Questions and Answers

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

I'm going to continue with these answers we've been giving on the other evenings, and I hope this will be the last one. As you remember, out of the questions people send us here I kept certain ones to discuss at greater length, because some people benefit from them. Even those who thought they had no question at all discover afterwards that this really was a question for them.

If the question had been put to them directly, they would not have had the solution; that is, they would not have known the answer. As you heard earlier, another question has been added to the answers to these brief questions. With your permission, I would like to address it first, since it is especially timely now that the fast began the day before yesterday: What should be done when one person in the household fasts and another does not?

It's true that when there's no agreement between husband and wife, as we were saying, and one of them is pulling toward the butcher shop while the other is heading for the greens, it's natural that a split will develop — an inward one at the very least, even if it doesn't show on the surface.

Now, we have a commandment to bear with the weak.

To bear with the weak is a command. And when the Lord sees that someone does not fast—for example, that he does not fast out of ignorance, whatever the reason may be—perhaps because he does not believe, because he has never tried it, because he considers it impossible or unnecessary, or for any number of other reasons—the Lord shows him mercy and waits for him. And now He calls the other person to show mercy as well.

He too has to be brought the good news. Sometimes you can give way a little — not to any showy degree, we should say that plainly, but you can make some concession. He wants meat? Well, let me eat fish. Or: does it bother you if I fix you what you want — if it's the wife and it's the husband who is against it.

But let me eat fish. You have to take a loss out of love for the other person, waiting to win him over as well in time.

The arguments, the harshness, the banging of things down or slamming of doors and so on — none of that is good, because it's true that you say, 'But I want to be sanctified.'

But if that person is lost, then your own sanctification is also in jeopardy. I would like us to find a way to discuss the matter. Someone may ask, “What kind of discussion can a person who wants to fast have with God?” Read the Book of Daniel. What did Daniel do when he wanted to fast, while he was there as a captive in Babylon? And you will find that...

God gave the light. I've told you before: God is a mechanic, He has screwdrivers, and He goes and tightens and loosens the screws in people's minds. So He went and loosened the mind of the steward, so that he would accept Daniel's proposal — that these youths should eat pulses for ten days as a test, unlike the others who would be eating the dishes from the royal table, and that they should be examined afterwards to see whether they had grown weak. And if they were weaker, then he would be reported to the king, because he was the one who had proposed it.

I can't give you fasting food, he says, because you'll grow weak and your king will think I'm stealing your food. And then, he says, where will my own head end up?

He put forward a reasonable argument, but that kind of reasoning doesn't get very far in the eyes of God. And Daniel said to him: let us make a trial of it for ten days. So the man kept taking the food from inside, but he didn't give it to those young men.

He gave them water to drink, not wine and the rest, and he gave them pulses, not the rich, seasoned dishes that came from the royal table. And afterwards, when a test was made by the king, these young men who had been eating the pulses and drinking the water were found to be more beautiful, better nourished, and ten times wiser than all the others, the pampered boys who had been eating there.

Today — this God of Daniel exists today as well. Learn this, whether you're a woman, a man, a child, whatever you are. And speak to Him and say to Him: You are the same yesterday, today and unto the ages. I beg You, help me at this point, that I may find favor before these people. Let me not scandalize them, and yet let me also do what I ought to do.

For I am a young man, and I must not eat, so that I may preserve my purity. I am a young woman, and I must not eat. Whatever my circumstances may be, at the same time I honor Your appointed days. I also honor the whole faith that You have handed down to us and impressed upon our hearts.

And you will see what answer you get. You will get the same answer, because it is the same One who listened to Daniel back then. We, though, without praying to Christ to give us strength, to give us illumination as to when to say yes and when to say no, we go and do our own thing so that we can be sanctified.

You will not become holy. In this sense, if the other person is freezing, you will not become holy. God wants man as His partner, and it is to man’s benefit to have God as his partner. Then God will grant him illumination, showing him what to do, when to yield, and when not to yield.

You are not condemned to Hell — don't be afraid, you're not condemned. Because many people eat and yet they don't eat. They eat and it eats away at them; God sees this, and He helps them accordingly afterwards. Not because a person is saved if he doesn't eat and condemned if he does, when he is being forced into it, but for the sake of his conscience, so that it won't testify against him.

So that his conscience won't accuse him. That's why this question has many sides to it, and we would have far better results and would win over many people if we were willing to work exactly as both the Old Testament and the New Testament, and the discernment of the Fathers, show us.

Because whatever a person does out of love for another is blessed by God. This poor fellow eats meat day and night. Why does he eat it? Because what he believes tells him to do that. So he won't be condemned for having eaten meat during Great Lent.

For having eaten oil on a Wednesday, or fish, or an egg, or butter, or cheese, or milk. He will be condemned for not having believed.

He did not believe. Why did he not believe? This is something we ourselves have not grasped, and so we act according to modern ways and create difficult situations. What should I do? Are you going to use separate cooking pots, then? With determination, and with God’s help, work toward the day when he will say to you, “Make whatever you want for yourself, but make this for me.” Is that not what you are waiting for? God will grant it to you. But humble yourself and ask for it, and you will see God—you will see His hand come into your home and help you.

And pray, because this person is still down below, at a low level, and he needs you to wait for him. And just as God waits for him, so you should wait for him too. Many of us are of the opinion that there is a great deal to do — we must fast, we must do this, we must arrange that, and so on.

Yes, there is a great deal. But it all has to start from faith in Jesus. If you read the sixth chapter of John, you'll find there that after a discourse our Christ gave, they asked Him: what works are we to do in order to be saved?

In other words, give us a prescription, the way a doctor gives us a prescription. Eat this, don't eat that, eat this, don't eat that. Tell us, they say, what should we do? And the Lord answers and says: your work is to believe in God and in the One whom He sent.

They ask what works we have to do, in the plural. And the Lord turns them back to the singular. Your work is one thing, He says. Believe in God and in the One He sent, in Christ. Once you believe in Him, from that point on He Himself will teach you what to do.

He will help you know what to do. And then it will be blessed. So many of us, having no discernment, no discernment at all, create situations at home. God does not want these things. He tolerates them, but He does not want them.

That is why it is good always to say a short prayer first in cases like this. And you will see the hand of God step in. If there were a way for us to draw close to people who are outside the world and who make somewhat better use of all these rights, we would see that even they give way at times to those who are still weak.

And afterwards those people come on their own to find it and ask for it. In any case, let us hold this, let us believe it one hundred percent, that the Lord will help us in the hardest moments. And if we give a little ground out of love — out of love we give ground — know that God does not condemn us.

If anything, He will strengthen us. So I am not telling you what to do. Ask the Lord, and whatever He tells you, do that. You will say to me, how will He answer me? Do you really think God has no way of answering you?

What do you want Him to do, write you a letter or call you on the telephone? Whatever He allows, once you have raised yourself to that point. You, Lord, whatever You tell me, I will do. Whatever You permit, you will regard as blessed. That is all it is. Besides, I have always told you this.

See to it that you have spiritual fathers with discernment, who are experienced, who know, and whatever they tell you, do that, even if they should express it poorly. God will bless it for the good of your household and of your soul.

But never destroy your home over fasting. Do not break up the home. Because many people create situations at home that you would not want to walk into. In cases like these the home is neither Christian nor devilish, because they have latched onto something dead.

Even though fasting is a great virtue and God very much wants it, it belongs there when you have someone you can talk to. When you have someone who understands you. When we are on two completely different fronts, how is it going to work?

Some middle way has to be found. Let us not break the home apart, but wait for the other person's return. That is roughly how the matter stands. But because fasting also falls under the Canons — whoever does not fast is excommunicated, or if he is a cleric he is deposed, and so on — you will lay this before your spiritual father.

Tell him, this and this is happening in my house. Tell me what to do. And do whatever he tells you, and that way you will find rest. Don't listen to Panagopoulos. This is just my own talk. Don't listen to it.

That is the extra, as we might say. Now, the next one is a little amusing, as we might put it, but I will present it so you can see what condition we are in. He says, I keep hearing at the funeral service that they sing, 'And number him in Paradise, where there is room.'

That is, where there is space — meaning there is a possibility that it fills up and there is no room. He hears the troparion of the funeral service, he says, in church, where it says at one point, 'And number him in Paradise, where there is room.' So he says, there is a possibility that Paradise fills up and there is no room? This is what our fine, fine chanters do. They stand there, and the priests put a comma where there is no comma.

And we, unread, unstudied, could not care less about such things. We never once opened a book to see how this word 'chorei' is written and what it is actually about. Is it about a room, about a spot, about where people can fit? Is it about floor space, or is it about choirs — spelled with an omicron and an iota — about choirs, where the choirs of the Saints are, where the assemblies of the Saints are.

So that word is not spelled with an epsilon and an iota. It is with an omicron and an iota, and there is no comma where those fine chanters put one and mislead us. So I looked up that troparion, and it says, 'Give rest, O God, to Your servant, and number him in Paradise, where the choirs of the Saints, O Lord.' Not 'where there is room, of the Saints, O Lord' — it is 'where the choirs of the Saints, O Lord,' and it continues, 'and the righteous shall shine forth as luminaries,' and so on. So it is not that Paradise has filled up and you are going to squeeze in, brother. There is room. I pray that you go there, and there is room. No one takes your place.

No one. For each and every person there is a place in eternity, so long as he works in that sense and gets his papers in order in that sense, so that he can go and take up the place that has been prepared from the foundation of the world in the Kingdom of God. Good. Now, another one further down.

Can we say that a person believes if he does not do everything Christ says?

Clearly he is taking it from himself. The person seems to believe, but he does not carry out all these things the Lord says. That is how I read it. I do not know whether that is your question. On this point I would like to say the following to you. Faith is one thing and praxis, the active ascetic life, is another. It is good for both to go together. That is, for faith to be proven by works, by praxis. That is the perfect thing. That is the strict standard. I prove that I believe in the providence of God.

In Jesus, in the Ever-Virginity of the Theotokos, in the power of the Holy Cross, in Baptism, in the Church, in the clergy, in everything — and yet for the time being we still cannot do everything. That is, with the Gospel in hand, as we would say, people find themselves doing things that the Gospel does not say.

You have to bear in mind that inside the Church of Christ there are no healthy people. Because it is a hospital. You look at the believer next to you: they light candles, they go to Vespers, to Matins, and so on. But in their business dealings they are not honest, and their tongue still spouts filth. You see them in shady nightspots — if not the really shady ones, then at any rate drinking their little glass of wine at the taverna, playing their hand of cards, parking themselves for three or four hours in front of that idiot box, and so on, watching whatever comes on without picking and choosing, and things like that.

But the bell never rings without them being in church.

So this man is going to church in order to get well. Yes, inside the Church there are sick people: some who have just come in, in a serious condition; others who have made progress in their treatment; and others, and others, and others.

And many who are considered believers, who go to church and all the rest of it, may remain in that condition for eternity and be lost — never healed, because they do not use the prescription the Church gives them. It is like going to a doctor, like being in a hospital that may have the finest doctors, the very best, that has the best medicines, that writes the best prescriptions, where a person has every condition he needs to be cured quickly, to become healthy and be sent back to his home and to society — and yet he is not healed, because he does not apply what they tell him, what he hears, what they give him.

He does not take the prescriptions, he eats whatever he wants, he does not keep the fasts, he does not take the medicine the way they tell him, and so on. He will always stay the same; his faith will remain dead and nothing more. That man is not healed. So do not be scandalised if you see a person who is called a believer, or who appears to be a believer, because there in church he makes the sign of the Cross and all the rest, and yet at the same time he does not do what he ought to do in relation to the things he believes.

Because you should know that there are degrees. Some will act on their faith to this much — thirty percent; others sixty percent; others a hundred percent. Faith is what creates the entrance into Paradise. Works are what secure my place in Paradise.

A place is one thing, works are another, and entrance is another. For example: I live in Athens, and I have acquired a house in Athens. Athens is walled all around; it has the Gate of Hadrian, it has the gate of the Agora, it has some other gate.

But when I go to enter through the gate, they do not let me in. I have a house inside; I have built it, spent money on it, labored over it, and gone without for its sake. Yet I have no way in. The right to enter through that gate, so that I may go and find the house I built through my toil, my sweat, my self-restraint, and my fasting—that is given by Christ.

It is the right faith in Jesus. And then a person finds, in proportion to how he has laboured, in proportion to the works he has done in this world. So although the two are joined together in order to produce what is perfect, they are also two separate things.

A man believes, but he cannot fast the way his wife fasts, the way his child fasts, the way her husband fasts, and so on. A man believes, but he cannot come at the first bell, at the beginning; he comes a little later.

