laments and says: “Woe to those who trust in horses”—alas for those who put their faith in their cavalry—“and who trust in chariots, but do not trust in the Holy One of Israel and do not seek the Lord.” This is in chapter 31, verse 1.

So think about it: how much God thinks of us, how He acts, how He shields a person from a fall he never saw coming — and at the same time helps him understand how carefully he has to guard himself against egotism, against pride. Pride, then, was the thing that brought David down; it was pride that crushed David.

And so, in the treasury of my memories, I keep two incidents. One took place down in Achaia. There was a local notable who had so much money that he reached the point of saying, “What do you mean, God? God is right here.”

He opened a room filled with gold sovereigns and thrust his shepherd’s staff into them; the staff stood upright among the coins, if you can imagine it. You can understand, then, how many gold sovereigns he had. “This,” he said, “is God.” Before long he went mad and died in a ditch, railing against God with both hands and feet. That was the end of that man.

Near here, in Kiato, there was another important local notable named Zouzoulas, a major raisin merchant. He owned—and there is an amusing detail here, though I can never quite leave such things out—an enormous scale, like the great scales at customs stations that are used to weigh vehicles.

Whenever someone told a great lie, the others would say, “Stop! Not even Zouzoulas’s scale could bear the weight of that one”—meaning, “What an enormous lie you are telling!” This man acquired so much money that he too finally said that God was of no concern to him.

And do you know what became of that man? He ended up living on tomatoes—not the first fruits, but those tiny ones left hanging on the tomato plants in the gardens.

You know how many such examples there must be in life and human experience; you yourselves will know of them. Woe to the person who allows the thought to enter his head that whatever he has and whatever he is comes from himself—or, by extension, that he has no need of God.

A person should always stand with tears in his eyes before the good things God provides. With a warm bowl of bean soup, a few olives, a little bread, a good appetite, and a glass of wine before him, he should always find reason to bless God and thank Him for what has been set before him.

The clothes on his back, good companionship, relatives—whatever it may be—all these things come from God; they are not our own. If a person deceives himself into believing that whatever he has belongs to him, the day will come when he will be cast out like a hair pulled from leavened dough.

He will be utterly humiliated, in the fullest sense of the word. Yet Christ is able to set right even the greatest fall. What is needed? Awareness of one’s condition. What is needed? Metanoia—repentance. Repentance is what disarms the judgment of God and boldly takes the sword of divine justice from His hand.

There has never been anyone who repented and was not saved. Therefore, as Saint Isaac the Syrian says in his seventy-second homily,

repentance is the gate of Paradise. Through repentance, the mercy of God is given to man. It is a great thing.

Once, when he was asked, he chose to explain what repentance is. “What is repentance?” His concise answer was this: “Leave behind what you did before, and grieve over it.” Stop doing what you were doing, and grieve over what you have done.

Many consider it excessive that David wet his bed with tears throughout his life and continually sought the mercy of God. They say, “I repented once and for all; that is over and done with. God has forgiven me.”

And yet, it was the same with Peter. As long as Peter lived, whenever he heard a rooster crow, he wept, because he always remembered his fall. This does not happen with us. That is why we have not repented properly. Ours is a dry repentance — we do not repent with tears. We are aristocrats in our repentance.

In other words, we conduct ourselves as though God were obliged to forgive us—as though we may go on sinning, and He must go on forgiving us. There is something wrong with that. A person ought to reflect on these things, as it says here, and mourn over them with penthos, mourning for sin.

For if the mercy of God had not followed us and preserved us long enough to return, repent, and confess, would we be able to speak about these things here this evening?

Is it not beautiful to say, “My God, how You delivered me there! My God, how You protected me then! My God, how You saved me from that! My God, my God!”? And what about us younger people, who have so many reasons to say this? We passed through so many dangers and survived. By whose power did we survive?

You may say, “We were lucky.” No. It was because of God’s love and providence, and we must always thank Him and never forget it. This Holy Father says in one of his homilies: When a person remembers his former sins and condemns himself—accusing himself and saying, “You wretched man, you did wrong”—then God takes care to grant him rest.

Then, he says, God takes care to find a way to console him and restore him, because God rejoices that the man has imposed the penance upon himself.

It is said of Moses the Ethiopian that, in order to test him, they once drove him harshly out of a Divine Liturgy.

But at the same time they posted people along the road he would take, to listen to what he would say. Surely he would grumble, surely he would swear at them and curse them, and so on. Ah — but what he was heard to say was this: "You black dog, Moses," he said to himself, "you black dog, Moses, what business did you have among people?"

He called the others human beings, but called himself a black dog. “What business did you have among human beings? The humiliation they inflicted on you was nothing, you black dog. What business did you have among human beings? Go and find somewhere to hide.”

“You should not show yourself among human beings.” That is what he said, accusing his own righteous self. Why, then, do we not accuse our own accursed selves, but instead justify them? And if you and I do not accuse ourselves, how can we expect anything else?

How can we expect God to have mercy on us and console us?

That is why we have “Have mercy on me, O God,” and the whole psalm of David. It is a classic, something unsurpassed, something that brings a person back to his true self. That is why the Holy Spirit, through the Holy Fathers, has appointed it to be heard throughout the daily cycle, in almost all the services of the Church.

For it reminds us what we ought to be like, how we ought to think, and how we ought to conduct ourselves in relation to our sins. So, he says, when a person remembers his former sins and condemns himself, then God takes care to give him rest, because God rejoices that the person has imposed the penance upon himself.

Because he departed from the way of God, and now chastises, judges, and reproaches himself, God helps him. “This is a sign of metanoia, of repentance.” And the more the sinner compels his soul to make this effort, the more greatly God bestows honor upon him.

He frees the hands of God, so to speak; God rejoices and helps that person, enabling him to stand again and become a different person. But, of course, these things require humility and grace, as we have said.

If there were no repentance, David would have been cast down into Tartarus, into the depths of hell. And what is more, if there were no repentance, we would already be in hell from the very start. If there were no repentance — this mystery of God's love for mankind — no one at all would be saved.

There would be no Saints at all.

There have been no sinless human beings; even Abraham sinned. Everyone needed metanoia, repentance. Everyone depended upon Christ, upon the Cross, upon the Sacrifice, and upon the Mystery of Repentance and Confession. Everything depended upon that.

No one could be saved if this loving Mystery called Repentance and Confession did not exist. And not repentance alone, but Confession as well. For, as we often say, there are many who repent but do not confess, and many who confess but do not repent; yet few both repent and confess.

Grace upon grace: after Baptism, repentance was given to mankind. For repentance is a second birth from God; it is a second Baptism. The first is in water, and the second is in tears.

And a single falling tear is equal in power to the baptismal washing. A person must pass through this life in order to reach the far shore, which is eternity, which is Paradise.

The expanse between here and there is called a fetid sea; it is a filthy sea. However beautifully people may describe or arrange this life, and however beautiful it may appear to the eyes, at every step there is a snare that can bring about a fall. It is therefore a sea of filth, because Satan profits from it.

Sin appeared even within Paradise. How much more, then, does it appear here? So, to cross this fetid sea, a person needs a ship. And that ship is called metanoia, repentance.

If a person does not use this little vessel called repentance, he will never reach the opposite shore. And repentance is not something to be used once a year, but every day, every hour, every minute.

For every fall presupposes a resurrection — a rising again — it presupposes repentance. Listen to what Saint Isaac the Syrian says: the foul-smelling sea that has been set between us and the noetic Paradise, the Paradise of the mind — that sea we can cross by the vessel of repentance.

He says that we can cross it in the ship called repentance, “whose rowers are fear”—the fear of God is its oars. “But if these rowers of fear do not steer this ship of repentance, through which we cross the sea of this world toward God, we shall sink in the fetid sea.”

“Repentance is the ship, and fear is its pilot.” If there is no fear of God, you will not use the ship called repentance. It is because of that fear that you run and enter the little vessel, so that you may cross to the other side.

If you have no fear of God, you do not use this little vessel called repentance. Consequently, you sink and never reach the opposite shore. Satan, who is skilled, experienced, and at the same time a deceiver, sees that we do not care very much about our souls and suggests other ways of salvation to us.

For example, if we have stolen something or wronged someone, Satan tells us to repay it, to do some good deed in order to make amends. Yet sins are not paid off; they are forgiven.

Besides, there is one thing we must always keep in mind. Suppose we have fifteen days of life and have sinned on two of those days, while on the other thirteen we not only did not sin, but performed good works day and night.

You should know that nothing remains over with which to pay off those two days. Why? Because we were already obliged to do those good works each day. There is no surplus with which to pay for the other two days.

A person is obliged to do good, according to the measure of his strength, in word, in deed, and in thought, for as many days as he lives in this world.

...lives in this world. Consequently, whatever debt a person incurs cannot be covered by any surplus from the good things he does, because he already owes those good deeds for that particular day. They are not enough to pay off his other debts, so those debts remain outstanding—and they are forgiven. Otherwise, we would be overwhelmed by them. You cannot take the good deeds from those days and use them to pay off the others. No; while you are here, you are obliged to do them. You cannot say, “Today I did a hundred good deeds.” You were supposed to do two hundred. Well, then you have fallen short; you did not do all that you should have done. You have no surplus with which to make up the difference. So what will happen? Those debts will remain and overwhelm you.

And yet he falls. Christ says, “I forgive you those sins as a gift, if you repent and entrust them to Me.” But people try to do good, supposedly—to perform good works and so forth—in order to be saved. No. What is needed is repentance and confession.

A person neither repents nor confesses. You saw how Nathan helped David. “This and this has happened, O king,” he said. “What shall we do to such a man? Cut off his head?” “You are the man.” “I have sinned against the Lord,” David said. Yes, I did it. He admitted it at once. He did not say, “Who is saying these things, and how dare you say them to me? You have been misinformed. Watch how you speak, or I will have your head”—and all the other lies we would have told.

“I have sinned against the Lord.” Yes, I did it. And because his metanoia—his repentance—and his confession were sincere, because he acknowledged that he had sinned against the law of God, he immediately heard the reply: “The Lord also has put away your sin.”

Indeed, unless a person humbles himself, he cannot repent. A proud and self-centered person never repents.

For Satan does not want Paradise.

In his pride.

In his pride, he will not even accept Paradise.

Do you understand?

Imagine, then, where we ourselves stand.

So humility is exactly the opposite of that. But a person does humble himself. Someone was telling you, as an example, that a person should humble himself — and many people say the same thing. And often a discussion comes up, and people take offense because I express a view which, for some reason I don't know, the others don't state.

