On All Saints

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

After Pentecost, after the descent of the Holy Spirit and the feast of the Holy Spirit, the Church now enters once more upon her road. She has appointed that on the first Sunday after Pentecost the memory of All Saints be kept.

I don't know whether this subject has ever occupied your thoughts.

That is why this coming Sunday is called the Sunday of All Saints. On that day the Church honours all the saints, the ones we know by name and the ones who remain unknown. Because, I don't know if you realise this, we do not know all the saints.

God alone knows the saints: who they are and how many they are. In fact many of us, even though we bear the name of a saint, celebrate on other days. They do not celebrate on the day their own saint is commemorated. They have worked out other arrangements and they celebrate on different days.

In any case, our Church has this feast in which she honours all the saints together, as I said, both the unknown and the ones known by name. It makes no difference that many of the saints we do know are commemorated on the day of their martyrdom, or of their birth, or of some other event, the translation of their relics and so on, and that we celebrate them then; on that day they are celebrated once again.

The feast of All Saints was instituted around the ninth century because of the following incident. At that time Leo, the one called the Wise, was on the scene. Leo the Wise had a wife, the empress, whose name was Theophano, and she was a great Christian,

a woman who lived a life Christian in every respect, and as far as Leo was concerned she could not be anything other than a saint. So when she fell asleep, he hurried to build a church in her name. But the Patriarch of that time intervened and called the emperor back to his proper place, telling him that this is not the business of emperors but of the Church.

If the empress is a saint, he says to him, O emperor, the Church will not wrong her; in due time she will present her. So you were wrong to rush and build a church in her honour.

Leo accepted this and changed the church’s dedication, though in a slightly crafty way. He said that it should no longer be dedicated to Saint Theophano, but in honor of All Saints, thinking, “If Theophano too is a Saint, she will be numbered among the Saints.” Thus, if Theophano was indeed a Saint, she would be included among them.

And indeed, it was later shown that she was a Saint. Our Church commemorates Saint Theophano the Empress on December 16. There, in the Synaxarion, if you have one—and many of you may already have read it, though some perhaps have not yet—you will find her life and her commemoration appointed for that day.

This incident concerning Saint Theophano the Empress, the wife of Leo the Wise, became the reason why today we have, in addition, the feast of All Saints.

The subject of the saint is a great one. The commandment comes from ancient times: Be holy. Man's destiny is to become a saint. If he is not going to become a saint, should we say it would have been better had he never been born? Perhaps that would be thought too much, so we won't say it.

Still, it is a hard thing for a person not to become a saint, when his very destiny is to become one. That is how it is. And if someone does become a saint, he has done nothing more than what he was destined to become.

This is the purpose for which man came into the world: that I might become holy. And today we meet the world's mockery. Go on then, off you go to become holy. Where do you think you're going? I am going to become holy, and am I wrong to? And where are you going? What is your destiny in this world?

To eat a few calves and a few chickens, is that your destiny? Dogs do that too. What is your destiny, if not to become holy? We have not grasped this matter well, not as much as we ought.

The saints are God's chosen portion, and everyone ought to have been a saint, but sadly people do not want to become holy, and why? So that the flesh will not have to go without something, the so-called good things of this world, which are nothing serious at all. That is to say: let a person just consider that when he happens to run a slight fever for a couple of days, thirty-seven point one, thirty-seven point two, he forgets all the treats, all the pleasures, all the applause, all the things he considered great and magnificent, and for which he trampled on Christ and on his own soul and on the Church and on everything, just to enjoy them.

With a fever of thirty-seven point one for two or three days, he forgot the whole lot. He lost his good spirits, he wants no conversation, nothing at all. That is what he is. But where is the philosophy in it? There is no philosophy. Because of course, for a person to become holy, he does not travel by a broad avenue; narrow and winding is the road that leads to life. Narrow, yes, and here is the other word. I said winding, meaning not sorrowful but full of turns.

And when a man has to drive along a road with many bends, he is always careful, he is right there on his steering wheel, he pays attention, he takes the turns wide, he always assumes someone may be coming from the other direction; in any case it is tiring, so that he may come out of it safely.

Otherwise he will not get through in situations like that. If he sets off thinking there's nothing to it, I'm the only one here and no one else is around, at the first or second bend he will crash. So man does not want this.

He prefers to live somewhat comfortably in this world, to deny himself nothing, never to say no to his flesh, to his ego, to his own advantage.

He does not care whether he will lose eternity. And yet the title of Saint is no small thing.

Many people stumble when they hear anything said about the saints. They say that in order to become a saint you have to go without things that God Himself gave to man. And it is true that God gave man many things, and that today man has to go without them.

Not to enjoy them as fully as he might once have enjoyed them. Paul says, “All things are lawful, but not all things are beneficial.” It is true that God created everything: the flesh, all the other things the flesh enjoys, the animal kingdom, the fish, and the plant kingdom.

He made all these things for man; that much is true. But for which man? For man before the Fall. Because when He made all this, He had not yet made man; He made all of it first, and He made man last, the beloved child, and set him there as king.

And there man went astray. He did not want to keep the one commandment God had given him: “All things are permitted, except this one.” From that point on, everything changed. Man fell away from his appointed destiny, and now the way back, the path of return, is narrow and difficult.

That is how things stand. So the answer is this: for man before the Fall, “all things are lawful.” But for man after the Fall, “all things are lawful, but not all things are beneficial.” I may be able to eat meat day and night, but I have high cholesterol and uric acid. So there you are: I should not eat it; it is not beneficial for me. I have the money, and God has provided the meat, but it is still not beneficial for me to eat it. Why? Because I have high uric acid and cholesterol.

Thank you.

So do not blame them, and do not think they are fools, those who go without certain things in this world in order to become holy, as we say. The destiny of every human being is to become holy in this world. The commandment is: Be holy.

You see, the Church holds all this beautifully within herself, and she teaches it. She has every kind of expression of it; she even has a chandelier. In fact many churches have several chandeliers. Do you know what the chandeliers stand for?

The chandeliers symbolize the Saints. We are the candles in the candle stands—the Church Militant—while the Saints hang from the chandeliers as lights. A Church without a chandelier is unthinkable; indeed, it is upheld by the Pantocrator, by Him who upholds all things. My task is not to remain forever in the candle stand, but one day to rise up to the chandelier.

In the material kingdom there is a sun, there is a moon, there are stars. And in the spiritual kingdom too there is a sun, there is a moon, there are stars. Christ is the sun, the Theotokos is the moon, the saints are the stars.

Everything here in the material world teaches us and moves us forward toward the spiritual things, so that we may succeed. Yet some of us put it second, or last; that is how we treat the whole matter of sanctification. Others again, either by a trick of Satan or out of ignorance, push it far away from ourselves.