A man believes, but he cannot give with an open hand, cheerfully, the way another person speaks of giving. He believes, but he comes along limping, in a way. The Lord does not reject these people. He looks on them with His long-suffering, and through various circumstances of this world He helps them to give back as much as they are able to give. There is one thing we have not understood: we always judge by ourselves.

But that is not right. Each person is at his own particular measure, which does not match the person next to him, neither in faith nor in works.

Let me give you a natural example, so we can carry it over to the spiritual. Here's me. Next to me, my wife. Next to her, my child. Three of us. We're lined up here in a row. Now put a gym teacher beside us to call out the step.

Our prayer. One, two, one, two, one, two. We are to go down to the finish line over there. What will we notice? That I, because my legs are longer by nature, will get there sooner. My wife will come second, and the little one third, in proportion — unless he too has long legs. And even though we take the same steps, thirty steps each, we will arrive at different points along the way.

One will be out in front, thirty steps; another a little further back, thirty steps; another further back still, thirty steps.

It is the same in spiritual matters. All three of us have taken thirty steps, yet we have not all come equally close to the finish. I cannot say to the other person, “Hurry up and keep pace with me.” This is as far as my stride reaches, and I want to remain obedient.

It is the same in spiritual matters. But in our egotism, what do we do?

We look at the person who has not reached the heights that our own supposed holiness has reached.

But we should not be looking at things that way. We should be looking at the one who is ahead of us, so that we may hold our tongues and not condemn the one who has not yet drawn near. But we do not do this.

Satan is a skilled craftsman, and he sets us at the head of those who are lagging behind, the ones at the very back.

And yet we are at the very back of those who are moving forward. Why do you dwell on another person’s weakness instead of looking at what someone else is accomplishing—someone whom not even an airplane could catch? Why do you not do that? Because when the ego is present, how can it possibly restrain our tongue?

And we must not condemn others. This applies to you as well. Now, if someone believes wholeheartedly but makes no effort to prove that faith through his deeds, then the matter falls into another category: that of the devil, who believes and trembles, yet does not act.

I do not want to believe that there are Orthodox people who believe rightly in Christ and have not made some effort, who have not tried to do at least something within the limits of their strength. But if they are simply going through the motions, keeping to an outward routine, that does not mean these people are condemned on the spot and that we should write them off as good as dead here and now.

Only Satan does that — he believes and trembles, but he does not act. So it is possible for someone to believe completely and yet not yet have the strength to put into practice what ought to be put into practice. There are people who believe and who fall into fornication — you know this.

But go and stand close beside him, and see why this man fell. There are other cases as well that I don't know about; God knows them. There may be egotism at the root of it, there may be pride, and so God allows him to fall flat on his face in order to bring him to his senses. And God would rather receive him back as a fornicator than have him stay in his pride, so that he can see the wretched state he is in and where he really stands.

There are a thousand and one such cases. So never set up a measuring stick over these matters. Look at yourselves: believe rightly, and act within the limits of your own strength. And ask our Christ for the strength to help you in your evangelism as well.

Here is another question. It goes like this: my thoughts keep running to sin. What am I to do? And out of brotherly love — so that the person who wrote this question will not feel ashamed — let me say to them: it is not their thought alone; it is the thought of all of us that runs to sin.

The human person is divided between two opposing impulses; and when Paul found this conflict within himself, he was not speaking of two people, but of one person pulled in opposite directions.

We are to limit the damage, and through prayer, above all through noetic prayer, the prayer of the nous, you are to be able to face, and I am to be able to face, these temptations, when Satan takes hold of our nous, our spiritual intellect, and carries us off, many times, into things we do not even see in front of us.

Because it is not always that he carries us straight to something we see in front of us and our nous immediately goes to what is evil. Very often he is a painter. The finest painter, I was going to say the Archangel Michael, I do not know what I was going to say. The finest painter is the devil.

He brings the picture right inside your nous, even out in the desert, wherever you happen to be, in order to drag you into sin. But it depends on you whether you accept it or refuse it. We, though, because we are not watchful, because we have no attentiveness, no prayer, no fasting, are left exposed, and we fall.

And a person says, my nous does this. Yes, fine, it is yours. It goes wandering, but why do you follow it? Why do you take the thought and keep sucking on it? Why do you take it and turn it over in your mind and give your consent to it, and then in the end why do you put it into action?

It depends on you to say no inside yourself. Look, let me show you a method, the way Satan lays his hand on a person, when that person is careless and when he is without prayer.

Satan sees you at peace. Many times you will have noticed this very thing. You are quiet, right at the moment when you think you are happy, and immediately something comes like an arrow into your nous.

And he casts an evil thought at you. At first it is nothing great; it is small, dressed up all around as though covered with whipped cream. What does Satan do? He sits down and writes an evil thought on a tiny slip of paper, rolls it up, and throws it into your head. Then he watches to see whether you have paid attention to that little note.

And you did not say at once: get behind me, Satan. Most Holy Theotokos, help me in this ugly hour. My Lord, my Saint, and so on. When he sees that you take it now and read it over with a certain pleasure, he writes a bigger one.

And in the same way he throws it, by his own methods, right into your head. So when he sees that once again you take it and read it over, then a bigger one, and a bigger one, and a bigger one. Until he has taken you over completely.

Examine your sins and see the way they come about. Look at a sin that in the end you consented to and were defeated by. You gave in and you committed it. Where did it begin? It did not begin as an act. It began as an idea.

An invisible power threw it inside you.

But you were not watchful. Nor did you hasten to counter it through prayer. Instead, you entered into dialogue with it. And when Satan sees that you are engaging him in conversation, he will bring you down and pin you, as the saying goes.

How did he bring Eve down? Because she sat there and got drawn in and discussed it and opened up a conversation with the devil. And he brought her down. If she had shut him out then and there, none of what happened would have happened. If we lined up things like this and worked them through, you would shudder.

Ladies with children are flattered when some big lout bothers them out in the street. And the men walk them all the way home, and they accept it, when they should have shut the door in his face immediately, or swung their handbag at his face.

They accept it! So it is only natural that you fall without even realizing it, since you didn't immediately close up that crack Satan is trying to open in you. He will keep working away at that crack, and one day he will bring you down and have you in his hand.

So let the evil one throw what he throws at you, but do not consent to it. Hurry to react at once through prayer. If it is a matter of the flesh and the like, hurry, with fasting as an added help and whatever else, to strengthen the front line at the very point where Satan is trying to breach it.

In any case, when we are careless, we are left unarmed — without prayer and far from God — because we also need the sacramental life of the Church. For how can a person carry on the struggle without Christ? "But if Christ is in you," Paul says to the Romans, "the body is indeed dead because of sin."

Sin. Can you grab hold of a live wire plugged into an outlet? Let the devil come and try to grab it! But we have no connection to the current; we have no relationship with Christ. We receive Holy Communion only from time to time, depending on the occasion, whenever we feel like it. We have arranged everything according to our own wishes, and Satan finds us unarmed and does to us what he does. One evening, while we were talking, you asked me about something we had been told concerning sorcery and such things. I gave you the example of Saint Justina. Why was the devil unable to get Saint Justina into his grasp? Because she had a relationship with Christ. Yet we are completely unarmed, with no relationship to the Church, unrepentant, without Holy Confession, and burdened with countless sins going all the way back to childhood. And then we expect our nous, our spiritual mind, to be guarded from evil logismoi—intrusive thoughts—and the like. A person must be armed and surrounded by defenses. Can you grab hold of a wire when it is plugged into an outlet? You cannot. When can you grab it, and when do cockroaches crawl inside and build a nest? When it is unplugged, when it has no connection to the current.

So how could someone who has no relationship with the life of Christ possibly manage it? These are details, but they are necessary ones for many of us. Hold on to them if you think any of it is of use to you.

Here is something else I see that has to do with prayer. 'When I pray, and others pray for me, and I get no answer, what am I to conclude?' It is true, and it can happen to many of us. Often we ask and we do not receive. And we beg others who supposedly have boldness before God to take us into their prayers, and still we do not receive.

The matter has many sides to it. For a person to receive what he asks for, certain preconditions are needed. It is not simply a matter of other people praying. The others may indeed pray, but you and I, who ask them to pray, may not have created the conditions under which the prayers of others can be taken into account.

Everyone says, let others pray. But those others should have been praying themselves at every moment. And in order for them to pray, they should have made themselves fit for prayer. Because the prayer of a sinner is accepted only when he is asking for mercy from God, that God give him the chance to repent.

For nothing else. And we, without having made ourselves ready in that sense, ask for other things

Material things—my little child, my husband, my neighbor, wanting to acquire his plot of land, this, that, and so on. And we even ask other people to pray for things to which God will never grant an answer. So this can happen: while we ourselves have not put our lives in order and are the ones in need of prayer, we ask others to pray for us, and no answer comes. We also ask for many things that we do not need. We imagine that they are essential for us and that the matter must be resolved in a particular way, and so on.

And so on. But it is very prideful to think that we know better than God. We have learned and been taught by the Lord Himself—and the Fathers repeat it—that our prayer should always be, “Thy will be done.”

We have been saying the 'Our Father' since we were little children at our grandmother's apron. But 'Thy will be done,' and 'forgive us our debts as we also forgive our debtors' — that we never learned.

“Not My will, but Yours, Father, be done,” said the Lord. Many times, what we ask for, although it seems perfectly obvious that this is how things should turn out, is far removed from the truth and from reality. And the Lord, who sees all things, does not grant it.

There, at the moment when we ask for it. And we imagine that He does not hear us, or that the others did not pray, or that there is no God, or that God does not give. There are many sides to this that have to be examined. But when a person puts it, as I told you, in this way — 'My God, if what I am asking for is for my benefit, if it is for the benefit of my child, of my husband, of my wife, of our Church, of our country, if it is for our benefit, then You, Lord — I ask it of You.'

That way a person is at rest. So that even if the answer does not come in the way we imagine it should, he will still be satisfied, knowing that the Lord ought not to have answered and given that thing, and he will be at peace.

The divine John Chrysostom, if I remember rightly, says somewhere: if God gives you what you ask for in your prayer, say one thank you to Him. If He does not give it to you, say a thousand thank yous, because He did not give you something that was not for your good.

Years ago, when one of the TAE airplanes went down — that was the airline back then — I learned about it up close, first-hand. An officer in Alexandroupoli missed that plane, and he blasphemed our Most Holy Theotokos because he had missed it.

The result was that a little while later a telegram came through saying the plane had crashed, and on the way he swallowed his tongue. He had done other things too. He had pulled strings there, I do not know what, going by car along the road and so on.

And none of it came off. And so he was left behind, he and one of his children — he must have been a good man — with three children; he and his wife were the only ones who escaped the crash of that plane.

He never made it, for all his efforts, for all the money he spent, and on top of that he had the nerve to blaspheme the Panagia because none of it had worked out. And he could not see the holy goodness at work in it; he only saw it afterwards, looking back.

Do you know how many things like this there are in our lives? And we suffer, and we grumble and spit out complaints, and so on and so on. We come close to becoming nervous wrecks, to losing ourselves over such things. And we say there is no God, or that they are not praying, or that he is too sinful and so we do not listen.

"Am I even being heard?" Come on. Leave it to God. Look at the thing for what it is, and say: "My God, you know that this and this is happening to me. I'm bringing it before you. Through the intercessions of the Panagia, your Mother, and of your Saints, and so on — if you think it best, bring me out of this trial, this temptation. If you think it best, open up this road for me. If you think it best, find me a job, and you place me somewhere. And my child — send him wherever you think best." Speak to God, love, act — and then you will be at peace, and you will get the right answer. And if you don't get one...

If you don't get an answer at that particular moment, then you weren't meant to get one at that moment. Because the hour for you to receive it hadn't come yet. Think of Zacharias and Elizabeth: wasn't their request a just one, when the poor people were asking for a child? Were they asking for something wrong? Did He give it to them? He did not. When did He give it to them? When they were getting on toward a hundred years old. Did God do them harm? No, God did them good. They came away bitter. Both of them passed into the reserves, so to speak, embittered—both the wife and him.

Because she was long past childbearing, he had grown old, and so on — how were they to have children? They went away embittered. Perhaps God does not hear us, eh! And yet God was hearing, and He had it written down, and at the proper time He came and told him: your prayer has been heard.

Which prayer of mine has been heard? I never prayed for such a thing. You were praying from the age of fifty, you were praying. Well, and now, in my old age? Now God wants to give it; now it is to your benefit. Because back then, if He had given it to you, He would have given you a child.

But now He gave you the child. It is one thing to be given a child, and quite another to be given the child. One thing a John, quite another the John — the one of whom it was said: among those born of women there is none greater than John the Forerunner. We ought to study these things. And when do we ever stop to think about them?