And it is this: humility comes from our side, from the human being. Humility doesn't fall on you out of heaven. And you can't buy it at the market either. Humility is something you have to put there yourself. Something I have to put there myself.

“He who humbles himself will be exalted.” It does not say, “He whom I humble.” What can another person do? He can humiliate and despise me, but he cannot make me humble. “And he who exalts himself will be humbled”—he will be crushed. Therefore, it lies in a person’s own hands to accept this, to desire it, to humble himself, and to count himself as nothing.

Yet many people, for irrational and foolish reasons, still refuse. Their pride... I was once speaking with a woman who was saying dreadful things about her husband. I said, “Please forgive me. I know I am intervening at an awkward moment, but I want to stop you before you go any further.”

“Do you realize what you are saying? These words lead outside Paradise.” She answered me, “Then I do not want that kind of Paradise.”

"Oh, enough," she says. Do you see what I'm saying? And this was a woman who had been struggling for twenty-five years. And not some make-believe struggle either — a struggle of real self-abasement, of being brought down to nothing. And she gets to the point of telling you, "A Paradise like that, I don't want it." Her own egotism devoured her.

Can you not see that this is pride? You, who have been kicked about and slapped around; you, who have nothing—neither name nor standing, nothing anywhere—how can you speak such words? A person must take care not to let the devil enter within him.

If that goat-footed devil manages to get inside, you will commit the greatest follies.

You lose your senses. You destroy families, you destroy your marriage, you destroy your children—you destroy everything. The moment he enters through pride, you can become like this in seconds.

Pride. Many people have wept afterward because of their pride, because they wanted to satisfy it and went to extremes. Yet with a little patient endurance and humility, things would have been very different. Even so, you did not offer them. You cannot, therefore, expect humility to come from outside. Humility comes from within. The key is within. “Behold, I stand at the door and knock. If anyone hears and opens the door, I will come in.”

“I will enter.” God, therefore, does not force anyone. Could He not enter every person by force? Your mother might say to me, “Make him good.” No. He too must desire it in order to become good. His mother may have asked me, but I cannot violate his free will.

He too must be willing. He must humble himself. She too must be willing. She must humble herself. She must desire Me and open the door. I will knock. I will thunder at the door.

I may thunder at him, take him by the ear, turn him upside down, and throw him to the ground, but he himself must open up; he must be willing to humble himself and say to me, “Father, I have made a mess of things. I did not handle them well; I confused everything. Help me.” Humility, then, is necessary, and unfortunately it is difficult for many people. Their ego keeps Christ outside, and they too remain outside for all eternity. Once again, when Saint Isaac was asked how one can...

Someone asked him, “How can I acquire humility?” “In unceasing remembrance of your transgressions,” he said — by always thinking that you do nothing right, that you have committed so many sins, so many mistakes in your life; that is what helps you become humble.

And in the expectation that death is drawing near, mindful that you yourself are approaching death.

You may die—you may die even now. A car may hit you; a wire may snap and you may be electrocuted; you may become demon-possessed; there may be an earthquake; anything may happen—I do not know what. So approach death in hope, with a sense of your own lowliness and with a sense of responsibility. Do not gaze at yourself in the mirror, grooming yourself and checking how your jeans or trousers look on you, posing in front of the mirror to show off your figure.

Regard yourself as lowly, and at all times choose the lowest place. Think about where you are going. Look at the cypress trees of the cemetery; close your eyes and see your wretched state. Then, he says, you will be helped to humble yourself. But if, in your pride, you imagine that these things are for others and not for you, you will never succeed in denying yourself.

Consequently, there is no foothold upon which God can set His foot, so to speak, in order to help you turn back.

God sees ahead of time, and that is why He gives to many people in advance, even though they do not deserve it; and many times He gives us a foretaste of the gifts of the Holy Spirit.

At present, we have not become filled with the Holy Spirit to the degree of purity that we ought to have attained. This lies within the judgments of God. We should not be scandalized by it. Here, in the account of David, we find the words: “Do not take Your Holy Spirit from me.” That is, he had committed murder and adultery, and yet the Holy Spirit was still upon him as a gift; he still had the gift of prophecy.

and gifts of the Kingdom. He did not take them away from David, though David pleaded with Him not to remove them: “I will act; I will change.” God foresaw that David would repent—and repent in precisely this way—and so He did not take them away from him.

He allowed him to be broken in spirit; He permitted the fall, but not his utter destruction.

He did the same with Peter: “Simon, Simon, behold, Satan has asked to have you, that he might sift you like wheat; but I have prayed for you, that your faith may not fail. And when you have returned, strengthen your brethren.”

In other words, “You are praying for me, and I will still fall?” Yes, you will fall. But you will not be crushed. You will descend to the very depths of Hades; you will weep for the rest of your life, but you will not be crushed. This does happen. And so, many times, even when our falls amount to grave wrongdoing, the Lord sees not only the fall but also our rising again and our metanoia—our repentance—which He knows will come very soon. Therefore, He does not withdraw His grace from us, and we do not fully perceive the fall or how tragic our falls are in the eyes of God.

These are some of the lessons that emerge from this teaching about the Fall and all these matters.

The things we spoke about the other day. This is why, as the Fathers say, David offers us a great lesson. If we follow him in his fall—as many married couples do today, cold-bloodedly killing their own children, adulterous men and women who are careless and consequently follow David in his fall—then let them follow him in his metanoia, his repentance, as well.

When it comes to David, people must follow him not only in his fall but also in his metanoia, his repentance; otherwise, a person will not be justified. If you want to take something from David in this particular case, and you begin by imitating him in his sinful life, then at least take care afterward to imitate him in his repentance and in his virtuous life as well.

For the Lord does not examine what came before as an end in itself. Rather, He always considers the state in which He will find a person at the hour of death, and how that person regards his own fall and sin. On this basis, the Lord will help him.

David wrote many psalms during his reign. But this psalm, the Fiftieth Psalm, he wrote immediately after his fall, when he rose again from it. That was when he wrote it. He would certainly recite this psalm, but even more than that, he lived it.

As you know, it begins with, "Have mercy on me, O God, according to Thy great mercy." When someone asks for a great favour, it means their need is great. And a great need means a great fall. In those few words he acknowledges that he has run up a very great debt.

They recognize how badly they have fallen, and that it will take a great deal of capital to get back on their feet. The loss they caused was no small one — and loss, as you know, always has three sides to it. Because three books stand before every person: one is God's, another is Satan's, and the third belongs to the conscience. All three books record both our falls and the things we do right.

He acknowledges that his falls, as he says farther on, are before the eyes of God and before his own eyes. He asks God for great mercy, knowing that God is merciful. He does not say to Him, “Wait, and I will repay You. Somehow I will find a way to settle this debt I have incurred.”

He does not say, “Somehow I will find a way to satisfy You.” Everything depends upon God’s mercy. Blessed are those who cast themselves entirely upon that mercy.

On another occasion David, being human, again dared to take a wrong turn, as we read in the Old Testament. Those of you who read it will be able to follow what I am saying now. Although God had shown him so many times and in so many ways that He was with Israel, David nevertheless wanted to measure his own forces, so that he might determine his position in relation to his enemies.

And he ordered men to count how many were able to bear arms—that is, to find out how large an army he had. When the census was finished, and they had determined the size of his army and reported it to him, an angel of the Lord came to him and said, “Because of this evil you have done before the Lord, you must choose one of three things: either three years of persecution and flight, or three days of slaughter, or a third punishment.”

God presented him with three choices—I do not remember the other two, but the third was a pestilence, three days of pestilence—and said to him, “Choose one of the three and tell Me.”

Then David said, “I do not want to fall into the hands of my enemies, nor do I want the people to die because of me. Rather, let me fall into the hands of God, into the mercy of God.” And the mercy of God was to send an angel who killed 180,000 of the people he had there.

On another occasion, he had stumbled in the same way again. And yet he still said, “Despite my fall, my disorder, and my sin, I would rather fall into the hands of God”—that is, upon the mercy of God. He trusted the mercy of God more than he trusted any human being.

Therefore, whatever happens and whatever we may do, we must always fall at the feet of Christ. Among the many prayers John Chrysostom wrote, there was one that he said every day. If I remember correctly, I included it in my book Pray Without Ceasing.

It is a long prayer, a prayer of confession addressed to the Lord. In one passage he says to Him, “And if I should ever abandon You for one reason or another, know beforehand that I did not want to abandon You.”

In other words: “Although I abandoned You and denied You, know that I still love You and do not want to leave You, even though I did leave You. How I came to that moment, how I abandoned You and insulted You, I do not know.”

That is: “I went astray, I slipped away, I sinned; but we have not stretched out our hands to strange gods. We sinned and did what we did, but we did not depart from Your side.” This means that a person should place greater trust in God than in all the justice of other people.

Therefore David, seeing by the Holy Spirit, says, “Have mercy on me, O God.” He asks mercy from God “according to Your great mercy,” not according to his own righteousness. According to Your great mercy—that is, the worthiness I need is found in You alone; it is found nowhere else.

“And according to the multitude of Your tender mercies, blot out my transgression.” There is no other way for sin to be blotted out. Unless Christ, unless God, blots out a person’s sin, that person cannot blot out a single sin of his own.

There is no way at all, even if he lives on roots for all the years of his life.

Satan does not even consume oil. He does not commit fornication, kill his children, commit adultery, or blaspheme. Yet neither does he ask for the mercy of God. He cannot blot out even his one sin: merely thinking that he could raise his throne above the throne of God. For that sin must be dealt with through Christ.

He does not acknowledge Christ as greater than himself, and so the matter remains unresolved. A person, therefore, must lay everything at the feet of Christ. This is what David teaches: “According to the multitude of Your tender mercies, blot out my transgression.”

And not simply to wash me. You did wash me. You declared it to me through Nathan: “And the Lord has put away my sin.” But I still say, “Wash me yet more” — I beg You — “from my iniquity, and cleanse me from my sin.” So then, did He not cleanse you?

Does that mean the metanoia, the repentance, and the confession you made then were not valid? They certainly were, but you know how these things are. We mentioned it at the beginning, if you noticed. It is like someone dyeing cloth, dipping it in, then dipping it again, over and over. In the same way, the human soul is immersed again and again in the blood of Christ.

Christ is the One who cleanses a person’s sins completely. Blessed, therefore, is the person who always takes care to make use of the Mysteries of metanoia and confession, and of Holy Communion.