Become a saint today? A saint in the twentieth century? Who says such a thing? On the contrary, today you can become a saint right in the city. You do not have to go off to the desert to become a saint today; you can become one in the city as well.

Things have turned out in such a way, and there are so many martyrdoms inside the world, inside the home, at work, at the office and so on, that even today you can become a saint in the middle of the city. Of course it is hard to become a saint in the city, because a man cannot live the life the flesh wants and at the same time have the flesh lay down its enmity against the soul; for the flesh is the enemy of the soul, and the world has not grasped this as it should.

And here we are, pampering this battered flesh of ours: we nourish it and cherish it, we take care of it — without realizing that what we are nourishing and cherishing is the number one enemy of our soul.

I was talking with a student who wanted to criticise monasticism, and in general the people who leave the world behind. Look, he says, take John Chrysostom; you can become holy right in the middle of the world. I said to him: if you can live the life John Chrysostom lived while in the middle of the world, then I think exactly the same as you do.

What life is that, he says to me. Don't you know what I am talking about? That when John Chrysostom went and took up the office of Patriarch in Constantinople, the first directive he issued was that all the kitchen vessels be sold off and the cook be dismissed.

The very first directive he issued. That all the kitchen vessels of the Patriarchate be sold, and the cook be let go.

And it struck them as strange. Why, he says, we did not come here to eat, nor to hold banquets; we came here to pray. You are forgetting, I told him, that he had no bed to sleep on; and you, I said, you have a brand new mattress and central heating in the room, and that is how you sleep. Yes.

Yes, and you are going to become a saint like that? You will not.

“Do you know,” I said to him, “how he slept? You have looked at only one side of the matter. He had brought the desert into the city, just as many today have brought the city into the desert. You go to monasteries and may even find a television there. So why did you come all the way here? You could have stayed in Athens and had one there.”

“Do you know,” I said to him, “how he used to sleep? Listen, and I’ll tell you.”

Let me tell you: he had a chair, and from the ceiling above it he had hung two ropes with two loops, one under each armpit. He would sit in the chair, suspended like that so that he could not rest, and he would sleep there, hanging in the chair. “Do you live like that?” I asked him. “If you did, then you would be Saint John Chrysostom in Constantinople. But you do not live like that. You sit for three or four hours in front of that demon-box, watching and listening to football and all sorts of other things. You read this and that, joke around, enjoy yourself, eat well, choose whatever food you like, and deny yourself nothing. You cannot become a saint in that sense, because you are feeding your enemy—your flesh. You are feeding the dog that is always chasing the cat.” They cannot grasp this.

Let us not push this thing far away from us, saying it is not for us, it belongs to other centuries, to other eras, to other people, somehow. Human beings are born the same way, they are conceived the same way, they face the same devil as they come into the world, the same sun, the same air, the same death, the same Christ, the same life.

So in reality nothing has changed. There is only one thing: certain people, then and now, want it, fewer now, and certain people do not want it. No obstacle whatsoever is able to stop a person from becoming holy, from attaining the destiny he was made for.

No obstacle at all.

So it is no excuse to say that God made these things, and that if we deny ourselves them we are blaspheming God. If that were true, the first one who should have done so was the Honourable Forerunner, who, although he had so many good things available and could have enjoyed them, nevertheless fed on wild honey and locusts.

Who was he? The greatest man after Christ, as Christ Himself said. Our Church found it hard to compose an apolytikion for him, and in the end it simply rested on that testimony of Christ, who said that he is the greatest ever born of a woman.

And it says to him: let the testimony of the Lord be enough for you, O Forerunner. Since the Lord Himself said that you are the greatest of men, what are we to add? If we try to compose something for you, we are more likely to spoil it than to improve it.

So if he did not live with a bed, did not live in softness, did not live with the good things, the comforts, all the rest, even the comforts of those days, which he could have had, then this shows us something: that a person can do something similar, can deny himself certain things so that he too may attain the destiny he was made for in this world.

But in general people do not want this, and indeed people mock other people for it. And I say it again: a person either rejects the idea of becoming a saint from the outset, or he transfers it off to some other constellation.

A person's holiness begins with Baptism. When someone is baptised he is a little saint, and that holiness grows proportionately, little by little.

The more a person grows and struggles to keep the purity of his Baptism, the more his holiness grows. And it reaches as far as martyrdom. Death through martyrdom is complete holiness, perfect holiness, because, you see, the blood of martyrdom for faith in Christ is so pure, so very pure, and it cleanses a person so thoroughly that it is as though he has just come out of Baptism again.

The baptism by blood is the blood of martyrdom, and the person dies; he has no time left to stain it, to soil it again. That is why it is also called the most perfect baptism, the one our Christ was baptized with. Wasn't our Christ baptized in the Jordan, as people say? But that baptism is the baptism of repentance and confession. Our Christ's baptism was a baptism in blood, not the baptism in water. "Are you able to be baptized with the baptism that I am baptized with, and to drink the cup that I drink?" The disciples had asked him that one of them sit here and the other there, at his right and at his left. "Come now, can you do these things?" His baptism, our Christ's baptism, was in blood; it was not the one in water. The one in water was a baptism of repentance. John heard the people's confession and put them into the water one by one, and that water had no Holy Spirit in it and did not cleanse their sins; it was preparing them for the one coming after him, who would baptize them with the Holy Spirit and with fire. The most perfect baptism is the baptism in blood.

We have baptism in water, we have baptism in the Spirit, and we have baptism in blood, the most perfect of all, which Christ received and which all the martyrs received as well. They came above all in the first years, the first three hundred years after Christianity appeared, and they found themselves face to face with the world and with the conditions of that time and so on.

In those first three hundred years all of them were baptised in blood and were added to the Church. Someone who had the courage to write down the ones known by name and work out a total came to roughly twelve million martyrs.

There is a single day on which twenty thousand were beheaded, and another with fifteen thousand. For example, on the day that Saint Marina was martyred, they beheaded fifteen thousand people, because they had believed on account of the miracles Saint Marina worked.

In any case, the question of sanctification, of becoming holy, is the most serious question of all, and it is the concern that ought to occupy every single person. "Holy" means "clean," "pure" — just as "sin" means "a miss," a going wrong. He missed the mark. He didn't hit it exactly; he went off to the side; he went wrong.

That is what it means: saint means clean. Be holy means be clean. The Holy Things for the holy, says the Church; the Holy Things for the clean, the Holy Things for those who have made Confession, the Holy Things for the baptised. That is what it means. It does not mean for Saint Nicholas, or Saint Spyridon, or Saint George. The Holy Things for the holy, because a person, I say it again, begins his holiness the moment he comes out of his Baptism, from that point on, but afterwards he gets dirty again, and again he struggles, he gets up, he repents, he confesses, he is cleansed, and he comes forward once more and takes up the struggle.