“You do not remember,” she said, “to pray for me.” You should say that you will, even if the others do not pray. This happened to me, and some of the brethren were speaking about it the other day. A lady came to me weeping and in anguish, begging me to pray that the family quarrelling in her home would come to an end.

This happened one evening in Psychiko, where I was speaking. I told her, “Go with God’s blessing, and God will provide for everyone. I will pray.” But I did not pray—the Lord knows—nor did I even remember during my evening prayers to say, “Please remember the troubles of this family, as they asked me to pray for them.”

And then the phone rings first thing in the morning — I hear the phone ringing over there at the institution, first thing in the morning. So I picked it up, still half asleep, and I hear— I say, "Hello?" "What was that last night, Mr. Panagopoulos?" they say.

I hear a voice on the other end: "What was that? You tell me, because we couldn't make any sense of it at all." Maybe it was because I was still half asleep, maybe it was the way they were saying it, but I could barely make out the words. "What was that tonight, Mr. Panagopoulos?" And right there on the phone they burst into tears.

Still nothing, but I begin to catch the scent of what she is driving at. What was that, Mr. Panagopoulos? Not only must you help us, but you must come yourself to the house and set our matter in order.

Then it dawned on me that this must be the lady who had begged me that evening to pray. And I had not even prayed. And yet the Lord, in my person, went to that house and set their matter in order.

And the child came to love his father, though they had been on the verge of losing their minds, and that home remains in love and harmony to this day. And I had not even prayed, but He sees. How can one put it? You humble yourself, acknowledging that you have no boldness before God, and you ask others to pray as well—this person, that person, and another.

And to the third person as well. God takes all these things into account, and He answers and gives to each person accordingly. So the question is not how we should understand the fact that others are praying and I am praying too. Either what you ask is not for your good, or you are praying wrongly, or God knows how He must act. And the things I have mentioned are not the only considerations; there are countless others. I have simply given you a thread to follow, so that you may understand roughly what is involved. Are you not receiving what you ask for? Examine yourself carefully.

"Give it to her." Have you untied God's hands, or is there sin standing in the way? Get the sin out of the way. Open the road, and then we'll see whether He answers you. He didn't answer you? He didn't give you what you asked for? Then it isn't to your benefit for Him to give it to you.

He gave it to you: thank you very much, Lord. I understand.

One more that follows: where is it better for a person to give? To the churches, to monasteries, or to those in need?

Need. You know, this too is a question many people have, and often we find ourselves in a difficult position. One might say that it is a thorny question, and that neither the question nor the answer will be as sound as I would wish when, in my own weakness, I attempt to give an answer. If we consider it from the perspective of the Gospel, as we might say, we will find that the Lord...

The Lord presents Himself to us in the person of the weak, the poor, and those in need. In the Old Testament, we read: “He who has mercy on the poor lends to God.” And concerning the day of Judgment, He says: “For I was hungry and you gave Me food; I was thirsty and you gave Me drink; I was a stranger and you took Me in.”

You cannot set these things aside. At every moment, someone here on earth is in agony. Someone is outside waiting to be admitted to the hospital. Someone else is having all his belongings thrown out into the street, and so on. Can you then say, “I am going to build a church”?

There is the living Church. Behold, the living Church. Here before us is a temple of the Holy Spirit, with flesh and bones, while over there we have only stones. So if you do not help this person at this very moment, I do not think God will be as pleased with that other offering. That can be done later. It might even be done by someone else out of vainglory. But since this person has been brought before you, you must help him.

The living temple first, and afterwards the other. By this I do not mean that for a person to give so that a church may be built, so that a home for the elderly may be built, so that an orphanage may be built, is a bad thing. We have the good, but we also have the better, and we have the best.

The best is this: if you find yourself before A, B and C, you will go to C and you will give to the one who is in need right now. And those other works, the material ones, will stay a little further back. Preference goes to the one who is in need now, since circumstances brought it about that you learned of the other person's need.

You are obliged to help him, because it is Christ Himself asking you out of what belongs to Him. Some people are mistaken in thinking these things are their own; they are His — not mine, His. And He asks for what is His own through the hand of the poor man, through the hand of the widow, through the hand of the sick man, through the hand of whoever it may be.

Christ Himself. So this discernment should always be exercised.

Now here someone comes in and says: to monasteries, to monasteries. When we say the church, we mean the walls — that a beautiful church should be built, that God should be worshipped inside it, that people should be able to come in out of the heat or out of the rain and worship God there.

That is a great thing, the temple of God, and there is even a prayer for it. You hear it yourselves, at the Holy Gifts and elsewhere: 'those who love the beauty of Thy house.' 'For the founders of the holy temples, of the churches.'

And so on — these are powerful prayers. For those who cared and gave out of their own need, who gave and built these things. But in the case of monasteries — pay attention to what I am telling you — the matter is different.

Here's the thing: when you give to a monastery, you're not giving to the monastery's stones. First and foremost, you're giving to the people of the monastery. Something came to me just a few days ago. I have a recent case of this — it was as if it had been sent to me on purpose. There's a monastery with nine, ten nuns at most. Nine of them are sick, and they don't even have— they're up in years, with no strength to do anything, not even a bit of handwork, and there isn't a soul who stops by to give them so much as a kiss.

One is a fresh green leaf that keeps quietly to itself, and another is the kind that goes roaming to the ends of the earth.

You are not giving it to the monastery now, you are giving it to the nuns of the monastery. That is another discernment a person has to be careful about here. And if we take into account Saint Isidore of Pelusium, do you know what he says above all about the women's monasteries?

Great obligations, and a great stone hung around the neck of Christians. It is forbidden to let those women go out into the world to sell their handiwork, to make a living. We are the ones obliged to bring these things to their door.

And all we know how to do is criticise them, call them failures and so on. This is a great thing — it is the Christian's obligation to bring whatever they need to their door, because outside stands the other one with his arrow.

When a nun goes out, do you know what she will hear, do you know what she will see, do you know, do you know, do you know. So there are certain cases — and I can see now from here that this is making some of you tilt your head a little. Discernment is always needed, my beloved.

Not that it is wrong to give so that a church can be built — God forbid. There is no parish, the people have no parish, they have no church to go to. They have to walk a kilometre, two kilometres away. There are the elderly, there are the frail, there are the sick — a church has to be built. You will give there too.

But if a living temple appears — a person in need — you will prefer that person at that moment. You will prefer that person. Later on, in your own time, if you have it, you will give there as well. The order of preference is the living temple: the need of the human being comes first.

That is how I see it from my side: the human being is the image of God, the church is the house, and the master of the house is one thing and the house another. You go to a house — do you go and embrace the house, or the master of the house? Whom do you go for? You go for the master of the house.

And you would want both the house to be well and the master to be well. But if the house is not well, let the master at least be well. That is how it is. Something like that is how the matter stands. I cannot tell you with full authority that it is one way or the other.

In any case, wrestle with it when you find yourselves at such crossroads, and guard it well — that little coin of yours that you choose to give. Do not rush. One has a need and the other has a need too.

Discernment and care are needed. I have described various cases to you; you yourselves, with God's help, will decide what to do in each case.

One more and we are finished — we have about five minutes, more or less. It is related to the first question: is it good to leave something to the poor when you die? Wherever you leave it when you die, your sacrifice is considered dead. Do you know what it is like when you leave it to the poor at your death? For most people it is like this: we get on the trolley, a young woman is sitting down, and I, the old fellow, am standing.

Then we go ten stops, and just as she's about to get off, she takes me by the arm and says, "Have a seat, sir." She gives me the seat I couldn't get from her — with the warmth of her backside still on it. Do we understand? Forgive me for speaking this way, but I want to spell it out for you plainly, because he can't take it with him — that's why he talks now about leaving it behind. If he could take it with him, he wouldn't give it away at all, not to the poor and not to the rich.

The rich. Yet this, too, requires discernment. There are people who give during this life and still keep a little something to live on. God takes this into account. When you are able to give now without depriving yourself—while still maintaining what you reasonably need—and you do not give, but instead leave it all behind when you die because you cannot take it with you, this is considered a dead sacrifice, dead almsgiving. It does not count as something that will move God.

Forgive me for the way I spoke to you, but that is how the matter stands, exactly so. There are still two or three more questions, but let me leave them; we have no time. Let me only tell you about this fast. In this fast there is fish only on Saturday and Sunday.

Monday, Tuesday and Thursday, oil; Wednesday and Friday, without oil. That is the correct fast. People have made up a fast of their own. They eat no fish until the Entry of the Theotokos into the Temple, so that they may receive Holy Communion. Then they eat until the feast of Saint Spyridon.

And then they stop eating fish again, so they can receive Communion. But the whole fast is one single fast. There's no fish on the other days. Fish is only on Saturday and Sunday. Monday, Tuesday, Thursday — oil.

On Wednesday and Friday, no oil—for those who are in good health. Those who are not in good health should consult their spiritual father about how to observe this fast. May God help us. On the feast of the Entry of the Theotokos into the Temple, fish is permitted.

Θα συνεχίσω τις απαντήσεις αυτές που είχαμε και στα άλλα βράδια και ελπίζω να είναι το τελευταίο. Όπως ενθυμείστε, κράτησα από αυτές τις ερωτήσεις που μας κάνουν εδώ ορισμένες να τις συζητήσουμε πιο πολύ, διότι προκύπτει ωφέλεια σε ορισμένους ανθρώπους, γιατί κι αυτοί, παρότι νόμιζαν ότι δεν έχουν απορία, βρίσκουν εκ των υστέρων ότι πράγματι για αυτούς ήταν απορία αυτό.

Αν τους το έθετον ως απορίαν, δεν είχαν δηλαδή τη λύση, δεν είχαν την απάντηση. Προσετέθη, όπως ακούσατε γρηγορότερα, στην απάντηση των μικρών αυτών ερωτήσεων και μία ακόμη, που να μου επιτρέψετε να την προτάξω, και είναι και επίκαιρος λόγω της νηστείας που άρχισε από προχθές. Πώς να γίνει όταν ένα άτομο στο σπίτι δεν νηστεύει και ο άλλος νηστεύει;

Είναι αλήθεια ότι όταν δεν υπάρχει ομογνωμία, όπως τα λέγαμε, και ο ένας τραβάει προς το χασάπη και ο άλλος πηγαίνει προς τη λαχανίδα, είναι φυσικό να υπάρξει μια διάσπαση, τουλάχιστον ψυχική οπωσδήποτε, εάν δεν γίνει και φαινομενική.

Τώρα είναι εντολή να ανεχόμεθα τους αδυνάτους.

αδυνάτους, είναι εντολή. Και όταν βλέπει ο Κύριος ότι ο άνθρωπος αυτός που δεν νηστεύει, παραδείγματι, ότι εν αγνοία δεν νηστεύει —δεν ξέρω για ποιον λόγο δεν νηστεύει—, διότι δεν πιστεύει, διότι δεν το δοκίμασε ποτέ του, το θεωρεί ακατόρθωτο, μα το θεωρεί περιττό, μα, μα, μα, μα κάνει έλεος και τον περιμένει και καλεί τώρα και τον άλλον να κάνει, και ο άλλος έλεος.

Ευαγγελισμός και αυτόν. Μπορεί καμιά φορά να υποχωρήσεις, όχι βέβαια σε βαθμό, πρέπει να το πούμε, πολύ φανταχτερό βαθμό, αλλά να κάνεις κάποια υποχώρηση. Θέλεις κρέας; Ε, ας φάω ψάρι εγώ. Θα θέλαμε, σε πειράζει, ας σου φτιάξω, αν πρόκειται περί γυναικός και είναι αντίθετος ο σύζυγος.

Αλλά ας φάω ψάρι εγώ. Πρέπει να κάνει αβαρία από αγάπη προς τον άλλον, περιμένοντας να τον κερδίσει και αυτόν συν τω χρόνω.

Οι διαξιφισμοί, οι αγριάδες, τα χτυπήματα κάτω ή στην πόρτα ή κλπ δεν είναι καλά, διότι είναι αλήθεια ότι μα εγώ θέλω να αγιάσω.