For in this way he cleanses his soul still more each day, washing and rinsing it clean. “The blood of Jesus Christ His Son cleanses us from every sin.” As you understand, this is a profound subject. We will stop here for tonight and, God willing, continue next time. Amen.

Στην περασμένη μας ομιλία μιλήσαμε για την πτώση του προφητάνακτος Δαβίδ.

Από την Παλαιά Διαθήκη είδαμε ποια είναι η υπόθεσις, πως αυτός ο άνθρωπος, παρότι ήταν και προφήτης και βασιλεύς, με δυο χαρίσματα του Θεού, όμως έπεσε. Δεν ξέρω εάν τώρα σας απασχόλησε πώς αυτός ο μεγάλος άνθρωπος έπεσε, διότι δεν είναι εύκολο πράγμα.

Αν λοιπόν αναζητηθεί η αιτία της πτώσεως, ξέρετε τι θα βρεθεί; Ο εγωισμός. Αν μην πω όλων των πτώσεων του ανθρώπου, το 95% των πτώσεων του ανθρώπου είναι ο εγωισμός η αιτία.

Από εκεί ξεκινάνε τα πάντα.

Μόνον όταν υπάρξει ταπείνωσις ολοκληρωμένη, είναι ασφαλισμένη εξ ολοκλήρου η ψυχή του ανθρώπου και δεν βρίσκει ο σατανάς να διεισδύσει, να αφήσει τα αυγά του και να έχουμε τα αποτελέσματα τα οποία έχουμε συνήθως.

Διότι, τόσον ο Δαβίδ, ο βασιλεύς, όσον και ο Εζεκίας, ο βασιλεύς,

έχουν πει περίπου τα ίδια λόγια, τα οποία έχουν γίνει αιτία της πτώσης αυτών. Αν, παραδείγματι, στον 29ο ψαλμόν διαβάσει κανείς τον στίχο 6, θα βρει τα εξής λόγια του Δαβίδ: «Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα». Εὐθηνία είναι εύπορος κατάσταση, τόσον πνευματική όσον και υλική.

Και εκόμπασε επάνω σε αυτό, ότι «ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα». Είναι μεγάλο πράγμα αυτό να το πει ο άνθρωπος, εάν δεν το πει με τη χάρη του Θεού: «Δεν θα σαλευτώ».

Το είπε αφ' εαυτού του, με τη δύναμή του, και εσαλεύθη, και όχι απλώς εσαλεύθη, αλλά συνετρίβη.

Από εκεί ξεκινάνε τα πάντα. Όλες οι ζημιές οι πνευματικές που γίνονται του ανθρώπου και όλες οι πτώσεις του ξεκινάνε από το εγώ του. Μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος να ρίχνει την άγκυρα μέσα στο αμπάρι του,

γιατί αυτό ακριβώς συμβαίνει με τους ανθρώπους που εμπιστεύονται στον εαυτό τους, που βλέπουν ότι ό,τι είναι, είναι αφ' εαυτών.

Ο Παύλος δεν είπε αυτό.

Χάριτι Θεού ειμί ό,τι ειμί. Χάριτι Θεού είμαι ό,τι είμαι, αφ' εαυτού μου μηδέν. Έτσι η εν Θεώ σοφία του εξασφάλιζε τον εαυτόν του.

Σκεφτείτε λοιπόν έναν άνθρωπο, πλοίαρχο, σε μια φουρτούνα, σε μια δύσκολη στιγμή, να θέλει να ρίξει την άγκυρα του καραβιού του να το ασφαλίσει και, αντί να τη ρίξει στο πέλαγο να πιαστεί, να τη ρίχνει στ' αμπάρι του.

Αυτό κάνουνε πολλοί. Βλέπουνε τον εαυτόν τους, βλέπουνε τη δύναμή τους, βλέπουνε την εξυπνάδα τους, βλέπουνε την αρετή τους και του άλλου βλέπουνε τα λάθη του. Την αρετή του δεν τη βλέπουνε.

Για προσέξετέ το, για κοιτάξετέ το. Θα πει κανείς: «Ώστε να μη βλέπω το λάθος του άλλου;» Το βλέπεις, αν βλέπεις και το δικό σου όμως ταυτόχρονα. Και όταν ο άνθρωπος καταπιαστεί με τον εαυτό του, δεν έχει περιθώριο να μιλήσει για τον άλλον.

Διότι έχει τόσο πολλή δουλειά ο άνθρωπος στο σπιτικό του, που δεν του περισσεύει ώρα για να πάει να σαρώσει του αλλουνού. Η αιτία, λοιπόν, λέγουν οι Πατέρες και λέγει και ο ίδιος, το ανακαλύπτουν, είναι αυτό που σας είπα.

Και ο Μέγας Βασίλειος, μάλιστα, ο οποίος ερμηνεύει τον 37ον ψαλμόν, σε μια του ομιλία μέσα φέρει αυτό το παράδειγμα της πτώσεως του Δαβίδ και λέγει «Επή γάρφη σοι τη χάρη τη δυναμούμενος του Θεού Μέγα αφ' εαυτό εφρόνισε ποτέ ως απανθιδιά σας τε λέγει και η πίν Εγώ δεν είπα εν διευθυνία μου μίσα λεπτό, τούτου χάρη νικότος παρεδώθη το πειράζοντι.

Και μόνο για αυτά τα λόγια, διότι δεν εξετίμησε ότι ό,τι ήτανε ήταν από τον Θεό, και για τα λόγια, για τη σκέψη αυτή που πέρασε από το μυαλό του, επαρεδόθη στον διάβολο και έγινε, κατά το δη λεγόμενον, ρεντίκολο.

Τον εξευτέλισε με όλη τη σημασία της λέξεως. Από εκεί ξεκινάει, λοιπόν, πάντοτε η αποτυχία και η πτώση του ανθρώπου. Και όχι μόνο η πνευματική, να το έχετε υπόψη σας. Και οι υλικές πτώσεις, καταστροφές κ.λπ., είναι εξαιτίας του εγωισμού.

Εγκαταλείπεται ο άνθρωπος από τη χάρη Του. Εγκαταλείπεται ο άνθρωπος από τη νουθέτηση.

Εγκαταλείπεται ο άνθρωπος από τον Θεό. Λοιπόν, διότι όταν υπάρχει ταπείνωσις, ο Θεός θα στείλει άνθρωπο να προλάβει την πτώση σου.

Δεν θα τη δυσκολέψει την πτώση. Θυμόσαστε τι σας είπα προχθές; Ότι λέγεται ότι ο Νάθαν, παρότι εστάλη πολύ γρηγορότερα για να αποτραπεί, εδυσκολεύτηκε καθ' οδόν από τον διάβολο και πήγε έπειτα από ένα χρόνο και...

Και είχε γίνει και η πτώση, και είχε γίνει και η γέννα κ.λπ., κ.λπ., κ.λπ.

Και λοιπά, γιατί ακούμε πολλούς ανθρώπους σε αυτές τις περιπτώσεις και λένε: «Μα, δεν βρέθηκε κι ένας άνθρωπος να μου πει αντίθετα; Δεν μου βρέθηκε κι ένας άνθρωπος να μου πει όχι; Δεν βρέθηκε κι ένας άνθρωπος να μου πει “μην το κάνω”;» Ναι, αλλά πόσα καράτια εγωισμό είχες μέσα σου, πόσα καντάρια εγωισμό είχες μέσα σου και έλεγες ότι αυτό που κάνεις είναι σωστό, και χίλιοι να βρισκόσαν να σου λέγαν «μην το κάνεις», εσύ θα το έκανες.

Δεν ευρέθη άνθρωπος να σου πει, για τουλάχιστον να έχεις μια παρηγοριά ότι δεν ευρέθη άνθρωπος· όμως είσαι υπεύθυνος. Ο Θεός βλέπει από πάνω.

Εξετάσετε, λοιπόν, κι εσείς αν τυχόν έχετε πειρασμούς. Αν τυχόν πίπτετε κάπου και δεν μπορείτε να σταθείτε. Ντρέπεστε διότι φτάνετε στον εξομολόγο και εξομολογείστε τα ίδια και τα ίδια.

Είναι εγωισμός. Κάπου υπάρχει κάποια τρυπίτσα. Κάπου περνάει, κάπου μπαίνει αέρας, κάπου φυσάει, κάπου γίνεται ρεύμα.

Ζητήστε, αν δεν μπορείτε να το διακρίνετε, πού κάνει νερά το καράβι σας. Από τον Κύριο να σας υποδείξει πού και πώς. Το σοβαρότερο θέμα και αυτό που σιχαίνεται ο Θεός και φοβείται ο Θεός και ενώπιον του οποίου δυσκολεύεται ο Θεός είναι ο εγωισμός του ανθρώπου.

Δεν μπορεί να καταπιαστεί με τον άνθρωπο που έχει εγωισμό. Διότι ο άνθρωπος που έχει εγωισμό δεν τον καταλαβαίνει τον Θεό, όσο να του μιλήσει και ό,τι να του πει. Όπως και ο άνθρωπος που έχει ταπείνωση δεν τον καταλαβαίνει ο διάβολος.

Γι' αυτό ο άνθρωπος ο ταπεινόφρονος δύναται να περάσει μέσα από λυκοφωλιά χωρίς να τον πάρει καν μυρουδιά ο σατανάς. Δεν αντιλαμβάνεται τις κινήσεις και τις μεθόδους του ταπεινού ανθρώπου. Είναι έξω από τις εμπειρίες του σατανά.

Του φαίνονται παράξενα παραμύθια, πράγματα ακατόρθωτα. Και ο άνθρωπος ο ταπεινός μπορεί μέσα σε πολύ άσχημο κόσμο, μέσα σε θηρία πραγματικά, να περνάει τη ζωούλα του απαρατήρητος και να πλησιάζει προς το τέρμα του, να φύγει, και φεύγει εκ του κόσμου τούτου και διαλάθει της προσοχής του σατανά, διότι ήταν σκεπασμένος από την ταπείνωση.

Δυο πράγματα βασικά. Και όταν ο άνθρωπος πέσει εξαιτίας εγωισμού,

πρέπει η θεραπεία του να γίνει με το φάρμακο που λέγεται ταπείνωσις. Τον εγωισμό τον θεραπεύει η ταπείνωσις, την αμαρτία τη θεραπεύει η μετάνοια. Έχει το καθένα το φάρμακό του. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Ημάρτησα και πληρώνω, ημάρτησα και κάνω κάτι τι άλλο; Όχι. Ίασις διά της ταυτοπαθείας. Πάντοτε τον εγωισμό τον πρόσεξε ο Θεός, τον δακτυλοδείκτησε ο Θεός στην Παλιά Διαθήκη σε πολλά μέρη και ακόμη εβοήθησε κατά μυρίους τρόπους κατ' εξοχήν τους Ισραηλίτας να μην παρασυρθούν.