And the more he succeeds in not falling, the cleaner he will remain, and the more hope he will have of sanctification. So I would like to give you this, if I can: never rule it out, and never speak with irony about the word saint and so rule sanctification out for yourself.

This is the calling and the commandment given to the whole human being. The saints are the friends of God. In fact David, a thousand years before Christ, had already seen them through the Holy Spirit, and in his Psalm 138, verse 17, he writes this: "But to me, O God, Your friends have been greatly honored; greatly honored are Your friends." He calls them Your friends — that is how he sees them, even from back then.

And Paul, making a comparison between the saints of the old dispensation, the righteous ones, and the saints of the new dispensation, when he writes in the eleventh chapter of Hebrews about the manner in which all these people struggled, says at the end that although they struggled, although they stopped the mouths of lions, quenched the power of fire, struggled, fell by the mouth of the sword, and so on and so on, they did not receive the promise.

They did not receive the prize, he says. God has not yet given them the prize, God has not yet placed the crown on them, the crown they deserve, the crown that is fitting for them, because He foresaw something better for us, that they should not be made perfect apart from us.

Christ thought of something better, he says, so that He waits for us to be perfected as well, and He has appointed one great day when all of them together, those of the Old Testament and those of the New Testament, on one great single day, will each receive according to the measure of the struggle he made.

Have a look at it, if you have it with you. In the eleventh chapter of the Letter to the Hebrews, at its final verse, that is where he gives us the definition of faith, and shows in what way the people of the Old Testament carried on their struggle.

And yet they did not receive the promise. And I want you to know this: to this day, neither the righteous nor the unrighteous have been placed in the exact condition in which they will live for eternity. The righteous have not yet received in full what they deserve, and the unrighteous have not yet received in full what they deserve either.

The righteous, yes, have the full assurance of it, and they rejoice and are glad in the presence of God, while the unrighteous are far from God and are under punishment. But neither do the righteous yet enjoy the good in its fullness, nor do the unrighteous yet undergo the evil in its fullness — the full measure that each of them will receive on the Day of Judgement.

On that day it will be given to each one. Now think about it: are you struggling for this, or for the people you influence? If you are parents, for example, and children depend on you, do you care about the sanctification of your children?

Perhaps you are concerned about your children’s education—indeed, their education according to the standards of this world. You want to raise them to be good, upstanding people, ready to take their place in society. Yes, but at the same time, each child must also be a Christian.

I am a Christian because a person without Christ is a double-edged sword. The more educated he is, the more dangerous he becomes when Christ is absent from his life. But it is Christ who brings forth the true worth of the human person.

That is the prayer. Because Christianity is the brake: it brings a person back down to earth, it immediately gives the other person his true worth, it puts things where they belong and it makes you behave as you ought. It does not look at things on the basis of what is temporary; it looks at them on the basis of eternity.

A Christian does not look at a person’s outward appearance, but at what lies within: the soul, the immortal part of the human person. Therefore, do not labor either for yourself as though you were merely sustaining an object, or for those whom you influence and who depend on you as though they, too, were objects or things whose life is temporary and limited in scope.

This concerns eternity, and where a person will be placed in eternity depends on how he lives in this present world. A person is not sanctified in the marketplace, or somewhere outside, or at home. Sanctification takes place in the Church and through particular means.

A person cannot make himself holy on his own.

The one who will cleanse a person's faults and a person's failings, which are many, in word, in deed, and in thought, is there in the Church. It is Christ who makes the saints. It is the Holy Spirit in the Church who cleanses a person from all sin.

It is the blood of Jesus Christ that cleanses a person from all sin. It is Christ who strengthens a person so that he can stand up under temptations, so that he can stand up under persecutions, so that he can stand up, many times, even under martyrdom.

For if Christ withdraws His grace, a person cannot stand. It is impossible; he cannot struggle against those wild beasts. If the amphitheaters were put to shame in those days of torture, when so many Saints were made, it was because the people who were thrown as prey to the beasts were, for the most part, all Christ-bearers.

They always carried Christ within them. They would first come and receive Holy Communion, and then go to their martyrdom. Do you remember what is said about Saint Ignatius the God-bearer? That when the beasts had devoured him, they did not touch his heart.

And when they found the heart and opened it, they found Christ pictured inside. And it was only natural that the beast would not touch a heart that had Christ inside it. That is what happened for a man who burned for martyrdom out of love for Christ.

These things are not taught today, they are not read; they are considered outdated. People believe they have come into the world in order to live, and we often hear someone say he is working for his daily bread. These things are laughable.

A person believes that this is where he is going to stay. That is not true. But on other occasions we have had the chance to say that a person did not come into the world to live. He came to die, and he dies in order to live.

That life has no end. This life here has an end.

A person is not a resident of the earth, as our intellectuals say. He is a tenant of the earth.

He will be served his eviction notice at a moment when he is not expecting it. We have no lasting city here. That is what Paul says, and no one can correct him, but we seek the city that is to come. And when a person considers that he ought not even to sleep over this, what I mean is: the past he does not have, he has no power over it; the present does not exist.

Where are you, O man? Is there a present? There is not. I am already in the past, and whatever I say is in the future. Where are you standing? A fraction of a second, and you are gone.

The past is gone, you don't know whether you'll still be alive a fraction of a second from now, and there is no present. So where do you find the nerve? And on top of all that, we are still carrying our sins. A person needs to think about this and to talk it through, because if a person thought this way, there are many things he would have found the time to do.

For himself, too, for the few years, the few days, the few hours, the few moments that he may perhaps still have to live in this world.

He could have lived blessedly in this world. But now he is troubled, anxious, and afraid. He has not thought about death. He has not realized that he has nothing secure to hold on to. For he owns a property, or perhaps several properties, to which he attaches the pronoun “mine”: they are mine. But they are not yours—that is the absurdity—nor mine nor yours; permanently, they belong to someone else. Mine, yours, his—just think of them that way. I remember, twenty years ago, I was walking from here along Philolaou Street, on my way to Neos Kosmos, where I was giving talks at Saint George’s. On the right, a little farther up from Saint Artemios, there was a house. I do not know whether they have since demolished it and built an apartment building. A plaque was set into its wall, and on it were written the words: “Today mine, tomorrow yours, never anyone’s forever.”

That was a profound philosophy. I found the same words in a monk's cell as well, out in the desert of the Jordan in Israel, at the Holy Monastery of Choziba. And it said: "O my cell, today mine, tomorrow yours, never anyone's." He is saying, "It cannot be otherwise; you will have no permanence, O my cell."

“I have passed through here; tomorrow another will come, and after them another again.” And yet people don’t want to reflect on these things. That is why a person fails to reach the goal, the very purpose for which they were made. You know, a day comes when four men lift you up — eight arms and eight legs joined together — and they carry you where you do not want to go. And still, these are the realities.