Άμα χαθεί όμως αυτός, και ο αγιασμός ο δικός σου είναι επισφαλής. Θα ήθελα να βρούμε έναν τρόπο να το συζητήσουμε το θέμα. Και θα πει κανείς: ποια είναι η συζήτηση που μπορεί να κάνει ένας που θέλει να νηστέψει με το Θεό; Να διαβάσεις το βιβλίο του Δανιήλ. Τι έκαμε ο Δανιήλ όταν ήθελε να νηστεύσει; Που ήταν εκεί κάτω αιχμάλωτος στην Βαβυλώνα. Και θα βρεις ό,τι

Ο Θεός εφώτισε, γιατί σας έχω πει κι άλλοτε, ο Θεός είναι μηχανικός, έχει κατσαβίδια και πάει και βιδώνει και ξεβιδώνει τα μυαλά των ανθρώπων. και πήγε λοιπόν και εξεβίδωσε το μυαλό του επιτετραμμένου να δεχθεί την πρόταση του Δανιήλ, να φάνε δοκιμαστικώς 10 ημέρες αυτοί οι παίδες, να φάνε όσπρια εν αντιθέσει με τους άλλους που θα τρώγανε από τα εδέσματα της βασιλικής τραπέζης, και να εξεταστούν εκ των υστέρων, αν είναι αδύνατοι και αν μεν είναι αδυνατότεροι, και έτσι θα καταγγελθεί αυτός ενώπιον του βασιλέως, γιατί αυτό επρόταξε αυτός.

Δεν μπορώ, λέει, να σας δώσω νηστίσιμα, διότι θα αδυνατήσετε και θα νομίζει ο βασιλιάς σας ότι σας κλέβω το φαΐ. Και τότε, λέει, το κεφάλι το δικό μου πού θα πάει;

Παρουσίασε ένα λογικό επιχείρημα, αλλά αυτό το λογικό δεν περνάει μπροστά στα μάτια του Θεού. Και του είπε ο Δανιήλ, να δοκιμάσουμε, του λέει, 10 μέρες. Και έπαιρνε αυτός το φαγητό από μέσα, αλλά δεν το έδινε στα παιδιά αυτά.

Τους έδινε νερό να πίνουν, όχι κρασιά και λοιπά, και τους έδινε και όσπρια, όχι τα φαγητά, τα αρτύσιμα, που θα έρχονταν από το βασιλικό τραπέζι. Και έπειτα όμως, που έγινε ένα τεστ εκ μέρους του βασιλέως, ευρέθησαν αυτοί οι μικροί που τρώγανε τα όσπρια και πίνανε το νερό ωραιότεροι, παχύτεροι και σοφότεροι δεκαπλασίως από όλους τους άλλους τους βουτυρόπαιδας που τρώγανε εκεί πέρα.

Σήμερα, αυτός λοιπόν ο Θεός του Δανιήλ υπάρχει και σήμερα. Μάθε το, γυναίκα είσαι, άντρας είσαι, παιδί είσαι, τι είσαι. Και μίλησέ του και πες του, είσαι ο χθες, ο σήμερον και εις τους αιώνας ο αυτός. Σε παρακαλώ, βοήθησέ με στο σημείο αυτό να βρω χάριν ενώπιον των ανθρώπων αυτών. Ούτε να τους σκανδαλίσω, μα κι εγώ να κάνω αυτό που πρέπει.

Γιατί είμαι νέος και δεν πρέπει να τρώω, για να διατηρήσω την αγνεία μου. Είμαι νέα και δεν πρέπει να τρώω. Είμαι δεν ξέρω τι, και ταυτόχρονα σέβομαι και τις ημέρες σου. Σέβομαι και όλη την πίστη την οποία μας έχεις παραδώσει και εντυπώσει.

Και θα δεις τι απάντηση θα πάρεις. Θα πάρεις την ίδια απάντηση, γιατί είναι ο ίδιος που άκουσε τότε τον Δανιήλ. Εμείς όμως, χωρίς να προσευχηθούμε στον Χριστό να μας δώσει δύναμη, να μας δώσει φώτιση, πότε να πούμε ναι και πότε να πούμε όχι, κάνουμε το δικό μας για να αγιάσουμε εμείς.

Δεν θα αγιάσεις. Κατά αυτήν την έννοια, εφόσον ο άλλος παγώνει, δεν θα αγιάσεις. Ο Θεός θέλει συνεταίρο τον άνθρωπο. Και ο άνθρωπος συμφέρει να έχει συνεταίρο τον Θεό. Και ο Θεός θα τον φωτίσει τι να κάνει, πότε θα ενδώσει και πότε δεν θα ενδώσει.

Δεν κολάζεσαι, μη φοβάσαι, δεν κολάζεσαι. Γιατί πολλοί άνθρωποι τρώνε και δεν τρώνε. Τρώνε και τους τρώει· το βλέπει ο Θεός αυτό το πράγμα και κατά αναλογία τον βοηθάει έπειτα. Όχι διότι θα σωθεί αν δεν φάει και θα κολαστεί αν φάει, εφόσον εκβιάζεται, αλλά για τη συνείδησή του, να μην του καταμαρτυρεί.

Να μην του καταμαρτυρεί η συνείδησή του. Για αυτόν τον λόγο είναι πολύπλευρο το θέμα, και θα είχαμε καλύτερα αποτελέσματα και θα κερδίζαμε πολλούς ανθρώπους εάν θέλαμε να εργαστούμε όπως ακριβώς υποδεικνύει και η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη και η διάκριση των Πατέρων.

Διότι ό,τι ο άνθρωπος κάνει από αγάπη προς τον άλλον ευλογείται από τον Θεό. Ο καημένος αυτός τρώει μέρα νύχτα κρέας. Γιατί το τρώει; Διότι αυτό που πιστεύει αυτό του λέει να κάνει. Δεν θα κατακριθεί λοιπόν αυτός γιατί έφαγε τη Σαρακοστή κρέας.

Γιατί έφαγε την Τετάρτη λάδι ή έφαγε ψάρι ή αυγό ή βούτυρο ή τυρί ή γάλα. Θα κατακριθεί γιατί δεν επίστευσε.

Δεν πίστεψε. Γιατί δεν πίστεψε; Και αυτό δεν το έχουμε πιάσει εμείς, γι' αυτό πολιτευόμεθα κατά τη νέα και δημιουργούμε καταστάσεις. Τι πρέπει να κάνω; Θα χωρίσεις, λοιπόν, τα τσουκάλια; Δυναμικά φρόντισε, με τη βοήθεια του Θεού, να έρθει στιγμή να σου πει: «Φτιάξε εσύ ό,τι θέλεις· εμένα θα μου φτιάξεις αυτό». Αυτό δεν περιμένεις; Θα στο δώσει ο Θεός. Αυτό όμως, ταπεινώσου, ζήτησέ το και θα τον δεις, το Θεό, και το χέρι του να έρθει στο σπιτικό σου και να σε βοηθήσει.

Και να προσεύχεσαι ότι αυτός ο άνθρωπος είναι ακόμη κάτω, χαμηλά, και έχει ανάγκη να τον περιμένεις. Και όπως τον περιμένει ο Θεός, θα πρέπει να τον περιμένεις εσύ. Πολλοί μας έχουμε τη γνώμη ότι οι δουλειές είναι πολλές, να νηστέψουμε, να κάνουμε, να φτιάξουμε κ.λπ.

Ναι, είναι πολλές. Αλλά θα πρέπει να έχουν σαν αφετηρία την πίστη στον Ιησού. Εάν διαβάσετε στο έκτο κεφάλαιο του Ιωάννου, θα βρείτε εκεί πέρα, έπειτα από μια ομιλία που έκανε ο Χριστός μας, τον ερώτησαν, τι έργα, λέει, να εργαζόμεθα για να σωθούμε;

Δηλαδή, για δώσ' μας μια συνταγή, πως μας δίνει ο γιατρός μια συνταγή. Αυτό θα φας, αυτό δεν θα φας, αυτό θα φας, αυτό δεν θα φας. Για πες, λέει, τι να κάνουμε. Και απαντά ο Κύριος και λέει: Το έργον υμών είναι να πιστεύσετε εις τον Θεόν και εις ον Αυτός απέστειλε.

Αυτοί λένε τι έργα έχουμε να κάνουμε, στον πληθυντικό. Και ο Κύριος τους γυρίζει στον ενικό. Ένα είναι το έργο σας, λέει. Να πιστεύσετε στο Θεό και σε Αυτόν που απέστειλε, στο Χριστό. Άμα πιστεύσετε σε Αυτόν, από εκεί και κάτω Αυτός θα σας διδάξει τι θα κάνετε.

Θα σας βοηθήσει τι να κάνετε. Και τότε θα είναι ευλογημένο. Πολλοί λοιπόν εξ ημών, μη έχοντες διάκριση, μη έχοντες διάκριση, δημιουργούμε καταστάσεις στο σπίτι. Δεν τις θέλει ο Θεός αυτές, τις ανέχεται αλλά δεν τις θέλει.

Γι' αυτό καλό είναι μια σύντομος προσευχή πάντοτε να προηγείται σε τέτοιες περιπτώσεις. Και θα δείτε το χέρι του Θεού θα έρθει στη μέση. Εάν υπήρχε τρόπος να πλησιάσουμε ανθρώπους που είναι έξω από τον κόσμο και κάνουν κάποια πιο καλή χρήση όλων αυτών των δικαιωμάτων, θα βλέπαμε ότι και αυτοί συγκαταβαίνουν ορισμένες φορές σε ορισμένους που είναι αδύνατοι ακόμα.

Και έπειτα θα έρθουν αυτοί μόνοι τους να το βρούνε και να το ζητήσουν. Πάντως να έχουμε, να το πιστεύουμε αυτό 100%, ότι ο Κύριος θα μας βοηθήσει στις πιο δύσκολες στιγμές. Και εμείς αν κάνουμε αβαρία για αγάπη, για αγάπη κάνουμε αβαρία, να ξέρετε ότι ο Θεός δεν μας κατακρίνει.

Και μάλλον θα μας ενισχύσει. Κατά συνέπεια, δεν σου λέγω τι να κάνεις. Ρώτησε τον Κύριο και ό,τι σου πει, αυτό να κάνεις. Θα μου πεις, πώς θα μου απαντήσει; Έχεις τη γνώμη ότι δεν έχει τον τρόπο ο Θεός να σου απαντήσει;

Τι θέλει, να σου γράψει γράμμα ή να σε πάρει στο τηλέφωνο; Ό,τι επιτρέψεις, εφόσον έχεις αυξήσει τον εαυτό σου. Συ, Κύριε, ό,τι μου πεις θα κάνω. Ό,τι επιτρέπεις θα το θεωρείς ευλογημένο. Αυτό είναι. Άλλωστε σας έχω πει πάντοτε.

Φροντίσετε να έχετε διακριτικούς πνευματικούς, που είναι έμπειροι, που ξέρουν, και ό,τι σας πούνε αυτό να κάνετε, έστω και θα το πούνε στραβό. Θα το ευλογήσει ο Θεός για το συμφέρον του σπιτιού σας και της ψυχής σας.

Μην διαλύσετε ποτέ το σπίτι όμως για τη νηστεία. Μην το διαλύσετε το σπίτι. Γιατί πολλοί δημιουργούν καταστάσεις στο σπίτι που να μην περάσεις από εκεί. Δεν είναι ούτε χριστιανικό, ούτε διαβολικό σπίτι σε παρόμοιες περιπτώσεις, γιατί πιάνονται από ένα νεκρό πράγμα.

Παρ' ό,τι είναι μεγάλη αρετή η νηστεία και πολύ το θέλει ο Θεός, αλλά είναι εκεί όταν έχεις άνθρωπο να μιλήσεις. Έχεις άνθρωπο που σε καταλαβαίνει Όταν είμαστε από δύο μέτωπα τελείως διάφορα Πώς θα γίνει;

Πρέπει να βρεθεί κάποιος συμβιβαστικός τρόπος Να μην το διαλύσουμε, περιμένοντας την εκείνου επιστροφή Έτσι κάπου περίπου έχεις το θέμα. Αλλά διότι και η νηστεία είναι υπό κανόνα, όποιος δεν νηστεύσει αφορίζεται ή αν είναι κληρικός καθαίρεται και τα αυτά, θα το θέσεις υπόψη του πνευματικού σου αυτό.

Ότι αυτό και αυτό συμβαίνει στο σπίτι μου. Πες μου τι να κάνω. Και κάνε ό,τι σου πει και έτσι θα αναπαυθείς. Μην ακούς τον Παναγόπουλο. Αυτά είναι φιλολογία δικιά μου. Μην την ακούς.

Αυτό είναι το εξτρά, όπως θα λέγαμε. Τώρα, στη συνέχεια είναι ένα λίγο, όπως θα λέγαμε, ιλαρό το ερώτημα, αλλά θα το παρουσιάσω για να δείτε σε ποια κατάσταση βρισκόμαστε. Λέγει, ακούω πολλά και στην ακολουθία της κηδείας να λέγουν «Και κατάταξον αυτόν εν παραδείσω, όπου χωρεί».