Οσάκις δε επαρεσύρθησαν, κατακερματίστησαν. Οσάκις εσήκωσαν το κεφάλι τους να κάνουν το δικό τους, κατακερματίστησαν.

Ας σας μεταφέρω ένα περιστατικό το οποίο ίσως να μην έχετε προσέξει.

Υπάρχουν τρεις ωδές του Μωσή. Μία η σοβαροτέρα, αν επιτρέπεται να πω και να μιλήσω μεταξύ σοβαράς και μη σοβαράς, που δεν υπάρχει τέτοια περίπτωση. Η Ωδή Μωυσέως είναι όταν πέρασαν ἀβρόχοις ποσὶ την Ερυθρά θάλασσα και, εν τω μεταξύ, κατεποντίσθη ο Φαραώ, ο αρματηλάτης, με όλο το στρατό του. Δεν έμεινε τίποτα.

Εκεί στην Ωδή λέγει ο Μωσής σε μια στροφή «Ἵππον καὶ ἀναβάτην ἔρριψεν εἰς θάλασσαν». Εἰς θάλασσαν. Βέβαια, δεν έριξε ίππον, έριξε ίππους και δεν έριξε αναβάτην, έριξε αναβάτες. Όμως, στο πρόσωπο των πολλών λέγει «ίππον και αναβάτην». Τους κατεπόντισε.

Ξέρετε, ε, όταν έφυγε τη νύχτα ο ισραηλιτικός λαός, αυτοί πήραν τα άλογά τους και τα άρματά τους, μέναν σε άλογα πάλι. Και καλπάζοντας τους έφτασαν παρευθύς στη θάλασσα και εκεί βρέθηκε στη δύσκολη θέση ο Μωυσής, τι να κάνει: μπρος θάλασσα, πίσω μάχαιρα του Φαραώ. Και προσευχήθηκε και ο Θεός υπέδειξε να κτυπήσει με τη ράβδο του τη θάλασσα.

Η θάλασσα, χωρίς βέβαια να ξέρει περί τίνος πρόκειται, τι θα γίνει, και ήνοιξε η θάλασσα. Έγινε ένας υδάτινος φράκτης, σταμάτησε το νερό, φύσηξε ταυτόχρονα άνεμος ανατολικός, βοριάς, και εξήρανε κάτω, και πέρασαν αβρόχοις ποσί. Έπειτα, όταν πέρασε από εκεί και εισήλθον οι άλλοι μέσα, διώκοντάς τους εν τω θυμώ τους και τη οργή τους, και όταν ξαναχτύπησε από εκεί τη θάλασσα κατά αυτήν την έννοια —γιατί έτσι είτο η θάλασσα—, όταν ήταν έτσι, εκτυπήθη στη μέση και άνοιξε. Τώρα ήθελε να ενώσει, έπρεπε να χτυπηθεί έτσι. Αυτός είναι σταυρότυπος· σταυρόν έκανε. Το ένα είναι κατά αυτήν την έννοια και το άλλο είτο για να ενώσει κατά αυτήν την έννοια, και έγινε σταυρός. Και μέσα εκεί η ιδέα του σταυρού που έκανε κατεπόντισε όλον αυτόν τον κόσμο. Γιατί πολλοί ακούνε τις καταβασίες της δογματικής Εκκλησίας μας, αλλά νομίζουν ότι τα φτιάξανε οι παπάδες αυτά τα πράγματα.

Και δεν έχουν καμιά σημασία. Όμως, είναι από την πραγματικότητα παρμένα, από τη Βίβλο, και υπενθυμίζουν ορισμένα πράγματα.

Γράφει, λοιπόν, η Γραφή ότι μόνο οι Αιγύπτιοι είχαν άλογα. Εδώ είναι αυτό που θα σας πω, που πολλοί δεν το ξέρουν, γιατί δεν μελετούν. Κι αν μελετούν, δεν ξέρουν να τα ερμηνεύσουν. Δεν είχαν άλογα οι άλλοι, μόνο οι Αιγύπτιοι.

Τους Ισραηλίτες, μάλιστα, απαγόρευε να έχουν άλογα. Θα πει κανείς, γιατί τώρα, πώς έγινε έτσι; Στο Δευτερονόμιο, επί παραδείγματι, για όσους μελετούν, θα βρουν στο 17ο, στίχος 16, το εξής: «Οὐ πληθυνεῖ ἑαυτῷ ἵππους, οὐδὲ μὴ ἀποστρέψῃ τὸν λαὸν εἰς Αἴγυπτον, ὅπως μὴ πληθύνῃ ἑαυτῷ ἵππους».

Μην αφήσει τον λαόν εις την Αίγυπτον και μπλέξει με τα άλογα. Δεν θα ήθελε τα άλογα ο Θεός να τα έχουν οι Ισραηλίτες.

«Ἐκβέβληται», λέει ο Μέγας Βασίλειος, «τῆς χρήσεως τῶν ἁγίων ὁ ἵππος». Το άλογο, λέει, δεν έχει σχέση με τους αγίους, με τους χριστιανούς. «Καὶ οὔτε ἐν πολέμοις τῶν ἡμερῶν Ἰσραὴλ ἱππικὴ δύναμις φαίνεται κτημένη». Και οι Ισραηλίτες, λέει, δεν φαίνεται πουθενά, σε όλα τα χρόνια αυτά που πάλεψαν, που πολέμησαν, να έχουν ιππικό.

Οὐδὲ δὴ τὴν τῶν ἁγίων χρῆσιν τῶν ἵππων ὡς ἁρμόζουσαν παραδέξεται. Το λέγει ο Μέγας Βασίλειος σε μια του ερμηνεία στον 32ο Ψαλμό. Τι βγαίνει με αυτό; Όταν ο άνθρωπος εν καιρώ ειρήνης είναι λίγο υψηλόφρων, νεόπλουτος ή δούλος ή ευτελής κατά το γένος,

δεν θα πρέπει να χρησιμοποιεί το άλογο, που παίρνει απάνω του, του δημιουργεί εγωισμό. Ο Εκκλησιαστής δε, και όταν λέμε ο Εκκλησιαστής, ο σοφός Σολομών. Λέγει στο 10ο κεφάλαιο, στίχος 7, το εξής: Εἶδον δούλους ἐφ᾿ ἵππους καὶ ἄρχοντας πορευομένους ὡς δούλους ἐπὶ τῆς γῆς.

Για να μην τους δημιουργήσει εγωισμό, δεν τους επέτρεπε ούτε άλογα να έχουν οι Ισραηλίτες. Τους διαπαιδαγώγησε.

Γνωρίζοντας τι είναι αυτό το σατανικό πράγμα που λέγεται εγωισμός. «Είδον», λέει, «δούλους εφ’ ίππους», τον εγωισμό τους, με τ' άλογά τους καλπάζοντας. «Αλλά είδα και άρχοντας», λέει, «πορευομένους ως δούλους επί της γης».

Άρχοντας ταπεινούς, που πηγαίνουν με τα πόδια τους. Και δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, ο Κύριός μας ουδέποτε χρησιμοποίησε ίππον.

Δεν γίνεται συζήτηση για ημίονον, διότι ημίονον δεν έφτιαξε ο Θεός, τον έφτιαξε η πονηρία των ανθρώπων, τον ημίονον. Και το ημίονον είναι από μοιχεία. Ο Θεός έφτιαξε ίππον και όνον. Ο ημίονος είναι από μοιχεία, είναι από διασταύρωση ίππου και όνου.

Γι' αυτό είναι καταραμένος και δεν τεκνογονεί. Δεν πολλαπλασιάζεται αφ' εαυτού του ο καρπός της μοιχείας. Δεν είναι ευλογημένο στα μάτια του Θεού. Γι' αυτό η μοιχεία είναι μισητό πράγμα στα μάτια του Θεού.

Φροντίζει λοιπόν, λέγω, για να τους προλάβει από τυχόν εγωισμό ανύποπτον. Να μην τους καλλιεργήσει καθόλου τον εγωισμό. Τους απαγορεύει και αυτό που λέγω. Και εν καιρώ πολέμου. Αυτά εν καιρώ ειρήνης, να μην έχουν.

Να ανεβούν, να κάνουν, να δειχτούν. Αλλά και εν καιρώ πολέμου πάλιν να μην έχουν. Ακούστε, διότι σε καιρό πολέμου, όταν έχει ιππικό κ.λπ., θαρρεί, δηλαδή ελπίζει επί της δυνάμεως των ίππων. Έχει ιππικό κανένα; Όχι. Επί της δυνάμεως του Κυρίου, όχι των ίππων.

Και προλαμβάνει ο Δαβίδ και λέγει το εξής: «Ψευδὴς ἵππος εἰς σωτηρίαν»· ψέματα λέει ότι θα σε σώσει, λέει, ο ίππος· «ἐν δὲ πλήθει δυνάμεως αὐτοῦ οὐ σωθήσεται». Όση δύναμη κι αν έχει ο ίππος, αν ο Θεός δεν σε βοηθήσει, δεν μπορείς να σωθείς.

Έτσι λέει ο Δαβίδ. Και ο Σολομών ο γιος του λέει: «Ἵππος ἑτοιμάζεται εἰς ἡμέραν πολέμου». Και όταν ακούσει μάλιστα σάλπιγγα, αρχίζει να χλιμιντρίζει. «Παρὰ δὲ Κυρίου ἡ βοήθεια, όμως».

Γράφει αυτό στις Παροιμίες του, που έχει γράψει ο Σολομών, στο 21ο κεφάλαιο, στίχος 31. Και ο Ησαΐας θρηνεί και λέγει, 850 χρόνια π.Χ.: του, ουε ή εφήπης πεπιθώτες, αλίμονον από κείνους που πιστεύουν στο υπικό τους και εφάρμασι και πιστεύουν στα άρματα τους και ούχοι ήσαν πεπιθώτες επί των Άγιων του Ισραήλ και των Κύριων ούκ εξεζήτησαν. Στο ΛΑΜΤΑ ΑΕΝΑ.