And if he goes there somewhat in order, somehow prepared, well and good. But if he is unprepared, even though so much time was added to him, and without any money, because it costs nothing to be saved. It may cost money to draw up contracts, to buy something, to build something. For the Kingdom of Heaven no expense is required.

Everyone else asks you for money, for cash, for gold and silver. Christ asks for your filth. Do you have anything dirty? Give it to me and I will give you something new. And the man who plays the clever one will never see this, and of course he will find himself deceived.

So man's destiny, I say it again, is to become a saint. And he will become a saint within the Church. "Be holy, as the Father is holy." That is the measure, that is the model — not holy according to the woman next door, not according to the poor little husband who comes home so loaded down with shopping bags that he has to push the door open with his forehead, the one who provides for everyone; not according to the sweet little wife who is such a good soul, or the mother-in-law, and so on. No — holy according to God.

So take your full stature and go; take the measuring tape and stand next to God, and let us see whether you can bear it. Does it seem great, then? It does not seem great.

But is man not great? Is there anything in the world greater than a human being? Is there anything greater? No, there is not. The whole world cannot replace a single human being—the most perfect of all creation, fashioned by the hands of God.

That is exactly why Satan hates it. That is why he works by every means to keep human beings from multiplying. And you know what measures are being taken today so that people are not born. Why? What are they going to eat of yours? What are they going to take from you?

Is there no room for people to live? Greece has emptied out. Greece has been left desolate. How can we say there's no room for us to live? Whole places have been left empty. I don't know how many people could live out there, how many virgin lands are still untouched. Australia — I can't even reckon how many more millions it could support.

Further down, Africa — it's virgin forest. There's room for people to live, for people to sprout up. And it isn't even true, what these liars say, that we're going hungry. They burn the food to keep the prices up. And even so, we're the ones who won't let them come.

Because Satan hates God. And since he cannot take Him on directly, he takes it out on man, who is the work of God and the very face of God. And in his malice he rejoices, because he manages to keep human beings from increasing — for he is the one who always sets himself against.

Where God said, increase and multiply, he says no. Where God said, do not eat, he said, let us eat. Today he says, take, eat, not, do not eat. It is the same one. The spirit of contradiction, of falsehood and of deceit, so that what ought to happen does not happen.

Take note of this. Come to church more often, so that your sanctification may come more easily. The aim is that we leave this world as saints, clean. If a label is also pinned on our back, a seal, and we work miracles tomorrow, well and good.

And if not, that is well and good too. Because the saints do not work the miracles; Christ works them through the saints.

Let no one be deceived into believing that the saints work the miracles. Glory to Him who glorified you, glory to Him who crowned you, glory to Him who works through you all these healings. Who is it that works through you? The Lord. If the Lord does not sign His name to it, neither the Most Holy Theotokos nor the saints work miracles.

The miracles are worked by Christ, through the saints and through the Theotokos.

And if He wishes to work miracles through us as well, He works them. We earn no wage for that, simply because God works miracles through us. Our task is to hand over to Him a soul and a body that are clean,

receptive to grace, a vessel of the Holy Spirit,

...of the Holy Spirit, so that it may become what we speak of in “O Heavenly King,” the hymn we celebrate today: “Come and dwell within us.” It must be a pure vessel, so that the Holy Spirit and grace may abide within it. And if He wishes to take this mortal frame and work miracles through it, let Him work miracles. If He does not wish to do so through me, let Him do so through you or through someone else. That is His concern. What does it matter to me? My calling, however, is to offer it to Him pure, so that these words may be true and find a response in me.

And then those words really do hold true, the ones the Church says: “Blessed is the way on which you walk today, for a place of rest has been prepared for you.” That is the whole point. It shouldn’t be that the priest, that the Church, chants “Blessed is the way,” while the way is in fact a devil’s road, a way already condemned from the very start — because this person never even struggled, never wanted to set anything right in themselves so as to let grace go to work

upon him for his sanctification. Therefore, attending Church and participating in the Mysteries of the Church—and, above all for us who have been baptized, in metanoia and repentance, Holy Confession, and Holy Communion—this is where a person’s sanctification lies. If, then, a person labors in this way, he creates the conditions for one day being added to this cloud of Saints and being commemorated for as long as the world exists.

even if he remains nameless in the registers of the Church, among All the Saints whom the Church celebrates this coming Sunday. Someone will say to me, but this is a hard thing. I am not telling you it is easy.

It is not impossible. It is hard. Here, just to get a diploma is hard, and if you want to become a little better, to be better trained, a second one will be harder still, yet it is not impossible.

And if you want to get something from abroad as well, to enrich your qualifications further, so that you can present yourself as a figure in society, an intellectual, a solid man, and so on, you will wear yourself out for one year, two, five, ten, fifteen, twenty years.

And it may be that in the end, just as you gather all of it, you die, a car runs you over and you die, and the papers are left behind. Or you may indeed get it. Because man has no insurance.

The only one who is secure is the one who has a relationship with Christ. And not in order to live this present world. For God, these things are not needed. These are for the earth. From there, they are needed neither by the angels nor by the archangels.

What is needed from there are the souls of men. So think about these things along these lines.

I say all this because, the day after tomorrow, we shall stand before all these Saints. How did you become holy, you Saints? How did you become holy, you women? How did you become holy, you mothers with children in your arms? How did you become holy, you little children? How? Let us have a conversation about this. It is not simply the Sunday of All Saints. Yes, it is the Sunday of All Saints—but that is not an abstract concept, not merely a few words. It has real meaning, and it places a certain responsibility upon each person.

You are in a hard position. Many times you will find yourself at odds with your own family in order to hold the line, in order to keep moving toward Christ. You will come into conflict even with your father and your mother. Listen to Matthew, who tells us that your father and your mother too can often turn out that way for you, that they can become an obstacle standing in your way on the road to Christ.

You will choose to fall out with them in order to keep to that road. "I did not come," He says, "to bring peace to the world; I came to bring a sword." What sort of sword? A spiritual sword — to divide, to take my own people to myself. And many people find themselves in hard places; they struggle. Many people struggled, as you know, in order to become saints. They didn't become saints just like that, by chance; they poured out their sweat for it. It's a hard thing. Just consider that the rich man in the parable did not come and follow Christ when Christ told him to sell what he had.

Sell them, He tells him, and come and follow Me, if you want to be perfect. And he dropped his head and went away. Because he was exceedingly rich. And then Christ said: How hard it is for those who have money to enter into the Kingdom of Heaven.

With difficulty, He says — not impossibly. And then He said that classic word of His: "It is easier for a camel to go through the eye of a needle, than for a rich man to enter into the Kingdom of Heaven." It is easier, He says, for a ship's cable —

Because when He says camel, He means the thick hawser with which they moor ships. It is easier, He says, for that hawser to pass through a sailmaker's needle, through a small hole, than for a rich man to enter the Kingdom of Heaven.