Δηλαδή, όπου υπάρχει, δηλαδή, υπάρχει εκδοχή να γεμίσει και να μην χωρεί Ακούει το τροπάριο των νεκρωσίμων, λέει στην Εκκλησία που λέει σε ένα μέρος Και κατάταξον αυτόν εν παραδείσω όπου χωρεί Δηλαδή λέει υπάρχει εκδοχή να γεμίσει και να μην χωρεί Ο Παράδεισος Αυτό το κάνουν οι κύριοι-κύριοι ψαλτάδες Οι οποίοι στέκονται, βάζουν κόμμα οι ιερείς εκεί που δεν έχει κόμμα.

Εμείς δε αδιάβαστοι, αμελέτητοι, πέρα βρέχει από αυτά. Δεν ανοίξαμε να δούμε ποτέ πώς γράφεται αυτό το χωρεί και περί τίνος πρόκειται. Περί δωματίου πρόκειται, περί θέσεως και που να χωράνε οι άνθρωποι, Περί εμβαδού πρόκειται ή περί χορών, με όμικρον γιώτα, περί χορών, όπου χοροί των Αγίων, όπου σύλλογοι των Αγίων υπάρχουν.

Δεν είναι λοιπόν με έψιλον γιώτα το χωρεί εκείνο. Είναι με όμικρον γιώτα και δεν έχει κόμμα εκεί που βάζουν εκείνοι οι κύριοι ιεροψάλτες και μας ξεγελούν. Έτσι, εκείνο το βρήκα το τροπάριο και λέει Ανάπαυσον ο Θεός τον δούλον σου και κατάταξον αυτόν εν παραδείσω όπου χωρεί των Αγίων Κύριε Όχι όπου χωρεί, των Αγίων Κύριε· όπου χοροί των Αγίων Κύριε είναι συνέχεια Και οι δίκαιοι εκλάμψουν ως φωστήρες και λοιπά Δεν είναι λοιπόν ότι γέμισε ο παράδεισος και θα μπεις μέσα, αδελφέ έχει μέρος, σου εύχομαι να πας και έχει μέρος τη θέση σου δεν την παίρνει κανένας

κανένας, για τον καθέναν υπάρχει θέση στην αιωνιότητα αρκεί να εργαστεί κατά τέτοια έννοια και να βγάλει τα χαρτιά του κατά τέτοια έννοια ώστε να μπορεί να πάει να καταλάβει τη θέση η οποία είναι φτιαγμένη από καταβολής κόσμου στη Βασιλεία του Θεού έτσι τώρα ένα άλλο πιο κάτω

Μπορεί ένας άνθρωπος να πούμε ότι πιστεύει αφού δεν πράττει όλα όσα λέγει ο Χριστός;

Προφανώς το παίρνει από τον εαυτό του Φαίνεται ο άνθρωπος πιστεύει, αλλά δεν τα φτιάχνει όλα αυτά που λέει ο Κύριος Εγώ έτσι το παίρνω Δεν ξέρω αν είναι ερώτημά σας αυτό Θα ήθελα να σας πω στο σημείο αυτό Αυτό. Άλλο πίστις και άλλο πράξις. Καλά είναι να είναι και τα δύο μαζί. Να αποδεικνύεται δηλαδή η πίστις εκ των έργων, εκ της πράξεως. Αυτό είναι το τέλειο. Αυτή είναι η ακρίβεια. Το αποδεικνύω ότι πιστεύω στην πρόνοια του Θεού.

του Ιησού, το Αειπάρθενο της Θεοτόκου, τη δύναμη του Τιμίου Σταυρού, στο βάπτισμα, στην εκκλησία, στον κλήρο, στα πάντα, όμως δεν μπορούμε για την ώρα ακόμη να πράξουμε τα πάντα. Δηλαδή με το Ευαγγέλιο στο χέρι, όπως θα λέγαμε, βρίσκονται να κάνουνε πράγματα τα οποία δεν τα λέει το Ευαγγέλιο.

Θα λάβεις υπόψη σου ότι η Εκκλησία του Χριστού μέσα δεν έχει υγιείς ανθρώπους. Διότι είναι ένα νοσοκομείο. Τον βλέπεις τον άλλον πιστόν, ανάβει κεριά, πηγαίνει στον Εσπερινό, στον Όρθρο κλπ. Αλλά στις συναλλαγές του δεν είναι εντάξει, η γλώσσα του βωμολοχεί ακόμα. Τον βλέπεις σε ύποπτα κέντρα, αν όχι πολύ ύποπτα, πάντως να πίνει το κρασάκι του στην ταβέρνα, να παίζει την κολτσίνα του, να στέκεται τρεις-τέσσερες ώρες μπροστά σε αυτό το χαζοκούτι και λοιπά και να βλέπει χωρίς να διαλέγει και κάτι τέτοια.

Αλλά δεν θα χτυπήσει η καμπάνα και να μην είναι στην εκκλησία.

Λοιπόν αυτός ο άνθρωπος τώρα πηγαίνει στην εκκλησία για να γίνει καλά. Α, η εκκλησία μέσα έχει αρρώστους, άλλους που τώρα μπήκανε με βαριά, άλλοι που έχουν προχωρήσει στη θεραπεία, άλλοι, άλλοι, άλλοι, άλλοι.

Πολλοί δε που θεωρούνται πιστοί και πηγαίνουν στην εκκλησία και τα τι αυτά, μπορεί να μείνουν σε αυτή την κατάσταση στην αιωνιότητα και να χαθούν, να μην θεραπευτούν ποτέ, Διότι δεν χρησιμοποιούν τη συνταγή της Εκκλησίας Και όταν πηγαίνεις σε έναν γιατρό, όταν βρίσκεσαι μέσα σε ένα νοσοκομείο Παρότι να ίσως έχει τους καλύτερους γιατρούς, κορυφαίους Να δει τα καλύτερα φάρμακα, να γράφει τις καλύτερες συνταγές Και να έχει καλύτερες προϋποθέσεις ένας άνθρωπος να αποθεραπευτεί γρήγορα Και να γίνει υγιής και να αποδοθεί στο σπίτι του, στην κοινωνία Διότι δεν εφαρμόζει αυτά που του λένε, αυτά που ακούει, αυτά που του δίνουν

Δεν παίρνει τις συνταγές, τρώει ό,τι θέλει, δεν κάνει τις νηστείες, δεν τα παίρνει όπως του λένε κλπ Πάντοτε θα μείνει ο ίδιος, η πίστις θα μείνει νεκρά και τίποτα παραπέρα Δεν θεραπεύεται αυτός Μην σκανδαλίζεσαι λοιπόν αν βλέπεις έναν άνθρωπο που λέγεται πιστός ή δείχνει ότι είναι πιστός Διότι εκεί στη Άδελη κάνει τον Σταυρό και λοιπά, ταυτόχρονα όμως δεν κάνει ό,τι θα έπρεπε να κάνει, εν σχέσει με εκείνα τα οποία πιστεύει.

Διότι άλλωστε να ξέρετε είναι κλιμάκωση, άλλοι θα πράξουν τόσα κατά την πίστη τους, 30%, άλλοι 60%, άλλοι 100%. Η πίστη είναι εκείνη η οποία δημιουργεί την είσοδο στον Παράδεισο. Τα έργα είναι εκείνα τα οποία εξασφαλίζουν την θέση μου στον Παράδεισο.

Άλλο θέση και άλλο έργα και άλλο είσοδος. Ε, παραδείγματι, εγώ μένω στις Αθήνας και έχω πιάσει σπίτι στην Αθήνα. Η Αθήνα είναι κλεισμένη γύρω-γύρω, έχει την πύλη του Αδριανού, έχει την πύλη της Αγοράς, έχει κάποια άλλη πύλη.

Πάω όμως να μπω στην πύλη, δεν με αφήνουν να μπω στην πύλη. Έχω σπίτι μέσα, έχω φτιάξει, έχω ξοδέψει, έχω κάνει, έχω στερηθεί. Είσοδο δεν έχει. Την είσοδο αυτή για να εισέλθω στην πύλη, για να πάω να βρω το σπίτι που έχω κάνει με την κούρασή μου, με τον ιδρώτα μου, με την εγκράτειά μου, με τις νηστείες μου, την δίδει ο Χριστός.

Η ορθή πίστις εις τον Ιησού. Και έπειτα ο άνθρωπος βρίσκει και κατ' αναλογίαν που έχει εργαστεί, που έχει κάνει τα ανάλογα έργα στον κόσμο τούτο. Είναι παρότι είναι δύο πράγματα ενωμένα για να αποδώσουν το τέλειο, είναι και δύο πράγματα ξεχωριστά.

Πιστεύει ο άλλος, μα δεν μπορεί να νηστέψει όπως νηστεύει η γυναίκα του, όπως νηστεύει το παιδί του, όπως νηστεύει ο σύζυγος και λοιπά. Πιστεύει ο άλλος, μα δεν μπορεί να πάει από την πρώτη καμπάνα στην αρχή και να πάει λίγο αργότερα.

Πιστεύει ο άλλος, μα δεν μπορεί να δώσει έτσι με απλοχεριά, με ιλαρότητα όπως μιλεί ο άλλος Πιστεύει, αλλά πάει κουτσαίνοντας κατά κάποιον τρόπο κοντά Δεν τους απορρίπτει αυτούς Κοιτάζει ο Κύριος και τη μακροθυμία του, με διάφορα περιστατικά των κόσμων τούτων Να τους βοηθήσει κι αυτοί να αποδώσουν όσο μπορούν να αποδώσουν Δεν έχουμε καταλάβει ένα πράγμα και πάντοτε κρίνουμε από τον εαυτό μας.

Αλλά δεν είναι σωστό αυτό. Ότι ο κάθε άνθρωπος είναι σε ένα ειδικό μέτρο που δεν ταιριάζει με τον διπλανό, ούτε σε πίστη ούτε σε έργα.

Να σας πω εγώ ένα παράδειγμα φυσικό, για να το πάρουμε στο πνευματικό. Είμαι εγώ. Είναι δίπλα η γυναίκα μου. Είναι δίπλα το παιδί μου. Τρεις. Βρισκόμαστε στη σειρά εδώ. Να έχουμε τώρα ένα γυμναστή δίπλα και να μας δώσει βήμα.

Ευχή μας. Έν, δυο, έν, δυο, έν, δυο. Να πάμε κάτω στο τέρμα εκεί. Τι θα παρατηρηθεί; Ότι εγώ, διότι τα πόδια μου είναι μεγαλύτερα εκ φύσεως, θα φτάσω γρηγορότερα εκεί. Η γυναίκα μου θα έρθει ακόμη δεύτερη, η τρίτη κατά αναλογία του μικρού, αν έχει πόδια κι αυτός μεγάλα, και παρότι θα κάνουμε τα ίδια βήματα, 30 βήματα ο καθένας, θα φτάσουμε σε μια κλιμάκωση.

Ο ένας θα είναι μπροστά, 30 βήματα, ο άλλος θα είναι λίγο πιο πίσω, 30 βήματα, ο άλλος θα είναι ακόμη λίγο πιο πίσω, 30 βήματα.

Έτσι είναι και στα πνευματικά θέματα. Και οι τρεις, 30 βήματα κάμαμε, όμως το τέρμα δεν φτάσαμε το ίδιο. Δεν μπορώ να του πω αυτό: «Κάνε γρήγορα, δίπλα μου να πηγαίνεις». Τόσο ανοίγει το πόδι μου και θέλω να υπακούω.

Έτσι είναι και στα πνευματικά θέματα. Αλλά εμείς εν τω εγωισμώ μας, τι κάνουμε;

Κοιτάζουμε αυτόν που δεν φτάνει εκεί που φτάνει η αγιοσύνη η δικιά μας.

Εφόσον δεν έπρεπε να κοιτάζουμε έτσι. Έπρεπε να κοιτάζουμε εκείνο που πάει μπροστά μας, για να καταπιούμε τη γλώσσα μας, να μην κατηγορούμε εκείνο που δεν έρχεται κοντά ακόμα. Αλλά δεν το κάνουμε.

Σατανάς είναι τεχνίτης και μας τοποθετεί επικεφαλής αυτών που μένουν πίσω, των ουραγών.

Εφόσον είμαστε ουρά αυτών όμως που πάνε μπροστά. Τι κάνεις την αδυναμία του άλλου και δεν κοιτάζεις το τι κάνει ο άλλος; Που δεν μπορεί να τον φτάσει και το αεροπλάνο. Γιατί δεν το κάνεις αυτό; Γιατί όταν βρίσκεται ένα εγώ πώς θα καταπλύνει τη γλώσσα μας;

Και δεν θα κατηγορούμε τις άλλες. Αυτό είναι και για σένα. Τώρα, αν ένας άνθρωπος πιστεύει απόλυτα, μα δεν κάνει καμία προσπάθεια να το αποδείξει και με το έργο του, τότε το θέμα περνάει σε μια άλλη κατηγορία που λέγεται του διαβόλου, ο οποίος πιστεύει και φρίττει, μα δεν πράττει.