Σκεφτείτε, λοιπόν, πόσο ο Θεός σκέφτεται και ενεργεί και προφυλάσσει τον άνθρωπο από ανύποπτη πτώση και, ταυτόχρονα, τον βοηθάει να καταλάβει το πόσο πρέπει να φυλάγεται από τον εγωισμό. Ο εγωισμός, λοιπόν, ήταν εκείνος ο οποίος γκρέμισε τον Δαβίδ, συνέτριψε τον Δαβίδ.

Έτσι, στο θησαυροφυλάκιο των μνημονευμάτων μου, έχω δύο περιστατικά. Το ένα είναι κάτω στην Αχαΐα. Υπήρξε ένας προεστός που είχε τόσα χρήματα, που έφτασε σε σημείο να πει: «Τι πάει να πει, λέει, ο Θεός; Εδώ είναι ο Θεός».

Και ανοίγει ένα δωμάτιο το οποίο ήταν γεμάτο μέσα λίρες και έβαλε την γκλίτσα του, η οποία γκλίτσα του εστάθη μέσα στις λίρες, αν είναι δυνατόν. Μπορείτε, λοιπόν, να καταλάβετε πόσες λίρες είχε. «Αυτός, λέει, ο Θεός». Και τρελάθηκε σε λίγο καιρό και πέθανε μέσα σ’ ένα χαντάκι, μουτζώνοντας με πόδια και χέρια τον Θεό. Αυτό ήταν το τέρμα του ανθρώπου αυτού.

Εδώ κοντά στο Κιάτο υπήρχε ένας μεγάλος άνθρωπος, προεστός, ονόματι Ζούζουλας, έμπορος μεγάλος σταφίδας, έμπορος μεγάλος σταφίδας και λοιπά. Είχε, μάλιστα — υπάρχει και ένα φαιδρό εδώ και εγώ δεν έχω απαλλαγή από αυτά — μια μεγάλη πλάστιγγα, πολύ μεγάλη, σαν αυτές τις μεγάλες που έχουν στα τελωνεία και ζυγίζουν τα αυτοκίνητα.

Και αν κανένας έλεγε κανένα ψέμα, λέγανε οι άλλοι: «Πάψε, του λέει, γι’ αυτό που ούτε η πλάστιγγα του Ζούζουλα να το σηκώνει». Δηλαδή, τέτοιο ψέμα είναι αυτό που λες. Αυτός, λοιπόν, έφτασε σε τόσα χρήματα, που κι αυτός είπε ότι δεν τον ενδιαφέρει ο Θεός.

Και ξέρετε πώς κατάντησε αυτός ο άνθρωπος; Να τρέφεται με ντομάτες, όχι τις πρώτες, τα μικρά εκείνα που μένουν απάνω στις ντοματιές μέσα στα περβόλια.

Ξέρετε, και πόσα δεν θα υπάρχουν μέσα στη ζωή και μέσα στην πείρα, και εσείς οι ίδιοι θα ξέρετε. Αλίμονο από τον άνθρωπο που θα αφήσει να περάσει από το κεφάλι του ότι έχει και ό,τι είναι, ότι είναι αφ' εαυτού του, ή και κατ' επέκταση ότι δεν έχει ανάγκη του Θεού.

Ο άνθρωπος πρέπει να βρίσκεται πάντοτε με βουρκωμένα τα μάτια του μπροστά στα αγαθά τα οποία του προσφέρει ο Θεός. Μ' ένα ζεστό πιάτο φασολάδα, με μερικές ελιές και λίγο ψωμί, με την ωραία όρεξη και ένα ποτήρι κρασί, να βρίσκει πάντοτε να ευλογεί τον Θεό και να ευχαριστεί τον Θεό για αυτά τα οποία του έχει μπροστά του.

Ή που έχει ένα ρούχο επάνω του ή που έχει μια συντροφιά καλή ή που έχει συγγενείς, δεν ξέρω τι. Όλα αυτά είναι από τον Θεό, δεν είναι δικά μας. Αν ο άνθρωπος ξεγελαστεί και πιστέψει ότι ό,τι έχει θα είναι δικό του, θα έρθει μια μέρα που θα βγει σαν την τρίχα από το προζύμι.

Θα εξευτελιστεί με όλη τη σημασία της λέξεως. Όμως, τη μεγαλυτέρα πτώση, ο Χριστός είναι εις θέσιν να την τακτοποιήσει. Αρκεί να υπάρξει τι; Συναίσθηση. Αρκεί να υπάρξει τι; Μετάνοια. Η μετάνοια είναι αυτή που αφοπλίζει, παίρνει δυναμικά το σπαθί της δικαιοσύνης του Θεού από το χέρι του.

Δεν υπήρξε άνθρωπος που μετενόησε και δεν εσώθηκε. Γι' αυτό, όπως λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος στον 72ο λόγο του,

είναι η θύρα του παραδείσου η μετάνοια. Το έλεος του Θεού διά της μετανοίας εις τον άνθρωπο δίδεται. Είναι μεγάλο πράγμα.

Κάποτε ηθέλησε ο ίδιος, ερωτηθείς, να δώσει την ερμηνεία της μετάνοιας. «Τι εστί μετάνοια;» Και απήντησε λακωνικά τα εξής: «Κατάλιπε τα πρότερα και λυπήθητι υπέρ αυτών». Να σταματήσεις αυτά που έκανες και να λυπάσαι για αυτά που έκανες.

Πολλοί το έχουν ως υπερβολικό το ότι ο Δαβίδ σε όλη του τη ζωή έβρεχε τη στρωμνή του με δάκρυα και ζητούσε πάντοτε το έλεος του Θεού. Σου λέει, μετανόησα, μία και έξω, πάει, εντάξει, συγχώρησε ο Θεός.

Και εντούτοις, όπως και ο Πέτρος. Ο Πέτρος όσο ζούσε και ήκουε πετεινό, έκλαιε, γιατί θυμότανε πάντοτε την πτώση του. Αυτό σε εμάς δεν συμβαίνει. Γι' αυτό και δεν είμεθα μετανοημένοι σωστά, είμαστε ξηρά μετανοημένοι, δεν μετανοούμε εν δάκρυσιν εμείς, είμαστε αριστοκράτες μετανοημένοι.

Δηλαδή πολιτευόμεθα έτσι, σαν να λέμε ότι ο Θεός είναι υποχρεωμένος να μας συγχωρεί, εμείς να αμαρτάνουμε και Αυτός να μας συγχωρεί. Είναι λιγάκι λάθος αυτό. Εδώ θα πρέπει να το σκέπτεται ο άνθρωπος, λέει εδώ, και να πενθεί υπέρ αυτών.

Διότι, αν το έλεος του Θεού δεν ήταν εκείνο που μας παρηκολούθησε, ώστε να προλάβουμε να επιστρέψουμε, να μετανοήσουμε και να εξομολογηθούμε, θα μπορούσαμε να τα λέμε εμείς αυτά τα πράγματα απόψε το βράδυ εδώ;

Δεν είναι όμορφο και ωραίο να λες, «Θεέ μου, πώς με γλίτωσες εκεί, Θεέ μου, πώς με φύλαξες εκεί, Θεέ μου, πώς με γλίτωσες από εκεί, Θεέ μου, Θεέ μου» κ.λπ.; Και εμείς οι νεότεροι, που έχουμε τόσους λόγους, μέσα σε τόσους κινδύνους που περάσαμε και επιζήσαμε, δυνάμει ποίου επιζήσαμε;

Θα πεις, είμαστε τυχεροί. Όχι. Είναι της αγάπης, της πρόνοιας του Θεού και πάντοτε πρέπει να του λέμε ευχαριστώ. Και ποτέ να μην το ξεχνάμε. Ο Άγιος Πατήρ αυτός λέγει σ' ένα του λόγο το εξής. Όταν ο άνθρωπος μνημονεύσει των πρότερον αυτού αμαρτιών και κολάσει εαυτόν, κατηγορεί τον εαυτό του και πει «παλιάνθρωπε, δεν έκανες σωστά», τότε και ο Θεός φροντίδα ποιείται του αναπαύσαι αυτόν.

Τότε, λέει, ο Θεός φροντίζει να βρει έναν τρόπο να τον παρηγορήσει, να τον τακτοποιήσει. Διότι χαίρει ο Θεός ότι αυτός εαυτώ το επιτίμιον δέδωκε.

Λέγεται για τον Μωσή τον Αιθίοπα ότι, για να τον δοκιμάσουν, κάποτε τον έδιωξαν πυξ λαξ από μια λειτουργία.

Ταυτόχρονα, όμως, έβαλαν ανθρώπους στον δρόμο που θα περάσει, να ακούσουν τι θα λέγει. Θα μουρμούριζε, θα τους έβριζε, θα τους καταριόταν και λοιπά. Α, και ηκούσθη να λέγει το εξής: «Βρε σκυλάραπα Μωσή», έλεγε στον εαυτό του, «βρε σκυλάραπα Μωσή, τι ήθελες εσύ με τους ανθρώπους;»

Στους άλλους έλεγε ανθρώπους, τον εαυτό του τον έλεγε σκυλάραπα. Βρε, τι ήθελες με τους ανθρώπους εσύ; Βρε, αυτό το ρεζιλίκι που σου κάμανε δεν ήταν τίποτα, σκυλάραπα. Τι ήθελες με τους ανθρώπους; Φρόντισε, πήγαινε κρύψου πουθενά.

Δεν πρέπει να παρουσιάζεσαι εσύ μεταξύ των ανθρώπων. Έλεγε αυτός κατηγορούσε τον δίκαιον εαυτόν του. Εμείς τον κατηραμένον εαυτό μας γιατί δεν τον κατηγορούμε και τον δικαιολογούμε; Και πώς περιμένεις, εφόσον εσύ και εγώ δεν κατηγορούμε τον εαυτό μας;

Πώς θέλουμε ο Θεός να μας ελεήσει και να μας παρηγορήσει;

Γι' αυτό το «Ελέησόν με, ο Θεός» και όλος ο ψαλμός του Δαβίδ. Είναι κάτι το κλασικό, είναι κάτι το ανεπανάληπτο, είναι κάτι που τον άνθρωπο τον φέρνει στον εαυτό του. Γι' αυτό το Πνεύμα το Άγιον, δια των Αγίων Πατέρων, το έχει πάντοτε, σχεδόν σε όλες τις ακολουθίες της Εκκλησίας του 24ώρου, να ακούγεται αυτό.