But someone will say, can that hawser really pass through a sailmaker's needle? Why can it not? If you unravel it strand by strand, it goes through. And have you unravelled your own wealth so that you can pass through? That is the teaching. But we will pay no heed to these things.

We don't want to give up a single one of the good things of this world. Every one of us rests our whole weight and our security on what we own. We're like oysters, clamped onto the rocks down here, absolutely sure that this is where it is.

But it is not here. One earthquake happens now and you understand that it is not here. One war breaks out now, war is declared this very hour, and you understand that it is not here. Nothing holds, nothing can keep you and keep me, except God alone.

But we don't really think it through. Come on now — plenty of times, when we're talking things over, we say, "Yes, that's exactly how it is." But then afterwards we tone it all down, we adjust it, and we carry on down the same road. And we still want to regard that as moral and reasonable.

And reasonable. Do you know what this is like? I want to go to Patras, but you meet me in Lamia and ask me, “Where are you going, Mr. Panagopoulos?” “I’m going to Patras.” “To Patras? Do you know where you are?” “Where am I?” “You’re in Lamia, heading toward Thessaloniki.” “Really? Oh my, what a mistake I’ve made. Thank you so much.” But as soon as you leave, I set off again toward Thessaloniki instead of turning back toward Patras. Many people are like that. In fact, most of us are. They admit that they are not going the right way, that the road they are following is wrong. And they also have...

They even have an inner assurance about it, an inner conviction in the heart — and yet they keep right on down that same road: the road of reason, the road of progress, the road of education, the road of science, and on and on.

And so how am I to become a Saint, when the way I am living is not the way to it?

Perhaps I must deprive myself of certain things of this world. Yet from what I see, have you not heard of people, and perhaps this very thing has happened to you as well? A man is offered two jobs, one at fifteen thousand a month and the other at twenty thousand a month.

But the one at twenty thousand a month has no pension and no medical coverage. The one at fifteen thousand has a pension and medical coverage. What does the sensible man do? He prefers to take five thousand less, to go without certain things, in order to have secured some kind of pension.

He is human; he needs healthcare. And when he explains his reasoning to you, you call him a sensible man.

So why don't you do the same thing when it comes to your own soul, and why don't I? The very man who behaves so reasonably about material things may not behave the same way about spiritual things. About spiritual things he may not behave the same way at all.

I do not know whether I am making myself clear to you.

I am not speaking very well. Still, there is one thing within me that I understand from my own experience. You have someone with whom you can speak freely. We are not walking as we should. I can see that we are not walking as we should. And no, we are not going to become saints. I do not know what else there might be—if there is anything else—that could change us and set us right. These are difficult times, of course; that is true. They do not help us. But you know that difficult times make saints. I often hear people say, “You want to become holy, but they will not let you? Do they let you become holy?” But do you know what this really means? The very people who will not let you become holy are the ones who will make you holy. Without them, you will never become holy. It is through the malicious tongue that you will become holy, through the evil person, through the unjust person, through the slanderer. That is how you will become holy; that is how you will become holy. If you are good only to those who are good, what grace is there in that? Christ Himself tells you this.

And this is exactly what sinfulness does. It is good to the good and bad to the bad. But here is where I want you: to be good even to those who are bad to you.

That is when the real depth of a person's inner cultivation shows. Because we stop at the level of the Levite and the Priest in the parable of the Good Samaritan. Those two men took nothing from the one who had fallen among the robbers, but they gave him nothing either.

I don't bother anyone, we say, but if anyone bothers me, out comes the knife. Well, that has no value at all. Not bothering people so long as they don't bother you, and being good to those who are good to you, that counts for nothing.

It does not show that you have been cultivated in the depths, that you show any marks of holiness. It does not.

When the first betrayals were happening, they were leading a Christian out one morning in Rome to be executed. I have written this saint's name down somewhere, but I cannot recall it now. He had been betrayed by a servant girl.

She had denounced him as a Christian. They pressed the man all the way to martyrdom, he did not give in, and they sentenced him to be beheaded. So there he was, a family man, and the execution squad had taken him away to put him to death.

This girl, the one who had denounced him, had gone out early in the morning to buy milk, apparently, and she came out right across from him. She saw the squad leading him away to his execution. And this was her own handiwork.

He recognised her as the one who was sending him to the firing squad.

You understand now what we would have said and how we would have behaved. But listen to how he behaved. When he saw her, and the moment came when he could no longer avoid her—for their paths were about to cross—he asked the guards to stop her and tell her that he had something to say to her.

Well, since he was a man condemned to die, they granted him this favor, though of course we do not know what their relationship was or what had passed between them. So she blushed, lowered her head, and so on. Then he said to her gently and humbly, “Do not blush. Do not be ashamed or feel condemned, because, for the good you are doing me today, I will pray to the Lord to forgive you for what you did.”

I want only one thing: that you would consent to wear this ring I am wearing. I want you to wear it as a reward for that hand which wrote against me and which today is giving me the chance to meet my Christ.

Do you see what an answer that is? Do you see what longsuffering that is? Do we bear any resemblance to that? Start the list at the top, or go all the way down to the very bottom. And why is it that we have no longsuffering? And why is it that we have no Christlike goodness?

And why do we have none of the marks of these people? We have no depth of cultivation in us. We were never meant to become such people. And we are wrong to venerate the saints. If the saints treated us the way we deserve, when we turn up to light a candle at their feet, we'd each get a smack on the head.

Men and women living in fornication go and light a candle before Saint John the Forerunner.

Do you understand how far this thing has gone? They light a candle before Saint Barbara, Saint Marina, Saint Paraskevi, before the virgin martyrs. With all their brazenness, with all their corruption. So if the justice of God were at work and allowed the Saints to treat each one of us as we deserve, I do not know whether there would be any people left alive today.

Because most of us come to the feasts of the Saints with our sins; with our mistress on our arm we walk in to light the candle before Saint Marina. With our shamelessness and our corruption at home, without even going to church, we celebrate our Marina's name day at home.

It is your name we want, nothing more; as for you yourself, we neither want to hear you nor see you. Barbara, Katherine, and all the rest; I want Nikos, someone else wants Yannis, and so on. So if these Saints did not have the Christlike goodness of the Lord and that long-suffering patience, waiting for our repentance,

Especially in our case, not a single human being ought to be alive today. We should all have been destroyed. Yet even so, the Lord is long-suffering and gives each person the opportunity to reflect, if he so chooses. But man continues along his own path, unwilling to reflect, unwilling to read about how a saint attained holiness and what his own purpose is in this life. And so he celebrates the saints day after day without gaining anything from it, since, as John Chrysostom so succinctly says, “To remember a saint is to imitate that saint; to remember a saint is to imitate that saint.” And so, I pray...