Δεν θέλω να πιστεύω ότι υπάρχουν άνθρωποι ορθόδοξοι, οι οποίοι πιστεύουν σωστά στο Χριστό και έκαναν μια προσπάθεια και στο πλαίσιο των δυνάμεών των κάτι να κάνουν κι αυτοί. Αν όμως έχονται σε μια σειρά τύπου, πρέπει ότι οι άνθρωποι είναι ευθύς καταδικασμένοι και θα πρέπει να τους κάνουν μαύρα κόλλη για το τώρα.

Αυτό το κάνει μόνο ο Σατανάς, ο οποίος πιστεύει και φρίττει, μα δεν πράττει. Κατά συνέπεια μπορεί ένας άνθρωπος να πιστεύει απόλυτα και να μην έχει τη δύναμη ακόμη να εφαρμόσει αυτό που εφαρμόζεται. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι πιστεύουν και πορνεύουν, το ξέρετε.

Πήγαινε όμως κοντά του να δεις γιατί έπεσε αυτός ο άνθρωπος. Υπάρχουν και άλλες περιπτώσεις που δεν ξέρω· τις ξέρει ο Θεός. Μπορεί να υπάρχει εγωισμός στη μέση, υπερηφάνεια, και του επιτρέπει να φάει τα μούτρα του για να τον συνετίσει· και προτιμάει να τον δεχθεί ως πόρνο παρά να μείνει στην υπερηφάνεια, ώστε να ιδεί τα χάλια του και πού βρίσκεται.

Με χίλιο δυο περιπτώσεις. Δεν βάζετε ποτέ λοιπόν μέτρο πάνω στα θέματα αυτά, κοιτάξτε τον εαυτό σας, πιστεύετε ορθά και πράττετε μέσα στο πλαίσιο των δυνάμεών σας. Και ζητάτε και από το Χριστό μας τη δύναμη να σας βοηθάει και στην ευαγγελία σας.

Μια άλλη ερώτηση είναι η εξής. Ο λογισμός μου τρέχει στην αμαρτία. Τι να κάνω; Και, σαν φιλάδελφος δηλαδή, για να μην ντραπεί ο άνθρωπος που έγραψε αυτό το ερώτημα, να του πω: δεν είναι ο λογισμός του· είναι ο λογισμός όλων μας που τρέχει στην αμαρτία.

Ο άνθρωπος είναι σπέδα δύο χαρμόνους, εκεί υπήρχε, και όταν ο Παύλος βριάστηκε γεωμένη, όχι δύο και έναν άνθρωπο αντίγητο ανήθατη.

Να περιορίσουμε το σφάλμα και διά της προσευχής, της νοεράς κατεξοχήν, να μπορέσεις να αντιμετωπίσεις και να αντιμετωπίσω τους πειρασμούς αυτούς που μας παίρνει το νου ο Σατανάς και μας μεταφέρει πολλές φορές και σε πράγματα τα οποία δεν βλέπουμε.

Διότι δεν είναι ότι μας μεταφέρει αμέσως σε κάτι που βλέπουμε μπροστά μας και αμέσως πάει ο νους μας στο πονηρό, πολλές φορές ζωγράφος όντων, ο καλύτερος ζωγράφος, είπα να πω Άγγελος Μιχαήλ, είπα να πω ξέρω εγώ τι είπα, ο καλύτερος ζωγράφος είναι ο διάβολος.

Σου φέρνει μέσα στο νου σου και στην έρημο ακόμη, οπουδήποτε κι αν βρίσκεσαι, να σε παρασύρει στην αμαρτία. Όμως εξαρτάται από σένα να δεχτείς ή να μην δεχτείς. Εμείς όμως, διότι δεν προσέχουμε, ούτε προσοχή έχουμε, ούτε προσευχή έχουμε, ούτε νηστεία έχουμε, είμαστε εκτεθειμένοι, πέφτουμε.

Και λέει, ο νους μου. Λέει ναι, καλά, είναι δικό σου, αυτός πηγαίνει, εσύ γιατί τον ακολουθείς, γιατί το παίρνεις αυτό και το πιπιλίζεις, γιατί το παίρνεις αυτό και το σκέφτεσαι και κάνεις την κατάθεση και συνέχεια γιατί το κάνεις πράξη;

Από σένα εξαρτάται να πείς τα μέσα σου ό,τι. Κοιτάξτε με να σας υποδείξω έναν τρόπο, με τι τρόπο ο Σατανάς βάνει τον άνθρωπο στο χέρι, όταν είναι απρόσεκτος και όταν είναι χωρίς προσευχή.

Ο Σατανάς σε βλέπει ήσυχο. Θα το έχετε πολλές φορές αυτό το πράγμα αντιληφθεί. Είσαι ήσυχος, εκεί που νομίζεις ότι είσαι ευτυχισμένος, αμέσως σου έρχεται σαν ένα βέλος μέσα στο νου σου.

Και σου ρίχνει μια πονηρή σκέψη. Δεν είναι μεγάλη καταρχάς, είναι μικρή, είναι γύρω γύρω φτιαγμένη με ένα σαντιγί. Τι κάνει δηλαδή ο σατανάς; Ο σατανάς κάθεται και γράφει σε μια ψήφο, μέσα σε ένα χαρτάκι μικρό, και το στρίβει ρολό, μια πονηρή σκέψη, και σου την πετάει μέσα στο κεφάλι σου. Όταν σε δει εσένα ότι αυτό το χαρτάκι το πρόσεξες.

Και δεν είπες αμέσως, πήγαινε πίσω μου Σατανά, Παναγία μου βοήθησέ με από την άσχημη ώρα αυτή, Κύριέ μου, Αγία μου και λοιπά. Όταν σε δει ότι το πάρεις τώρα και το διαβάσεις με ιλαρότητα και λοιπά, γράφει ένα μεγαλύτερο.

Και κατ' ίδια έννοια σου το πετάει με τον τρόπο του μέσα στο κεφάλι σου. Όταν σε δει λοιπόν και πάλι εσύ το πάρεις και το διαβάσεις, μεγαλύτερο, μεγαλύτερο, μεγαλύτερο. Μέχρι που σε καταλαμβάνει εξ ολοκλήρου.

Εξετάσετε τις αμαρτίες, να δείτε με τι τρόπο γίνονται. Κοιτάξτε μια αμαρτία που συγκαταθέσατε στο τέλος και νικήθητε. Και ενδώσατε και την επράξατε. Πού σε ξεκίνησε; Δεν ξεκίνησε ως πράξη, ξεκίνησε ως ιδέα.

Μια αόρατος δύναμη στην έριξε μέσα σου.

Δεν επρόσεξες όμως. Ούτε διά προσευχής έσπευσες να φέρεις αντιπερισπασμό. Αλλά τη συζήτησες. Και όταν ο Σατανάς δει ότι πιάνεις συζήτηση μαζί του, θα σε φέρει κάτω, διά το λεγόμενο καπάκι.

Πώς την έφερε την Εύα; Διότι κάθισε και επιπείλησε και συζήτησε και άνοιξε κουβέντα με τον διάβολο. Και την έφερε από κάτω. Αν τον έκλεινε ευθύς αμέσως έξω, δεν θα γίνονταν αυτά που γίνονται. Τέτοια να τα βάλουμε στη σειρά να τα βρούμε, θα φρίξετε.

Κυρίες με παιδιά κολακεύονται να τους πειράζουν μαντραχαλάδες στον δρόμο. Και τις πηγαίνουν μέχρι το σπίτι και το δέχονται. Που αμέσως έπρεπε να του έχουν κλείσει την πόρτα ή να του γυρίζουν την τσάντα στο πρόσωπο.

Δέχονται! Είναι φυσικό λοιπόν να πέσεις χωρίς να το καταλάβεις. Εφόσον δεν έκλεισες αμέσως τη ρωγμή αυτή που πάει να σου κάνει ο Σατανάς. Θα την αμβλύνει τη ρωγμή αυτή και θα σε φέρει μια μέρα και θα σε βάλει στο χέρι.

Λοιπόν, άσ' τον πονηρόν να σου ρίχνει, μη συγκατατεθείς. Σπεύσε αμέσως να αντιδράσεις διά της προσευχής. Αν είναι θέματα σαρκικά κλπ. Σπεύσε και με βοηθητική ακόμη διά της νηστείας και δεν ξέρω τι άλλα, να βοηθήσεις το μέτωπο εκεί που πάει να σου κάνει ρήγμα ο Σατανάς.

Πάντως, εν απροσεξία μας, άοπλοι, χωρίς προσευχή και μακριά από το Θεό, διότι χρειάζεται και μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας. Διότι ο άνθρωπος χωρίς Χριστό πώς θα κάνει αγώνα; «Εἰ δὲ Χριστὸς ἐν ὑμῖν», λέγει ο Παύλος στους Ρωμαίους, «τὸ μὲν σῶμα νεκρὸν διὰ τὴν ἁμαρτίαν».

Αμαρτία. Ένα σύρμα που είναι στο ρεύμα, στην πρίζα, μπορεί να το πιάσεις; Ας έρθει να το πιάσει ο διάβολος. Αλλά εμείς που δεν έχουμε σχέση με το ρεύμα, δεν έχουμε σχέση με τον Χριστό, κοινωνούμε κατά περιόδους, κατά περιστάσεις, όποτε θέλουμε, έχουμε κανονίσει εμείς και τα διάφορα, και μας βρίσκει άοπλους και μας κάνει ο σατανάς αυτά τα οποία μας κάνει. Μου ζητήσατε ένα βράδυ, που συζητούσαμε, κάτι που μας είχαν πει για τα μάγια και τα λοιπά. Σας έφερα παράδειγμα την Αγία Ιουστίνη. Γιατί δεν μπόρεσε να την βάλει στο χέρι ο διάβολος, την Αγία Ιουστίνη; Γιατί είχε σχέση με τον Χριστό. Εμείς, άοπλοι τελείως, μη έχοντας σχέση με την Εκκλησία, αμετανόητοι, ανεξομολόγητοι, με χίλιες δυο αμαρτίες από τα παιδικά μας χρόνια ακόμη, περιμένουμε έπειτα να φυλαχτεί ο νους μας τώρα από λογισμούς πονηρούς και κάτι τέτοια. Πρέπει να είναι ο άνθρωπος οπλισμένος, περιχαρακωμένος. Μπορεί το σύρμα, όταν είναι στην πρίζα, να το πιάσεις; Δεν μπορείς. Πότε το πιάνεις και πότε πηγαίνουν μέσα οι κατσαρίδες και κάνουν φωλιά; Όταν δεν είναι στην πρίζα, όταν δεν έχει σχέση με το ρεύμα.

Πόσο λοιπόν δεν έχει σχέση με τη ζωή του Χριστού, πώς είναι δυνατόν; Είναι λοιπόν λεπτομέρειες και αυτές απαραίτητες για πολλούς μας και κρατήστε αν νομίζετε ότι σας χρειάζεται τίποτα.

Κάτι ακόμη που έχει σχέση βλέπω με την προσευχή. Όταν προσεύχομαι και άλλοι προσεύχονται για μένα και δεν έχω απάντηση, τι να συμπεράνω; Είναι αλήθεια και μπορεί να συμβαίνει και σε πολλούς από εμάς. Πολλές φορές ζητάμε και δεν λαμβάνουμε. Και άλλους που έχουν δήθεν παρρησία στο Θεό τους παρακαλούμε να μας πάρουν στην προσευχή τους, αλλά και πάλι δεν λαμβάνουμε.

Είναι πολύπλευρο το θέμα. Για να λάβει ο άνθρωπος αυτό που ζητά, χρειάζονται ορισμένες προϋποθέσεις. Δεν είναι να προσευχηθούν οι άλλοι. Οι άλλοι μπορεί να προσευχηθούν, αλλά εσύ και εγώ που ζητάμε να προσευχηθούν οι άλλοι, να μην έχουμε δημιουργήσει προϋποθέσεις να μπορούν να ληφθούν υπόψιν οι προσευχές των άλλων.

Όλοι οι άνθρωποι λένε να προσευχηθούν, οι άλλοι κάθε στιγμή έπρεπε να έχουν προσευχηθεί αυτοί. Και για να προσευχηθούν αυτοί έπρεπε να έχουν φτιάξει τον εαυτό τους κατάλληλον διά προσευχή. Διότι η προσευχή αμαρτωλού γίνεται δεκτή μόνο όταν πρόκειται να ζητάει έλεος από το Θεό, να του δώσει την ευκαιρία να μετανοήσει.