Γιατί υπενθυμίζει στον άνθρωπο το πώς πρέπει να είναι, το πώς πρέπει να σκέπτεται και πώς να πολιτεύεται έναντι των αμαρτιών του. Όταν λοιπόν ο άνθρωπος, λέει, μνημονεύσει των προτέρων αυτού αμαρτιών και κολάσει εαυτόν, τότε και ο Θεός φροντίδα ποιείται του αναπαύσαι αυτόν, διότι χαίρει ο Θεός ότι αυτός εαυτώ το επιτίμιον δέδωκε.

Δια την παράβαση της οδού του Θεού, διότι παρέβη την οδό του Θεού και τώρα τιμωρεί τον εαυτόν του και δικάζει τον εαυτόν του και μέμφεται τον εαυτόν του, ο Θεός, λέει, τον βοηθάει. Όπερ σημείον εστί μετανοίας, αυτό είναι ένδειξις μετανοίας, και όσον αυτός, ο αμαρτωλός, πολλά βιάσει την ψυχήν αυτού, τοσούτον πληθύνεται εκ του Θεού η τιμή αυτού.

Λύνει τα χέρια του Θεού και ο Θεός χαίρεται και τον βοηθάει ο Θεός τον άνθρωπο, για να μπορέσει να σταθεί, να γίνει άλλος άνθρωπος, όπως θα λέγαμε. Αλλά βέβαια, για αυτά τα πράγματα χρειάζεται ταπείνωση, χρειάζεται χάρη, όπως τα λέγαμε.

Αν δεν υπήρχε η μετάνοια, ο Δαβίδ θα είχε ταρταρωθεί. Κι αν δεν υπήρχε εισέτι η μετάνοια, εμείς θα ήμεθα εκ προοιμίου στην κόλαση. Ουδείς ο σωζόμενος, εάν δεν υπήρχε η μετάνοια, αυτό το φιλάνθρωπο μυστήριο.

Κανένας Άγιος, ούτε Άγιοι θα υπήρχαν.

Δεν υπήρξαν αναμάρτητοι άνθρωποι, κι αυτός ο Αβραάμ αμάρτησε. Όλοι χρειαστήκανε τη μετάνοια, όλοι κρεμαστήκανε από το Χριστό, όλοι από το Σταυρό, όλοι από τη Θυσία, όλοι από το Μυστήριο της Μετανοίας και της Εξομολογήσεως, από εκεί.

Ουδείς ο σωζόμενος, εάν δεν υπήρχε το φιλάνθρωπον αυτό Μυστήριον που λέγεται Μετάνοια και Εξομολόγησις. Όχι μετάνοια απλή, αλλά και εξομολόγηση, διότι έχουμε, όπως λέμε πολλές φορές, πολλούς μετανοημένους αλλά ουχί εξομολογημένους, όπως και πολλούς εξομολογημένους αλλά ουχί μετανοημένους, ολίγους δε μετανοημένους και εξομολογημένους.

Χάρις μετά την χάριν· μετά το βάπτισμα η μετάνοια εδόθη τοις ανθρώποις. Μετάνοια γαρ εστί αναγέννησις δευτέρα εκ του Θεού· είναι το δεύτερο βάπτισμα. Το πρώτο είναι εν ύδατι και το δεύτερο είναι εν δάκρυσι.

Καὶ δάκρυον στάξαν ἰσοδυναμεῖ τῷ λουτρῷ. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη να διαπεράσει την ζωήν αυτήν, για να φτάσει στην αντίπερα όχθη, που είναι η αιωνιότητα, που είναι ο Παράδεισος.

Αυτό το διάστημα μεταξύ εδώ και εκεί λέγεται οζομένη θάλασσα, είναι μια βρώμικη θάλασσα. Οσοδήποτε ωραία και αν έχει χαρακτηριστεί ή τακτοποιηθεί από τους ανθρώπους και φαίνεται στα μάτια. Όμως, σε κάθε βήμα υπάρχει παγίδα πτώσεως και, κατά συνέπεια, είναι μια βρώμα, γιατί κερδίζει ο σατανάς εξ αυτής.

Και μέσα στον Παράδεισο ακόμη υπήρξε αμαρτία. Κατά συνέπεια, πολλώ μάλλον εδώ. Για να διαπεράσει, λοιπόν, ο άνθρωπος αυτήν την οζωμένη θάλασσα, χρειάζεται ένα πλοίο. Και το πλοίο αυτό λέγεται μετάνοια.

Εάν ο άνθρωπος δεν χρησιμοποιήσει αυτό το πλοιάριο που λέγεται μετάνοια, δεν πρόκειται ποτέ να φτάσει στην αντίπερα όχθη. Και η μετάνοια δεν είναι κάτι που χρησιμοποιείται μια φορά το χρόνο· κάθε μέρα, κάθε ώρα, κάθε λεπτό.

Διότι κάθε πτώση προϋποθέτει ανάσταση, προϋποθέτει μετάνοια. Ακούστε μια γνώμη του Αγίου Ισαάκ του Σύρου. Την θάλασσα την οζωμένη, την τεθείσαν μεταξύ ημών και του νοερού Παραδείσου, διά καράβου της μετανοίας παρελθείν δυνάμεθα.

Με το καράβι που ακούει στο όνομα μετάνοια μπορούμε, λέει, να την περάσουμε. Της εχούσης τους κωπηλάτας του φόβου, που έχει, λέει, κουπιά το φόβο. Εάν δε οι κωπηλάται ούτοι του φόβου ου κυβερνώσι το πλοίον τούτο της μετανοίας, δι’ οὗ διερχόμεθα την θάλασσα του κόσμου τούτου προς τον Θεόν, καταποντιζόμεθα εν τη οζωμένη θαλάσση.

Η μετάνοια εστί το πλοίον, ο φόβος δε ο κυβερνήτης αυτού. Αν δεν υπάρχει φόβος, δε θα χρησιμοποιήσεις το πλοίο που λέγεται μετάνοια. Με το φόβο σου τρέχεις και εισέρχεσαι στο πλοιάριο για να περάσεις πέρα.

Αθεόφοβος ων, δεν το χρησιμοποιείς αυτό το πλοιάριο που λέγεται μετάνοια. Και, κατά συνέπεια, καταποντίζεσαι, δε φτάνεις στην αντίπερα όχθη. Ο σατανάς, ο οποίος είναι τεχνίτης, έμπειρος, ταυτόχρονα απατεών, βρίσκοντας σε εμάς, οι οποίοι δεν ενδιαφερόμεθα και τόσο για την ψυχή, μας υποδεικνύει άλλους τρόπους σωτηρίας.

Να πληρώσουμε, παραδείγματος χάριν, άμα κλέψαμε κάτι, αδικήσαμε κάποιον, να κάνουμε κάποιο καλό για να πληρώσουμε. Ωστόσο, οι αμαρτίες δεν πληρώνονται, χαρίζονται.

Άλλωστε, ένα πράγμα πρέπει να έχουμε πάντοτε υπόψη μας. Έχουμε 15 μέρες ζωή και τις δύο μέρες από τις 15 αμαρτήσαμε. Αλλά τις 13 ημέρες, όχι μόνο δεν αμαρτήσαμε, αλλά μέρα νύχτα κάναμε καλά έργα.

Ξέρετε ότι δεν περισσεύει τίποτα για να εξοφλήσουμε τις δυο ημέρες. Γιατί; Εκείνα είμαστε υποχρεωμένοι, τα οφείλουμε την ημέρα να τα κάνουμε. Δεν περισσεύει να πληρώσουμε τις δυο ημέρες.

Είναι υποχρεωμένος ο άνθρωπος να κάνει το αγαθόν μες στο πλαίσιο των δυνάμεών του, εν λόγω, εν έργω, εν διανοία, όσες μέρες ζει στον κόσμο.

...ζει στον κόσμο. Κατά συνέπεια, ό,τι χρεωθεί δεν περισσεύει από εκείνα τα καλά που κάνει· εκείνα τα οφείλει έναντι της ημέρας. Δεν φτάνουν για να πληρώσεις τα άλλα, γι' αυτό μένουν εκκρεμή. Και εκείνα χαρίζονται. Διαφορετικά θα καταποντιζόμεθα. Δεν μπορείς να πάρεις από τις ημέρες εκείνες να πληρώσεις τα άλλα. Όχι, εδώ είσαι υποχρεωμένος να τα κάνεις. Δεν μπορείς να πεις ότι σήμερα έκανα 100 καλά· 200 έπρεπε να κάνεις. Ε, λείπεις, δεν τα έκαμες σωστά. Δεν σου περισσεύουν να πληρώσεις τις δύο. Τι θα γίνει λοιπόν; Θα υπάρχουν εκείνα και θα σε καταποντίσουν.

Και αυτός πέφτει. Ο Χριστός λέει: «Στα χαρίζω εκείνα, άμα μετανοήσεις και μου το εμπιστευτείς». Και οι άνθρωποι κοιτάζουν τώρα να κάνουν το καλό δήθεν, καλά έργα και λοιπά, για να σωθούν. Όχι, είναι μετάνοια και εξομολόγηση.

Δεν μετανοεί ο άνθρωπος, δεν εξομολογείται. Είδατε πως τον βοήθησε ο Νάθαν, τον Δαβίδ. Αυτό κι αυτό, λέει, έγινε, βασιλιά. Τι θα του κάνουμε αυτόν; Του κόψει το κεφάλι; Εσένα. «Ημάρτηκα», λέει, «τω Κυρίω». Ναι, το έκανα. Το παραδέχτηκε αμέσως. Δεν είπε «Ποιος τα λέει αυτά και μου το λες εμένα; Και κακώς έχεις πληροφορηθεί και πρόσεχε πού μιλάς, σου παίρνω το κεφάλι», και κάτι τέτοια ψέματα που θα λέγαμε εμείς.

«Ἡμάρτηκα τῷ Κυρίῳ». Ναι, το έκανα. Και επειδή ήταν ειλικρινής η μετάνοια και η εξομολόγησή του, επειδή παραδέχθηκε ότι ημάρτησε έναντι του νόμου του Θεού, ήκουσε την απάντηση αμέσως: «Καὶ ὁ Κύριος παρεβίβασε τὸ ἁμάρτημά σου».

Μάλιστα, εάν ο άνθρωπος δεν ταπεινωθεί, δεν μπορεί να μετανοήσει. Ο εγωιστής σου δε ποτέ μετανοεί.

Γιατί ο σατανάς δεν θέλει τον Παράδεισο.

Εν τω εγωισμώ του.

Δεν δέχεται ούτε τον Παράδεισο εν τω εγωισμώ του.