May All the Saints, the known and the unknown, help us also to attain the promise. Amen.

Μετά από την Πεντηκοστή και μετά από την κάθοδο του Πνεύματος του Αγίου και την εορτήν του Πνεύματος του Αγίου, πλέον η Εκκλησία εισέρχεται πάλι στο δρόμο της. Την πρώτη Κυριακή έχει θεσπίσει, μετά την Πεντηκοστή, να γίνεται μνήμη περί Αγίων πάντων.

Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει ποτέ αυτό το θέμα.

Γι' αυτό λέγεται η ερχομένη Κυριακή, η Κυριακή των Αγίων Πάντων. Κατά την ημέρα αυτήν, η Εκκλησία τιμά όλους τους Αγίους, τους επωνύμους και ανωνύμους. Διότι, δεν ξέρω αν γνωρίζετε, εμείς δεν γνωρίζουμε όλους τους Αγίους.

Τους Αγίους γνωρίζει μόνο ο Θεός. Ποιοι είναι, πόσοι είναι. Πολλοί μάλιστα από εμάς, παρότι έχουν Αγίους, εορτάζουν άλλες ημέρες. Δεν εορτάζουν τις ημέρες εκείνες που εορτάζει ο Άγιός τους. Έχουν κάνει άλλους συνδυασμούς και εορτάζουν άλλες ημέρες.

Πάντως υπάρχει αυτή η εορτή της Εκκλησίας μας να τιμά όλους τους Αγίους συλλήβδην, όπως είπα, και τους Ανωνύμους και τους Επωνύμους. Αδιαφόρως αν πολλούς από αυτούς τους οποίους ξέρουμε εμείς και την ημέρα του μαρτυρίου των Φεριππίν ή της γεννήσεώς των ή άλλων περιστατικών, ανακομιδής των λειψάνων των κλπ, που τους εορτάζουμε, όμως ξανά εορτάζονται την ημέραν εκείνην.

Η εορτή των Αγίων Πάντων έχει θεσπιστεί τον ένατο περίπου αιώνα από το εξής περιστατικό. Τότε ήτο επί σκηνής ο Λέων ο λεγόμενος ο Σοφός. Ο Λέων ο Σοφός είχε μια γυναίκα, βασίλισσα, που τη λέγανε Θεοφανώ, πρόκειτο περί μεγάλης χριστιανής,

η οποία έζησε μια ζωή κατά πάντα χριστιανική και δια τον Λέοντα δεν μπορεί παρά να ήτο Αγία. Όταν λοιπόν αυτή εκοιμήθη, έσπευσε να φτιάξει μια εκκλησία επ' ονόματί της. Αλλά ο τότε Πατριάρχης μεσολάβησε και τον ανακάλεσε το βασιλέα στη θέση του, ότι αυτή δεν είναι δουλειά των βασιλέων αλλά της εκκλησίας.

Εάν η βασίλισσα, του λέγει, βασιλεύ, είναι Αγία, δεν πρόκειται η εκκλησία να την αδικήσει· στον δέοντα καιρό θα την παρουσιάσει. Γι' αυτό, κακώς εσπεύσατε να κάνετε ναόν εις τιμήν της.

Το παραδέχτηκε αυτό ο Λέων και τροποποίησε την ονομασία, και μάλιστα ελαφρώς πονηρός. Είπε να μην είναι πλέον στο όνομα της Αγίας Θεοφανούς, αλλά να είναι εις τιμήν των Αγίων Πάντων, με τη σκέψη: «Εάν και η Θεοφανώ είναι Αγία, μετά των Αγίων συναριθμηθήσεται». Ώστε αν και η Θεοφανώ είναι Αγία, να είναι μέσα εκεί.

Και πράγματι εκ των υστέρων απεδείχθη Αγία. Και την εορτάζει η Εκκλησία μας την Αγία Θεοφανώ τη Βασίλισσα, την 16 Δεκεμβρίου. Εκεί, αν έχετε συναξάρι, πολλοί μπορεί να το έχετε διαβάσει βέβαια, ορισμένοι ίσως να μην την έχετε διαβάσει ακόμα, θα βρείτε τη ζωή της και θα βρείτε και τη μνήμη της την ημέρα αυτή.

Αυτό το περιστατικό της Αγίας Θεοφανούς, της Βασιλίσσης, της συζύγου του Λέοντος του Σοφού, έγινε η αιτία να έχουμε σήμερα επιπλέον και την εορτή των Αγίων Πάντων.

Μεγάλο το θέμα του Αγίου. Εντολή από παλιά, Άγιοι γίνεσθε. Ο προορισμός του ανθρώπου είναι να γίνει Άγιος. Εάν δεν πρόκειται να γίνει Άγιος, να πούμε καλύτερα να μην είχε γεννηθεί; Ίσως να θεωρηθεί πολύ, δεν το λέμε.

Πάντως είναι σκληρό το να μην γίνει Άγιος ο άνθρωπος, όσον ο προορισμός του είναι να γίνει Άγιος. Γι' αυτό. Και αν κάποιος γίνει Άγιος, δεν γίνεται τίποτα παραπάνω από ό,τι είναι προορισμένος να γίνει.

Γι' αυτόν τον σκοπό ήρθε ο άνθρωπος στον κόσμο. Να αγιάσω. Και σήμερα έχουμε την ειρωνεία του κόσμου. Πήγαινε εσύ να γιάσεις. Εσύ για πού πας; Εγώ πάω να γειάσω και κάνω λάθος, ε. Εσύ που πας. Ποιος ο προορισμός εσένα στον κόσμο;

Και να φας λίγα μοσχαράκια και λίγα κοτόπουλα, αυτός είναι ο προορισμός σου; Αυτό το κάνουν και οι σκύλοι. Ποιος είναι ο προορισμός σου, εάν όχι να αγιάσεις; Δεν το έχουμε πιάσει καλά, όσο πρέπει, το θέμα αυτό.

Είναι η εκλεκτή μερίδα του Θεού οι Άγιοι, που έπρεπε όλοι να είναι Άγιοι, αλλά δυστυχώς δεν θέλουν οι άνθρωποι να γιάσουν, γιατί, για να μην στερηθεί η σάρκα των κάτι, τα λεγόμενα καλά δήθεν του κόσμου τούτου, που δεν είναι τίποτα το σοβαρό. Δηλαδή, γιατί αν σκεφτεί ο άνθρωπος ότι όταν τύχει να έχει λίγα δέκατα κάνα δυο μέρες, 37 και 1, 37 και 2, τα ξέχασε όλα τα καλούδια, όλες τις ηδονές, όλα τα χειροκροτήματα και όλα αυτά τα οποία θεωρούσε μεγάλα και τρανά και ποδοπάτησε και Χριστό και ψυχή και Εκκλησία και τα πάντα για να τα απολαύσει αυτά.