Για τίποτα άλλο. Εμείς, χωρίς να έχουμε φτιάξει τον εαυτό μας κατά αυτήν την έννοια, ζητούμε άλλα πράγματα

Τα πράγματα, το παιδάκι μου, ο αντρούλης μου, ο γείτονάς μου, να πάρω το οικόπεδό του, το τ' άλλο κ.λπ. Και βάζουμε και άλλους ανθρώπους να προσεύχονται για πράγματα τα οποία δεν πρόκειται ποτέ να απαντήσει ο Θεός. Υπάρχει, λοιπόν, η εκδοχή τέτοια, καθ' ην στιγμήν εμείς δεν έχουμε τακτοποιηθεί και έχουμε εμείς την ανάγκη για προσευχή, να ζητάμε από τους άλλους προσευχή και να μην έρχεται απάντηση. Επίσης, ζητάμε πολλά πράγματα τα οποία δεν μας χρειάζονται. Τα νομίζουμε εμείς ότι μας είναι απαραίτητα και έτσι πρέπει να λυθεί κ.λπ.

και λοιπά, αλλά είναι πολύ εγωιστικό να νομίζουμε ότι γνωρίζουμε καλύτερα από το Θεό. Εμείς έχουμε μάθει και διδαχθεί από τον ίδιο τον Κύριο και το επαναλαμβάνουν οι πατέρες, η προσευχή μας να είναι πάντοτε «γενηθήτω το θέλημά σου».

Αυτό το «Πάτερ ημών» το λέμε από της γιαγιάς μας την ποδιά, αλλά το «γεννηθήτω το θέλημά σου» και το «άθεσαι με τα θέλημα τα ημώνος και εμείς αφθίε με», Ισοφυρέτησε μας, αυτό δεν το μάθαμε.

Όχι το δικό μου να γίνει, το σον Πάτερ, είπε ο Κύριος. Πολλές φορές αυτό που ζητάμε, παρότι φαίνεται ολοφάνερο ότι έτσι πρέπει να γίνει, πόρρω απέχει της αληθείας και της πραγματικότητας. Και ο Κύριος, ο οποίος βλέπει, δεν το δίνει.

Εκεί, την ώρα που το ζητάμε εμείς. Και νομίζουμε εμείς ότι δεν μας ακούει ή άλλοι δεν προσευχήθησαν ή δεν υπάρχει ο Θεός ή δεν δίνεται ο Θεός. Είναι πολλές οι πλευρές που πρέπει να εξεταστούν. Όταν όμως ο άνθρωπος το βάλει, σας είπα, κατά αυτή την έννοια, ότι Θεέ μου, εάν είναι προς το συμφέρον μου αυτό που ζητώ, αν είναι προς το συμφέρον του παιδιού μου, του αντρός μου, της γυναικός μου, της εκκλησίας μας, του κράτους μας, αν είναι προς το συμφέρον μας, Σύ, Κύριε, εγώ θα το ζητάω από Σένα.

Έτσι ο άνθρωπος αναπαύεται. Ώστε και αν δεν δοθεί η απάντηση σε αυτή που νομίζουμε εμείς, θα είναι πάλι ικανοποιημένος ότι δεν θα έπρεπε να απαντήσει ο Κύριος και να δώσει αυτό, και θα είναι αναπαυμένος.

Ο Θείος Χρυσόστομος, αν θυμούμαι καλά, λέει σε ένα μέρος, Αν ο Θεός σου δώσει αυτό που ζητάς στην προσευχή σου, να του πεις ένα ευχαριστώ. Αν δεν σου το δώσει, να του πεις χίλια ευχαριστώ, διότι δεν σου έδωσε κάτι το οποίο δεν σε συνέφερε να σου δώσει.

Όταν προ ετών έπεσε ένα αεροπλάνο της ΤΑΕ που ήταν τότε, είχα μάθει από κοντά, από πρώτο χέρι, ένας αξιωματικός στην Αλεξανδρούπολη το έχασε το αεροπλάνο και βλαστήμησε την Παναγία μας που έχασε το αεροπλάνο.

Αποτέλεσμα ήτο ότι σε λίγο τηλεγραφήσανε επάνω ότι το αεροπλάνο έπεσε, στον δρόμο κατάπιε τη γλώσσα του και είχε κάνει κι άλλα, είχε βάλει μέσον εκεί πέρα, δεν ξέρω τι, καταυτοκίνηταν τον Παγκρύο στον δρόμο κλπ.

Και δεν έγινε τίποτα από αυτό. Και έμεινε ο Λόκ και αυτός και κάποιο παιδάκι του θα ήταν καλός, με τρία παιδιά, η γυναίκα και αυτός, εγλιτώσανε οι μόνοι από την πτώση του αεροπλάνου.

Δεν έφτασε παρά τις προσπάθειες, παρά τα χρήματα, και είχε τόλμη να βλαστημήσει την Παναγία από πάνω που δεν έγιναν όλα αυτά τα πράγματα. Και δεν είδε την αγία καλότητα· την είδε εκ των υστέρων.

Ξέρετε πόσα τέτοια υπάρχουν μέσα στη ζωή μας; Και υποφέρουμε και φτύνουμε και λοιπά και λοιπά. Κοντά έχουμε να γίνουμε νευρασθενικοί, να χάσουμε τον εαυτό μας σε κάτι αυτά. Και λέμε δεν υπάρχει Θεός ή δεν προσεύχονται ή είναι πολύ αμαρτωλός και δεν ακούγουμε.

Ακούγομαι, ρε; Άφησέ το στον Θεό. Δες το όπως είναι. «Θεέ μου, ξέρεις ότι αυτό και αυτό μου συμβαίνει. Εγώ σου το φέρω υπόψη. Διά των πρεσβειών της Παναγίας, της Μητρός σου, των Αγίων σου και λοιπά, αν νομίζεις, βγάλε με από τον πειρασμόν αυτόν. Αν νομίζεις, άνοιξε τον δρόμο αυτόν. Αν νομίζεις, βρες μια δουλειά και εσύ τοποθέτησέ με κάπου. Εσύ το παιδί μου να το στείλεις όπου εσύ νομίζεις». Μίλησε, αγάπα, κάνε, και τότε θα είσαι ήσυχος και απάντηση θα πάρεις σωστή. Και αν δεν πάρεις...

Αν δεν πάρεις για εκείνη την ώρα, δεν θα πρέπει να πάρεις για εκείνη την ώρα. Γιατί δεν έφτασε η ώρα να λάβεις. Δεν είχε δίκαιο αίτημα ο Ζαχαρίας και η Ελισάβετ που ζητάγανε ένα παιδί οι άνθρωποι; Κακό ζητάγανε; Τους έδωσε; Δεν τους έδωσε. Πότε τους το έδωσε; Όταν πήγαν 100 ετών. Έκανε κακό ο Θεός; Καλό έκανε ο Θεός. Έφυγαν πικραμένοι. Πέρασαν στην Εφεδρεία και οι δύο πικραμένοι. Και η γυναίκα και αυτός.

Διότι έφυγαν τα γυναικεία, αυτός εγήρασε και λοιπά, πού να κάνουν παιδιά, έφυγαν πικραμένοι, ο Θεός δεν τους ακούει ίσως, ε! Κι όμως ο Θεός ήκουε και είχε και γράψει, και την ώρα την κατάλληλη ήρθε και τον ειδοποίησε ότι εισηκούσθη η προσευχή σου.

Ποια προσευχή μου εισηκούσθη; Εγώ δεν προσευχήθηκα για τέτοιο πράγμα. Προσευχόσουν από 50 ετών, προσευχόσουν. Ε καλά, και τώρα στα γεροντάματα; Τώρα θέλει ο Θεός να το δώσει, τώρα είναι συμφέρον σου. Διότι τότε, αν σου το έδινε, θα σου έδινε ένα παιδί.

Τώρα όμως σου έδωσε το παιδί. Άλλο ένα παιδί κι άλλο το παιδί. Άλλο ένας Ιωάννης κι άλλο ο Ιωάννης. Μείζων γεννητής γυναικός Ιωάννου του Προδρόμου. Εμείς να τα μελετήσουμε αυτά. Και πού να τα σκεφτούμε αυτά;

Δεν θυμόσαστε, λέει, να προσευχηθείτε για μένα. Πες το εσύ και ας μην προσευχηθούνε εκείνοι. Εμένα μου συνέβη αυτό, και το έλεγαν κάποιοι αδελφοί προχθές που μιλούσαν. Με παρακάλεσε μια κυρία κλαίουσα και οδυρομένη να πάψει ο οικογενειακός καβγάς στο σπίτι.

Στο Ψυχικό έγινε αυτό, ένα βράδυ, εκεί που ομιλούσα. Λέω, πήγαινε στην ευχή του Θεού και ο Θεός θα οικονομήσει στο κόσμο, θα προσευχηθώ. Και εγώ δεν προσευχήθηκα — ο Κύριος το ξέρει — ούτε καν το θυμήθηκα το βράδυ στην προσευχή μου να πω: Σε παρακαλώ, θυμήσου και το πρόβλημα της οικογένειας αυτής, όπως μου ζητήσατε να προσευχηθώ.

Και χτυπάει το τηλέφωνο πρωί-πρωί, ακούω το τηλέφωνο εκεί πέρα στο ίδρυμα, πρωί-πρωί. Το σήκωσα λοιπόν εκεί, μέσα από τον ύπνο, και ακούω· λέω «Εμπρός;» «Τι ήταν αυτό, κύριε Παναγόπουλε, απόψε;» λέει.

Ακούω μια φωνή, τι ήταν αυτό, πες μου και εσύ, ούτε καταλάβαμε τίποτα. Θες από τον ύπνο, θες από τον τρόπο που το έλεγε, μόλις που καταλάβαινα. Τι ήταν αυτό, κύριε Παναγόπουλε, απόψε; Και αρχίζει τα κλάματα από εκεί.

Τίποτα ακόμα, θα πάρω μυρουδιά περί τι μου σπρώχεται. Τι ήταν αυτό, κύριε Παναγόπουλε; Όχι μόνο να μας βοηθήσετε, αλλά να έρθετε μόνος σας στο σπίτι και να μας ρυθμίσετε το θέμα μας.

Ξύπνησα εγώ ότι θα πρόκειται περί της κυρίας που με παρακαλούσε το βράδυ να προσευχηθώ. Εγώ ούτε καν είχα προσευχηθεί. Και εν τούτοις ο Κύριος εις το πρόσωπό μου επήγε στο σπίτι και τους ερύθμισε το θέμα τους.

Και αγάπησε το παιδί τον πατέρα, που ήταν να πετάξουν τα μυαλά τους, και το σπίτι να υπάρχει μέχρι σήμερα εν αγάπη και ομονοία. Και εγώ δεν είχα προσευχηθεί καν, αλλά Αυτός βλέπει. Πώς το λες; Πώς ταπεινώνεσαι, ότι δεν έχεις παρρησία στον Θεό, και βάζεις κι άλλους, και τον Α, και τον Β και τον Γ.

Και στο γάμμα. Όλα αυτά τα λαμβάνει υπόψη του ο Θεός και απαντά και δίδει στον καθέναν κατ’ αναλογία. Δεν είναι, λοιπόν, θέμα εδώ πώς να το εκλάβουμε, που άλλοι προσεύχονται και εγώ προσεύχομαι. Ή δεν σου είναι συμφέρον, ή κακώς προσεύχεσαι, ή αυτός γνωρίζει πώς πρέπει να ενεργήσει. Και δεν είναι αυτά τα οποία είπα εγώ· είναι χίλια δυο άλλα πράγματα, αλλά απλώς έδωσα έναν μίτο, να μπορέσει ο άνθρωπος να καταλάβει περίπου περί τίνος πρόκειται. Δεν λαμβάνεις; Εξέτασε τον εαυτό σου καλώς.

Δώσε της, έχεις λύσει τα χέρια του Θεού ή υπάρχει αμαρτία στη μέση; Βγάλ' την αμαρτία από τη μέση. Άνοιξε το δρόμο και τότε θα δούμε αν σου απαντήσει. Δεν σου απήντησε, δεν σου έδωσε το αίτημά σου, δεν σε συμφέρει να σου το δώσει.

Σου το έδωσε, σε ευχαριστώ πάρα πολύ Κύριε. Καταλαβαίνω.