Καταλάβατε;

Φανταστείτε, λοιπόν, πού βρισκόμαστε.

Αντίθετη ακριβώς, λοιπόν, είναι η ταπείνωση. Ταπεινώνεται, όμως, ο άνθρωπος. Σας έλεγε κάποιος, σαν παράδειγμα, να ταπεινωθεί. Και πολλοί, μάλιστα. Και γίνεται πολλές φορές συζήτηση και σκανδαλίζονται που εγώ λέω μια γνώμη που δεν ξέρω για ποιο λόγο οι άλλοι δεν το λένε.

Ότι η ταπείνωση είναι εκ μέρους του ανθρώπου. Δεν σου έρχεται από τον ουρανό η ταπείνωση. Ούτε την αγοράζεις στην αγορά. Ταπείνωση θα τη βάλεις εσύ. Θα τη βάλω εγώ.

Ο ταπεινών εαυτόν υψωθήσεται. Όχι, όταν ταπεινώσω εγώ. Τι να ταπεινώσει; Με εξουδενώσει, όχι να με ταπεινώσει. Και ο υψών εαυτόν ταπεινωθήσεται· θα συντριβεί. Κατά συνέπεια, είναι στα χέρια του ανθρώπου να δεχτεί, να θελήσει, να ταπεινωθεί, να εξουδενωθεί.

Και πολλοί άνθρωποι, για λόγους αλόγους, ανοήτους λόγους, δεν λένε ακόμα. Τον εγωισμό της… Μία κυρία, συζητούσαμε κάποτε, και έλεγε φρικτά λόγια για τον σύζυγο. Και λέγω: «Με συγχωρείς πάρα πολύ, σε ώρα ακατάλληλη, λέγω, επεμβαίνω, όμως θέλω να σε προλάβω».

Ξέρεις τι λόγια είναι αυτά που λες; Αυτά πάνε να πει έξω του Παραδείσου. «Δεν τον θέλω τέτοιο Παράδεισο», μου λέει.

Αμάν, λέει, καταλάβατε. Και ήταν μια γυναίκα η οποία αγωνιζόταν 25 χρόνια. Και όχι αγώνα ψεύτικο, αγώνα εξουδενώσεως. Και να φτάνει στο σημείο και να σου λέει: «Τέτοιο Παράδεισο δεν τον θέλω». Την έφαγε ο εγωισμός της.

Βρε, δεν το καταλαβαίνεις ότι είναι εγωισμός; Εσύ που έχεις γίνει του κλώτσου και του μπάτσου, εσύ που δεν έχεις τίποτα, ούτε όνομα ούτε πρόσωπο, τίποτα πουθενά, εσύ να λες αυτά τα λόγια; Είναι καλό να προσέξει ο άνθρωπος να μην μπει ο διάολος μέσα του.

Αν κατορθώσει αυτός ο κατσικοπόδαρος και μπει μέσα, κάνεις τις μεγαλύτερες τρέλες.

Ζαλίζεσαι, διαλύεις οικογένειες, διαλύεις το στεφάνι σου, διαλύεις τα παιδιά σου, διαλύεις το παν. Κάνεσαι σε δευτερόλεπτα, όταν μπει αυτός μέσα, εντός εγωισμού.

Τον εγωισμό. Πολλοί έχουν κλάψει εκ των υστέρων εξαιτίας του εγωισμού των, γιατί ήθελαν να ικανοποιήσουν τον εγωισμό τους και τράβηξαν στα άκρα. Εφόσον με μίαν μικράν υπομονήν και με ταπείνωσιν, τα πράγματα θα ήσαν πολύ διαφορετικά. Και εντούτοις, δεν το πρόσφερες. Δεν είναι λοιπόν δυνατόν να περιμένεις απ' έξω την ταπείνωση. Η ταπείνωση είναι από μέσα. Το κλειδί είναι από μέσα. Ιδού, έστηκα επί την θύραν και κρούω. Εάν τις ακούσει και ανοίξει, εισέλευσομαι.

Εισελεύσομαι. Άρα, δεν εκβιάζει ο Θεός. Δεν μπορούσε δυναμικά να μπει στον καθένα μέσα. Μου είπε η μητέρα σου: «Σε κάνω καλόν». Όχι. Θα θελήσει και αυτός για να γίνει καλός. Η μητέρα σου μπορεί να μου είπε, αλλά εγώ δεν μπορώ να του εκβιάσω το αυτεξούσιό του.

Πρέπει να θελήσει και αυτός. Να ταπεινωθεί. Να θελήσει και αυτή. Να ταπεινωθεί. Να Με θελήσει. Να ανοίξει. Εγώ θα χτυπήσω. Εγώ θα βροντίσω.

Τον βροντήσω, τον πιάσω απ’ τ’ αυτί, τον πιάσω ανάποδα, τον χτυπήσω κάτω, αλλά θα πρέπει να ανοίξει αυτός, να θελήσει να ταπεινωθεί και να μου πει: «Πάτερ, τα έμπλεξα, δεν τα έκανα καλά, τα ανακάτεψα, βοήθησέ με». Ταπείνωση, λοιπόν, χρειάζεται και είναι δύσκολο πράγμα αυτό σε πολλούς ανθρώπους, δυστυχώς. Ο εγωισμός τους αφήνει τον Χριστό έξω και μένουν και αυτοί στην αιωνιότητα έξω. Όταν ρωτήθηκε κάποτε πάλιν ο Άγιος Ισαάκ πώς δύναται...

Ένας του είπε: «Πώς μπορώ να αποκτήσω ταπείνωση;» «Εν αδιαλείπτω μνήμη των παραπτωμάτων», είπε· με το να σκέφτεσαι πάντοτε ότι δεν κάνεις τίποτα σωστό, ότι έχεις κάνει τόσα αμαρτήματα, τόσα λάθη στη ζωή σου, αυτό σε βοηθάει να ταπεινωθείς.

και εν ελπίδι προσεγγίσεως του θανάτου και ότι πλησιάζεις να πεθάνεις.

Μπορεί να πεθάνεις, μπορεί να πεθάνεις και τώρα. Μπορεί να σε χτυπήσει ένα αυτοκίνητο, μπορεί να κοπεί ένα σύρμα και να πάθεις από ρεύμα ηλεκτροπληξία, μπορεί να δαιμονιστείς, μπορεί να γίνει ένας σεισμός, μπορεί, δεν ξέρω, τι να γίνει, και εν τη ελπίδι, προσεγγίζουσα τω θανάτω, και εν αισθήσει ευτελείας, και να μην κοιτάζεσαι στον καθρέφτη και φτιάχνεσαι και να δεις πώς σου πάει το τζιν και λοιπά, το παντελόνι, και να δείχνεις γραμμές στον καθρέφτη, και εν αισθήσει ευθύνης.

Το ευτελές και εν παντί καιρώ προκρίνειν τον έσχατον τόπον. Για πού πρόκειται να πας. Να βλέπεις τα κυπαρίσσια, να κλείνεις τα μάτια σου και να βλέπεις τα χάλια. Τότε, λέγει, βοηθάει να ταπεινωθείς. Αν αυτά τα θεωρείς ότι είναι για τους άλλους και όχι για σένα, εν τω εγωισμώ σου, ουδέποτε θα κατορθώσεις να αρνηθείς τον εαυτό σου.

Και κατά συνέπεια δεν υπάρχει περιθώριο να πατήσει κάπου ο Θεός, για να σε βοηθήσει να μπορέσεις να γυρίσεις πίσω.

Ο Θεός βλέπει προκαταβολικώς, γι' αυτό και σε πολλούς ανθρώπους δίδει προκαταβολικώς, παρότι δεν το αξίζει, και πολλές φορές μας δίνει μία πρόγευση δωρεών Πνεύματος Αγίου.

Πλήρεις Πνεύματος Αγίου κατά τη στιγμή δεν έχουμε γίνει σε βαθμόν καθαρότητος τόσο όσο θα έπρεπε. Είναι μέσα στα κρίματα του Θεού αυτό. Αυτό μην μας σκανδαλίζει. Εδώ, γύρω από την υπόθεση του Δαβίδ, υπάρχει εκείνο που λέγει: «Τὸ Πνεῦμά σου τὸ Ἅγιον μὴ ἀντανέλῃς ἀπ’ ἐμοῦ». Δηλαδή, έκαμε φόνο και έκαμε μοιχεία και είχε ακόμη Πνεύμα Άγιο επάνω του, χάρισμα, είχε ακόμη χάρισμα προφητείας.

και χαρίσματα Βασιλείας. Δεν του το πήρε και τον παρακαλεί να μην του το αφαιρέσει. Θα κάνω, θα αλλάξω. Και το έβλεπε αυτό ο Θεός, ότι ο Δαβίδ θα μετανοήσει, και μάλιστα κατά αυτή την έννοια, και δεν του το αφαίρεσε.

Του επέτρεψε να συντριφτεί, να του επέτρεσε την πτώση αλλά όχι την συντριβή.

Πράγματα που έκανε και στον Πέτρο. Σίμων, Σίμων, ιδού ο Σατανάς εξητήσατο υμάς του σινιάσαι ως τον σίτον· εγώ δε εδεήθην περί σου ίνα μη εκλίπη η πίστις σου· και συ ποτέ επιστρέψας στήριξον τους αδελφούς σου.

Δηλαδή, εσύ προσεύχεσαι, εγώ θα πέσω; Ναι, θα πέσεις. Δεν θα συντριφθείς όμως. Θα φτάσεις μέχρι κοιλία Άδου, θα κλαίς όλη σου τη ζωή, αλλά δεν θα συντριφθείς. Αυτό γίνεται, γι' αυτό και πολλές φορές, σε πτώσεις μας που είναι σε βαθμό κακουργήματος, βλέποντας την πτώση, την ανάστασή μας ο Κύριος και τη μετάνοιά μας, ότι λίαν συντόμως θα είναι, δεν μας παίρνει τη χάρη και δεν αισθανόμεθα τόσο την πτώση, πόσο είναι τραγικές στα μάτια του Θεού οι πτώσεις μας.

Είναι που βγαίνουν από τη διδασκαλία αυτή της πτώσεως και αυτών των πραγμάτων.

Πραγμάτων που είπαμε προχθές. Γι' αυτό, όπως λένε οι Πατέρες, ο Δαβίδ έχει μεγάλη έτσι διδασκαλία και, εάν τον ακολουθούμε στην πτώση, που πολλά ανδρόγυνα κάνουν σήμερα —εν ψυχρώ σκοτώνουν τα παιδιά τους—, μοιχοί και μοιχαλίδες που δεν προσέχουν και κατά συνέπεια ακολουθούν τον Δαβίδη στην πτώση, ας τον ακολουθήσουν και στην μετάνοια.