Με 37 και ένα πυρετό δύο-τρεις ημέρες τα ξέχασε όλα. Έχασε το κέφι, δεν θέλει συζήτηση, τίποτα καθ' ολοκληρίαν. Αυτός είναι αυτός. Αλλά πού φιλοσοφία; Δεν υπάρχει φιλοσοφία. Γιατί βέβαια, για να γιάσει ο άνθρωπος, δεν πηγαίνει μέσω λεωφόρου, είναι στενή και τεθλιμμένη η οδός η απάγουσα προς την ζωή. Στενή, και έτσι. Τεθλιμμένη είπα, να πει όχι λυπημένη αλλά ελικοειδής.

Και όταν ένας άνθρωπος έχει να διανύσει κάποιο δρόμο με πολλές στροφές, είναι πάντοτε προσεκτικός, είναι στο τιμόνι του επάνω, προσέχει, τις στροφές τις παίρνει ανοιχτά, πάντοτε νομίζει ότι κάποιος θα έρχεται απέναντι, είναι κουραστικό εν πάση περιπτώσει για να βγει ασφαλής.

Διαφορετικά δεν πρόκειται να βγει πέρα σε τέτοιες περιπτώσεις. Αν μπει, δεν υπάρχει τίποτα, εγώ είμαι κι άλλος δεν είναι, στην πρώτη-δεύτερη στροφή θα συγκρουστεί. Δεν το θέλει λοιπόν ο άνθρωπος αυτό.

Προτιμεί να ζήσει κάπως άνετος στον κόσμο αυτόν, να μην στερήσει τίποτα, να μην πει ποτέ όχι στη σάρκα του και στο εγώ του και στο συμφέρον του.

Αδιαφορώντας αν θα χάσει αιωνιότητα. Διότι ο τίτλος του Αγίου δεν είναι μικρό πράγμα.

Σκοντάφτουνε πολλοί όταν ακούνε γύρω από το θέμα Αγίων. Διότι λέγουν ότι για να γίνει κανείς Άγιος πρέπει να στερηθεί πράγματα τα οποία ο Θεός τα έδωσε για τον άνθρωπο. Είναι αλήθεια ότι ο Θεός έδωσε για τον άνθρωπο πολλά πράγματα και πρέπει σήμερα ο άνθρωπος να τα στερηθεί.

Να μην τα απολαύσει τόσο πολύ όσο θα τα απολάμβανε κάποτε άλλοτε. Ο Παύλος λέγει «Πάντα ἔξεστιν, ἀλλ’ οὐ πάντα συμφέρει». Είναι αλήθεια ότι όλα τα έχει φτιάξει, και τη σάρκα και όλα αυτά τα άλλα, τα οποία απολαμβάνει η σαρξ, το ζωικό βασίλειο, τους ιχθύς, το φυτικό βασίλειο.

Όλα αυτά τα πράγματα τα έχει φτιάξει για τον άνθρωπο, είναι αλήθεια αυτό το πράγμα. Αλλά για ποιον άνθρωπο; Για τον άνθρωπο προ της πτώσεως. Διότι όταν τα έφτιαξε όλα αυτά δεν τον είχε φτιάξει τον άνθρωπο, που τα έφτιαξε όλα αυτά και τον έφτιαξε τελευταία τον κανακάρη και τον τοποθέτησε βασιλέα.

Και εκεί τα έμπλεξε αυτός, δεν ηθέλησε να κρατήσει τον ορισμό που του έδωσε, πάντα ἔξεστιν πλην αυτού, και εκεί τα πράγματα άλλαξαν και ο άνθρωπος έπεσε από τον προορισμό του και τώρα για να επιστρέψει και να ξαναγυρίσει είναι στενά τα πράγματα.

Τα πράγματα. Γι' αυτό η απάντηση είναι: για τον άνθρωπο προ της πτώσεως, πάντα έξεστι. Για τον άνθρωπο όμως μετά την πτώση, πάντα έξεστι, αλλά ου πάντα συμφέρει. Μπορώ να τρώγω μέρα νύχτα κρέας, αλλά εγώ έχω χοληστερίνη και ουρικό οξύ. Να που δεν πρέπει να τρώω, δεν συμφέρει να τρώω. Και λεφτά έχω και κρέας ο Θεός έχει, αλλά που δεν συμφέρει να τρώω. Γιατί; Γιατί έχω ουρικό οξύ και χοληστερίνη.

Ευχαριστώ.

Μην κατηγορείτε και μην τους θεωρείτε κουτούς εκείνους που στερούνται ορισμένα πράγματα στον κόσμο τούτο για να γιάσουν, όπως λέμε. Ο προορισμός όλων των ανθρώπων είναι να γιάσουν στον κόσμο. Η εντολή είναι, Άγιοι γίνεσθε.

Είδατε, η Εκκλησία μέσα τα έχει όμορφα και ωραία και τα διδάσκει. Έχει όλες τις εκδηλώσεις, έχει και έναν πολυέλεο. Πολλές μάλιστα εκκλησίες έχουν πολλούς πολυελέους. Ξέρετε τι συμβολίζουν οι πολυέλεοι;

Πολυέλαιοι, τους Αγίους. Εμείς είμαστε με τα κεριά στα μανουάλια, στρατευομένη Εκκλησία, και οι Άγιοι είναι κρεμασμένοι από τους πολυελαίους, τα φώτα. Δεν νοείται Εκκλησία χωρίς πολυέλαιο, και κρατείται μάλιστα από τον Παντοκράτορα, από Εκείνον που τα πάντα κρατάει. Δουλειά μου είναι να μην είμαι πάντοτε στο μανουάλι, αλλά να ανέβω κάποια μέρα στον πολυέλαιο.

Στο υλικό βασίλειο υπάρχει ήλιος, υπάρχει σελήνη, υπάρχουν άστρα. Και στο πνευματικό βασίλειο υπάρχει ήλιος, υπάρχει σελήνη, υπάρχουν άστρα. Χριστός είναι ο ήλιος, Θεοτόκος είναι η σελήνη, οι Άγιοι είναι τα άστρα.

Όλα μας διδάσκουν από εδώ τα υλικά και μας προοδεύουν να πάμε προς τα εκεί για τα πνευματικά και να επιτύχουμε. Το έχουμε σε δεύτερο θέμα, σε τελευταίο, το θεωρούμε το θέμα του αγιασμού ορισμένοι. Άλλοι δε, πάλι με τέχνασμα του Σατανά ή από άγνοια, το απομακρύνουμε από μας.