Ένα ακόμη στη συνέχεια είναι: πού είναι καλύτερο να δίδει κανείς; Εις τις εκκλησίες, σε μονές ή εις τους έχοντας ανάγκη;

Ανάγκη. Ξέρετε, και αυτό είναι ερώτημα σε πολλούς ανθρώπους, και πολλές φορές βρισκόμαστε σε δύσκολη θέση. Θα μπορεί να πει κανείς: είναι ακανθώδες ερώτημα, και η ερώτηση και η απάντηση δεν θα είναι τόσο σωστή, όσο να θελήσω εγώ, με τη δικιά μου αδυναμία, να δώσω απάντηση. Εάν θα το βάλουμε από πλευράς ευαγγελικής, όπως θα λέγαμε, θα βρούμε ότι ο Κύριος

Ο Κύριος παρουσιάζεται εν τω προσώπω των αδυνάτων, των πτωχών, των εχόντων ανάγκην. Θα δούμε στην Παλαιά Γραφή, όπου λέει: «Ο ελεών πτωχόν δανείζει Θεώ». Θα δούμε την ημέρα της Κρίσεως, όπου λέει: «Επείνασα γάρ, και εδώκατέ μοι φαγείν, εδίψησα και εποτίσατέ με, ξένος ήμην και συνηγάγετέ με».

Αυτά δεν μπορείς να τα βάλεις στην άκρη. Και κάθε στιγμή ένας άνθρωπος εδώ κάτω σφαδάζει. Ένας άνθρωπος είναι έξω και περιμένει στο νοσοκομείο. Ένας άνθρωπος του πετάνε τα πράγματα έξω κλπ. Να πεις, εγώ θα πάω να φτιάξω εκκλησία;

Να η εκκλησία η ζωντανή. Ορίστε η εκκλησία η ζωντανή. Εδώ έχουμε ναόν του Πνεύματος του Αγίου, με σάρκα και με οστά. Και εκεί έχουμε μόνο λιθάρια. Λοιπόν, αν αυτόν δεν τον βοηθήσεις αυτή την ώρα, νομίζω δεν το δέχεται ο Θεός τόσο εκείνο. Εκείνο μπορεί να γίνει και αργότερα. Μπορεί να γίνει και από την κενοδοξία κάποιου άλλου. Εσύ μια και ήρθε μπροστά σου αυτός, πρέπει να βοηθήσεις αυτόν.

Τον Ζωντανό Ναό πρώτα και έπειτα το άλλο. Με αυτό δεν θέλω να πω ότι το να δώσει ένας άνθρωπος να γίνει ένας ναός, να γίνει ένα οικοδόμημα ευγηρίας, να γίνει ξέρω εγώ ένα ορφανοτροφείο Είναι κακό, έχουμε καλό αλλά έχουμε καλύτερο, έχουμε κάλλιστο.

Το κάλλιστο, αν βρεθείς μπροστά Α, Β, Γ, θα πας στο γάμμα και θα δώσεις αυτόν που έχει ανάγκη τώρα. Και αυτά τα έργα, τα άλλα τα υλικά, θα μείνουν λίγο πιο πίσω. Θα προτιμηθεί αυτός που έχει ανάγκη τώρα, εφόσον τα πράγματα ήρθαν να πληροφορηθεί στην ανάγκη του άλλου.

Είσαι υποχρεωμένος να τον βοηθήσεις, διότι είναι ο ίδιος ο Χριστός που σου ζητάει από τα δικά Του. Είναι λάθος ορισμένοι να νομίζουν ότι είναι δικά τους· είναι δικά Του, ούτε μου, Του. Και ζητάει από τα δικά Του με το χέρι του πτωχού, με το χέρι της χήρας, με το χέρι του ασθενούς, με το χέρι δεν ξέρω τίνος.

Ο ίδιος ο Χριστός. Η διάκριση λοιπόν αυτή θα πρέπει να γίνεται πάντως.

Εδώ μέσα εμπαίνει και λέγει, εις μονές, εις μονές, λέει η εκκλησία, που εννοεί τα ντουβάρια, να γίνει ένας ναός περικαλλής και μέσα να λατρεύεται ο Θεός, να μπαίνουν οι άνθρωποι κάτω από τη ζέστη ή κάτω από τη βροχή να λατρεύουν τον Θεό.

Μεγάλο πράγμα αυτό, Ναός του Θεού, και υπάρχει μάλιστα και ευχή. Πάντοτε όπως τα ακούτε και εσείς και στα Άγια κλπ. Τους αγαπούντας την ευπρέπειαν του οίκου σου. Υπέρ των κτητόρων των Αγίων Ναών, Εκκλησιών.

Και τα τοιαύτα, ευχές δυνατές αυτές. Που ενδιαφέρθησαν και έδωσαν από το υστέρημά τους και έδωσαν και έκαμαν αυτά τα πράγματα. Αλλά στην περίπτωση των μονών, προσέξετέ το αυτό που σας λέγω, διαφέρει το θέμα.

Το θέμα: όταν δώσεις σε μια μονή, δεν θα δίδεις τα λιθάρια της μονής. Κατά πρώτον, θα δίδεις τα πρόσωπα της μονής. Μου συνέβη προ ημερών. Έχω ένα πρόσφατο αυτό, σαν να μου το στείλαν. Είναι ένα μοναστήρι που έχει εννέα, καν δέκα μοναχές. Οι εννέα είναι άρρωστες, μη έχοντας καν... Σε μεγάλη ηλικία, μη έχοντας δύναμη τίποτα να κάνουν, ένα εργόχειρο, και δεν υπάρχει άνθρωπος να περάσει να δώσει ένα φιλί.

Είναι ένα φύλλο χλωρό και είναι μία ισόκοπη, και αυτή η οποία γυρίζει τα πέρατα.

Δεν τα δίδεις τώρα στο μοναστήρι, τα δίδεις στις μοναχές του μοναστηριού. Άλλη διάκριση εδώ που πρέπει να προσέξει ο άνθρωπος. Και αν θα λάβουμε υπόψη μας τον Άγιο Ισίδωρο τον Πηλουσιώτη, ξέρετε τι λέει κατ' εξοχήν για τα γυναικεία μοναστήρια;

Μεγάλες υποχρεώσεις και μεγάλο λιθάρι κρεμασμένο στων χριστιανών το λαιμό. Απαγορεύεται να αφήνουν τις γυναίκες αυτές να βγαίνουν έξω στον κόσμο, να πουλήσουν εργόχειρο, να οικονομήσουν τα του ζην. Είμαστε υποχρεωμένοι να τους τα πηγαίνουμε στην πόρτα.

Και εμείς μόνο να τις κατηγορούμε ξέρουμε, μόνο αποτυχημένες να τις λέμε και λοιπά. Μεγάλο πράγμα αυτό, υποχρέωση του χριστιανού να τους πηγαίνει στην πόρτα ό,τι θέλουνε, γιατί έξω είναι ο άλλος με το βέλος.

Όταν βγει μια καλόγρια όξω, ξέρετε τι θα ακούσει, ξέρετε τι θα ιδεί, ξέρετε, ξέρετε, ξέρετε. Είναι λοιπόν κάτι περιπτώσεις, και τα βλέπω τώρα εδώ που στο φέρνουν το κεφάλι κάπως έτσι. Χρειάζεται πάντοτε διάκριση, αγαπητοί μου.

Όχι όταν θα δώσεις να γίνει ένας ναός, μη γένοιτο. Δεν υπάρχει ενορία, δεν έχουν ενορία οι άνθρωποι, δεν έχουν εκκλησιαστεί. Χρειάζεται να πάνε ένα χιλιόμετρο, δυο μακριά. Είναι οι γέροντες, είναι οι γηραιοί, είναι οι ασθενείς, πρέπει να γίνει ένας ναός. Θα δώσεις και εκεί.

Άμα όμως παρουσιαστεί ζωντανός ναός, άνθρωπος με ανάγκη, θα προτιμείς αυτόν εκείνη την ώρα. Θα προτιμείς αυτόν. Με την ησυχία σου, εάν έχεις, θα δώσεις και εκεί. Θα προτιμηθεί κατά σειρά ο ζωντανός ναός, η ανάγκη του ανθρώπου πρώτα.

Εγώ έτσι τα βλέπω από την πλευρά μου· ο άνθρωπος είναι η εικόνα του Θεού, ο ναός είναι το σπίτι, ο νοικοκύρης κι άλλο το σπίτι. Πας σε ένα σπίτι, πας και ασπάζεσαι το σπίτι ή τον νοικοκύρη του σπιτιού; Για ποιον πας; Πας για τον νοικοκύρη του σπιτιού.

Και θα ήθελες και το σπίτι να είναι καλά και ο νοικοκύρης να είναι καλά. Αλλά το σπίτι αν δεν είναι καλά, ας είναι ο νοικοκύρης καλά. Έτσι είναι. Κάπως έτσι είναι το πράγμα. Δεν μπορώ υπεύθυνα να σας πω τούτο ή το άλλο.

Πάντως, να προβληματίζεστε όταν βρίσκεστε σε τέτοιους σταυροδρόμους και να τα φυλάτε καλά, τη δεκάρα σας αυτή που θα προτιμήσετε να τη δώσετε, μη σπεύσετε. Και το ένα έχει ανάγκη και το άλλο έχει ανάγκη.

Χρειάζεται διάκριση και προσοχή. Εγώ σας είπα διάφορες περιπτώσεις, που εσείς θα κανονίσετε με τη βοήθεια του Θεού τι θα κάνετε σε αυτή την περίπτωση.

Ένα ακόμη και τελειώνουμε, έχουμε δεν έχουμε πέντε λεφτά, είναι παρεμφερές με το πρώτο το ερώτημα, που λέγει να αφήσει κανείς στους πτωχούς όταν πεθάνει, είναι καλό; Όπου και να τα αφήσεις όταν πεθάνεις, θεωρείται νεκρά η θυσία σου. Ξέρεις πώς είναι όταν τα αφήνεις στους πτωχούς όταν πεθάνεις; Για τους περισσότερους είναι: πάμε στο τρόλεϊ, ή μαζί κάθεται η κοπέλα, κάθεται κάτω, εγώ ο Γερομπαμπαλής είμαι όρθιος.

Όταν πάμε δέκα στάσεις και πρόκειται αυτή να κατεβεί, με πιάνει από το μπράτσο, μου λέει: «Καθίστε, κύριε». Μου δίνει τη θέση που δεν μπορούσα να την πάρω, με τον πισινό της μαζί. Το καταλάβαμε; Συγχωρείτε που μιλώ έτσι, αλλά θέλω να σας το κάνω λιανά αυτό, διότι δεν μπορεί να τα πάρει μαζί, γι' αυτό λέει τώρα που θα τα αφήσει. Αν μπορούσε να τα πάρει μαζί, δεν θα τα έδινε, ούτε σε πτωχούς ούτε σε πλούσιους.

Οι πλούσιοι. Τώρα όμως και αυτό πάλι έχει διάκριση. Είναι άνθρωποι οι οποίοι δίδουν και στη ζωή αυτή και έχουν και ένα υπολοιπάκι να ζήσουν. Λαμβάνεται υπόψη από το Θεό αυτό. Όταν μπορείς από εδώ να δώσεις, χωρίς εσύ να στερηθείς, να διατηρηθείς εσύ μέσα στο πλαίσιο το δυνατό, και δεν δώσεις, αλλά όταν πεθάνεις τα δίδεις, διότι δεν μπορείς να τα πάρεις μαζί σου, αυτή θεωρείται νεκρά θυσία, νεκρά ελεημοσύνη. Δεν λαμβάνεται υπόψη να πεισθεί ο Θεός.

Συγχωρέστε με για τον τρόπο που σας μίλησα, αλλά έτσι έχει το θέμα, τα ίδια. Και ακόμη είναι δύο-τρία, αλλά να τα αφήσω, δεν μας παίρνει ώρα. Μόνο να σας πω για το θέμα της νηστείας αυτής. Η νηστεία αυτή έχει μόνο ψάρι Σάββατο και Κυριακή.

Δευτέρα, Τρίτη, Πέμπτη λάδι, Δευτέρα, Τετάρτη, Παρασκευή άνευ ελαίου. Αυτή είναι η νηστεία η σωστή. Ο κόσμος έχει φτιάξει δική του νηστεία. Δεν τρώει ψάρι μέχρι των Εισοδίων, για να κοινωνήσει. Έπειτα τρώει μέχρι του Αγίου Σπυρίδωνος.

Και έπειτα δεν τρώει, για να κοινωνήσει. Ολόκληρη η νηστεία είναι μία. Δεν τρώνε ψάρι τις άλλες ημέρες. Μόνο Σάββατο και Κυριακή έχει ψάρι. Δευτέρα, Τρίτη, Πέμπτη λάδι.

Τετάρτη, Παρασκευή όχι λάδι. Για τους έχοντας υγεία. Οι μη έχοντες υγεία να συνεννοηθούν με τον πνευματικό τους, για να κάνουν αυτή τη νηστεία. Ο Θεός βοηθός. Των Εισοδίων έχει κατάλυση ιχθύος.