Στη μετάνοια, να μην τον ακολουθήσουν μόνο στην πτώση, αλλά και στη μετάνοια, διότι ο άνθρωπος δεν θα δικαιολογηθεί. Αν θες να πάρεις κάτι από τον Δαβίδ εν τη αυτή περιπτώσει και θέλεις να αρχίσεις να τον μιμείσαι από την κακή του ζωή, φρόντισε τουλάχιστον στη συνέχεια να τον μιμηθείς και στη μετάνοιά του και στην καλή ζωή.

Διότι ο Κύριος, ο οποίος δεν εξετάζει τα πρώτερα, αλλά εξετάζει πάντοτε τον άνθρωπο, σε ποια κατάσταση θα τον βρει την ώρα που θα πεθάνει. Και πώς σκέπτεται έναντι της πτώσεως και της αμαρτίας του, θα τον βοηθήσει.

Έγραψε πολλούς ψαλμούς ο Δαβίδ μέσα στη βασιλεία του. Αυτόν όμως τον ψαλμόν, τον πεντηκοστόν, τον έγραψε άμα τη πτώσει του, όταν ανέστη από την πτώση του. Τότε τον έγραψε. Ασφαλώς πάντως θα τον έλεγε, αλλά πιο πολύ τον εζούσε τον ψαλμόν αυτόν.

Όπως ξέρετε, αρχίζει με το «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός Σου». Ένας άνθρωπος, όταν ζητάει μεγάλη χάρη, πάει να πει ότι έχει μεγάλη ανάγκη. Και μεγάλη ανάγκη έχει μεγάλη πτώση. Αναγνωρίζει μέσα στα λίγα λόγια αυτά ότι εχρεώθη πολύ.

Αναγνωρίζει πόσο βαριά έπεσε και ότι χρειάζεται ένα κεφάλαιο μεγάλο για να σηκωθεί. Δεν έκαμε μικρή ζημιά και η ζημιά, όπως ξέρετε, έχει πάντοτε τρεις όψεις. Διότι μπροστά στον άνθρωπο στέκονται τρία βιβλία. Το ένα του Θεού, το άλλο του σατανά και το τρίτο της συνειδήσεως. Γράφουνε τρία βιβλία τόσο τις πτώσεις μας όσο και τα σωστά μας.

Αναγνωρίζει ότι οι πτώσεις του, όπως λέει παρακάτω, είναι στα μάτια του Θεού και στον εαυτόν του. Και ζητάει μέγα έλεος από τον Θεό, γνωρίζοντας ότι έχει έλεος ο Θεός. Δεν του λέει «περίμενε, θα σε πληρώσω, κάπως θα φροντίσω να το βγάλω αυτό το χρέος που έβαλα».

«Κάπως θα κοιτάξω να σε ικανοποιήσω». Από το έλεός του κρέμεται. Χαρά στους ανθρώπους που θα κρεμαστούν από το έλεος.

Κάποτε ο Δαβίδ ετόλμησε πάλι, σαν άνθρωπος, να κάνει μια στραβοτιμονιά που διαβάζουμε πάλι στην Παλαιά Διαθήκη. Όσοι διαβάζετε, θα μπορείτε να με παρακολουθήσετε αυτή την ώρα. Παρ' ό,τι ο Θεός τόσες φορές του είχε δώσει τόσα πράγματα να καταλάβει ότι είναι μαζί με το Ισραήλ, όμως κάποτε ήθελε πάλι να δει τις δυνάμεις του, για να κανονίσει τη θέση του με τους αντιπάλους του.

Και βάλε ανθρώπους να μετρήσουν πόσοι άνθρωποι μπορούν να φέρουν όπλα, δηλαδή να δει πόσο στρατό έχει. Και όταν τελείωσε η καταμέτρηση και βρήκε πόσο στρατό έχει και του αναφέρανε, πηγαίνει Άγγελος Κυρίου και του λέγει: «Για το πονηρόν αυτό που έκανες ενώπιον του Κυρίου, να διαλέξεις μεταξύ των τριών: ή τρία χρόνια διωγμό και φυγή, ή τρεις ημέρες σφαγή, ή τρία πράγματα».

Ένα πράγμα του που δεν το θυμάμαι, το τρίτο, τι του είπε. Θανατικό, τρεις ημέρες θανατικό. Και του λέει: «Διάλεξε μεταξύ των τριών ένα και πες μου».

Και τότε είπε πάλι, λέει: «Ούτε να πέσω στα χέρια των εχθρών μου, ούτε θανατικό να πέσουν εξαιτίας εμού αυτοί, αλλά ας πέσω», λέει, «στα χέρια του Θεού, στο έλεος του Θεού». Και το έλεος του Θεού ήταν να στείλει άγγελο να σκοτώσει 180.000 από τους ανθρώπους που είχε εκεί.

Ξανά είχε κάνει τέτοια τρικλοποδιά σε άλλη του περίπτωση. Και όμως πάλι είπε: «Παρά την πτώση μου, την αταξία μου, την αμαρτία μου, θα ήθελα στα χέρια του Θεού να πέσω». Δηλαδή, στο έλεος του Θεού. Είχε περισσότερη εμπιστοσύνη στο έλεος του Θεού παρά σε όλους τους άλλους ανθρώπους.

Γι' αυτό πάντοτε, ό,τι κι αν συμβεί, ό,τι κι αν κάνουμε, πάντοτε στον Χριστό να πέφτουμε. Ο θείος Χρυσόστομος, μέσα στις πολλές προσευχές που έχει γράψει, είχε και μία προσευχή, την έχω γράψει, αν καλώς ενθυμούμαι, σε αυτό το βιβλίο, το «αδιαλειπτως προσευχεσθε», που έχω βγάλει, την οποία έλεγε καθημερινώς.

Είναι μια μεγάλη προσευχή, είναι εξομολογητική προσευχή προς τον Κύριο. Και του λέει σε μια στροφή, του λέει: «Και αν ποτέ σε εγκαταλείψω για τον Α ή Β λόγο, γνώριζε προκαταβολικώς ότι δεν ήθελα να σε εγκαταλείψω».

Δηλαδή, παρότι σε εγκατέλειψα, σε αρνήθηκα, όμως γνώριζε ότι ακόμη σε αγαπώ και δεν θέλω να σε εγκαταλείψω. Παρότι σε εγκατέλειψα. Τώρα πώς βρέθηκα στη στιγμή αυτή και σε εγκατέλειψα, πώς σε ύβρισα, δεν ξέρω.

Δηλαδή έφυγα, εξόκυλα, ημάρτησα, αλλού καν επέτεσάμε λέγει χείρα στους αλουτρίους Θεούς. Ημαρτήσαμε, εκάμαμε, φτιάξαμε, αλλά δεν φύγαμε από κοντά σου. Δηλαδή περισσότερη εμπιστοσύνη να έχει ο άνθρωπος στον Θεό παρά σε όλη τη δικαιοσύνη των άλλων ανθρώπων.

Γι' αυτό αυτός δια πνεύματος Αγίου που βλέπει λέει ελεησόν με ο Θεός, από το Θεό ζητάει το έλεος, κατά το μέγα έλεος όχι κατά τη δικαιοσύνη μου, κατά το μέγα έλεος Δηλαδή η αξία που μου χρειάζεται υπάρχει μόνο σε σένα, δεν υπάρχει αλλού.

«Καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν σου ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου». Άλλος τρόπος δεν υπάρχει να εξαλειφθεί η αμαρτία. Αν ο Χριστός, αν ο Θεός δεν εξαλείψει την αμαρτία του ανθρώπου, ο άνθρωπος δεν μπορεί να εξαλείψει καμία του αμαρτία.

Με κανέναν τρόπο, έστω κι αν τρώει ρίζες όλα τα χρόνια της ζωής του.

Ο σατανάς δεν τρώει ούτε λάδι, ούτε πορνεύει, ούτε τα παιδιά του σκοτώνει, ούτε μοιχεύει, ούτε βλαστημάει, ούτε, Ούτε το έλεος του Θεού δεν το ζητάει. Δεν μπορεί να εξαλείψει ένα του αμάρτημα, το ότι εσκέφθη απλώς να φέρει τον θρόνο του υπεράνω του θρόνου του Θεού, γιατί πρέπει να περάσει από τον Χριστό.

Τον Χριστό δεν τον αναγνωρίζει ανώτερο και η υπόθεση μένει εκκρεμής. Όλα, λοιπόν, ο άνθρωπος πρέπει να τα τοποθετεί στα πόδια του Χριστού. Αυτό διδάσκει. «Κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν σου ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου».

Και όχι απλώς να με πλύνεις. Με έπλυνες, μου το παρήγγειλες με τον Νάθαν: «Καὶ ὁ Κύριος παρεβίβασε τὸ ἁμάρτημά μου». Εγώ όμως, «ἐπὶ πλεῖον πλῦνόν με», σε παρακαλώ, «ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου καὶ ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας μου καθάρισόν με». Ώστε δεν σε καθάρισε;

Ώστε δεν ισχύει η μετάνοια και η εξομολόγηση που έκανες εκεί πέρα; Παρότι ισχύει, ξέρετε πώς είναι τα θέματα αυτά. Το είπαμε στην αρχή, αν το προσέξατε. Είναι σαν έναν που βάφει και το βουτάει μέσα και ξανατοβουτάει και το βουτάει και ξανατοβουτάει. Έτσι βουτιέται η ψυχή του ανθρώπου στο αίμα του Χριστού.

Ο Χριστός είναι εκείνος ο οποίος καθαρίζει πλήρως τις αμαρτίες του ανθρώπου. Γι' αυτό χαρά στον άνθρωπο ο οποίος φροντίζει πάντοτε να χρησιμοποιεί τα μυστήρια της μετανοίας και της εξομολογήσεως και της θείας κοινωνίας.

Διότι έτι μάλλον καθαρίζει καθημερινώς και σαπουνίζει και ξεβγάζει την ψυχή του. Το αίμα Ιησού Χριστού του Υιού αυτού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας. Το θέμα είναι μεγάλο, όπως το καταλαβαίνετε. Θα μείνουμε μέχρι εδώ απόψε το βράδυ και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε στο επόμενο. Αμήν.