Άγιος να γίνεις σήμερα, μάλιστα στον 20ό αιώνα Άγιος; Ποιος το λέει αυτό; Ίσα ίσα σήμερα μπορεί να γίνεις στην πόλη Άγιος. Δεν είναι να είσαι να πας στην έρημο για να γίνεις Άγιος σήμερα, μπορεί να γίνεις και στην πόλη.

Ήρθαν τα πράγματα έτσι και είναι τόσα τα μαρτύρια μέσα στον κόσμο, μέσα στο σπίτι, στη δουλειά, στο γραφείο κλπ, που και σήμερα μπορεί να γίνεις Άγιος μέσα στην πόλη. Βέβαια δύσκολα στην πόλη να γίνει κανείς Άγιος, διότι δεν μπορεί να ζήσει τη ζωή εκείνη την οποία θέλει η σάρξ ώστε να παραιτηθεί από την εχθρότητα κατά της ψυχής, διότι η σάρξ είναι εχθρός της ψυχής και αυτό δεν το έχει πιάσει ο κόσμος όσο πρέπει.

Και εμείς την παραδαρμένη την περιποιούμεθα, την τρέφουμε και τη θάλπουμε, την προσέχουμε, χωρίς να ξέρουμε ότι τρέφουμε και θάλπουμε τον υπ’ αριθμόν ένα εχθρόν της ψυχής μας.

Μιλούσα με ένα φοιτητή ο οποίος ήθελε να κατηγορήσει το μοναχισμό και γενικά τους ανθρώπους που φεύγουν από τον κόσμο. Εδώ, λέει, όπως ο Θείος Χρυσόστομος, και ν' αγιάσεις, λέει, μέσα στον κόσμο. Λέγω, εάν μπορέσεις να ζήσεις τη ζωή του Θείου Χρυσοστόμου μέσα στον κόσμο, και εγώ έχω την ίδια αντίληψη.

Ποια ζωή, μου λέει. Δεν ξέρεις τι λέγω; Ότι όταν πήγε ο Θείος Χρυσόστομος και ανέλαβε πατριάρχης στην Κωνσταντινούπολη, την πρώτη εγκύκλιο που έβγαλε ήταν να απολυθούνε όλα τα σκεύη τα μαγειρικά και να απολυθεί ο μάγειρος.

Την πρώτη εγκύκλιο που έβγαλε. Να πουληθούν όλα τα σκεύη τα μαγειρικά από το Πατριαρχείο και να απολυθεί ο μάγειρος.

Και τους φάνηκε και παράξενο. Γιατί, λέγει, εδώ δεν ήρθαμε να τρώμε ούτε τράπεζα να κάνουμε, εδώ ήρθαμε να προσευχηθούμε. Σου διαφεύγει, του λέω, ότι δεν είχε κρεβάτι να κοιμάται, και εσύ, του λέω, έχεις με νέο στρώμα και καλοριφέρ μέσα και κοιμάσαι, ναι.

Ναι, και θα γίνεις Άγιος εκεί; Δεν γίνεσαι.

Ξέρεις, του λέω, πώς κοιμότανε; Γιατί την πήρες τη μια όψη του πράγματος. Αυτός είχε μεταφέρει την έρημο στην πόλη, όπως πολλοί έχουν μεταφέρει την πόλη στην έρημο σήμερα. Πας στα μοναστήρια, μπορεί να βρεις και τηλεόραση στο μοναστήρι· τότε γιατί την έφερες εδώ πέρα και καθόσουν στην Αθήνα να την έχεις;

Ξέρεις, του λέω, πώς κοιμότανε; Άκουσε, του λέω, να σου πω.

Να σου πω, είχε μια καρέκλα και είχε πάνω από το ταβάνι κρεμάσει δυο σκοινιά με δυο διχάλες, με δυο θηλιές, μία στη μία μασχάλη, μία στην άλλη, και καθόταν στην καρέκλα και κρεμνιόταν έτσι για να μην ξεκουραστεί. Και καθόταν κρεμασμένος εκεί και κοιμόταν στην καρέκλα. Κάνεις, του λέω, αυτή τη ζωή; Και έτσι, τότε θα είσαι ο Χρυσόστομος στην Πόλη, ο Άγιος. Αλλά δεν την κάνεις, του λέω, αυτή. Κάθεσαι και στο δαιμονοκούτι αυτό μπροστά εκεί τρεις-τέσσερις ώρες, κοιτάζεις, ακούς και το ποδόσφαιρο, βλέπεις και άλλα πράγματα, διαβάζεις εδώ, αστειεύεσαι, περνάς καλά, τρως καλά, διαλέγεις τα φαγητά, δεν στερείσαι τίποτα. Δεν μπορείς να γίνεις άγιος κατά αυτήν την έννοια, γιατί τρέφεις τον εχθρό σου, που είναι η σάρκα σου. Τρέφεις το σκύλο, ο οποίος πάει πάντοτε κατά της γάτας. Δεν μπορούν να το πιάσουν.

Δεν το απομακρύνουμε αυτό το πράγμα μακριά, δεν είναι για μας, είναι για άλλους αιώνες, είναι για άλλες εποχές, για άλλους ανθρώπους που δεν ξέρω πώς. Οι άνθρωποι γεννώνται κατά τον ίδιο τρόπο, συλλαμβάνονται κατά τον ίδιο τρόπο, αντιμετωπίζουν τον ίδιο διάβολο ερχόμενοι, τον ίδιο ήλιο, τον ίδιο αέρα, τον ίδιο θάνατο, τον ίδιο Χριστό, την ίδια ζωή.

Κατά συνέπεια δεν άλλαξε τίποτα στην πραγματικότητα. Ένα μόνο είναι, ότι ορισμένοι άνθρωποι και τότε και τώρα θέλουν, λιγότεροι τώρα, και ορισμένοι δεν θέλουν. Κανένα εμπόδιο δεν είναι ικανό να σταματήσει τον άνθρωπο να μην αγιάσει, να μην επιτύχει του προορισμού του.

Κανένα εμπόδιο δεν είναι.

Δεν είναι λοιπόν δικαιολογία ότι ο Θεός τα έφτιαξε και εμείς, αν τα στερηθούμε, βλασφημούμε τον Θεόν. Αυτό τότε το πρώτο θα έπρεπε να το κάνει ο Τίμιος Πρόδρομος, ο οποίος παρότι είχε τόσα καλούδια και θα μπορούσε, εντούτοις ετρέφετο με αγριόμελο και με ακρίδες.

Ποιος; Ο μεγαλύτερος άνθρωπος μετά Χριστόν, όπως είπε ο ίδιος ο Χριστός, και η Εκκλησία μας εδυσκολεύτη να του φτιάξει απολυτίκιο, παρά εστάθη στην ομολογία εκείνη του Χριστού που είπε ότι είναι ο μεγαλύτερος που εγεννήθη ποτέ από γυναίκα.

Και του λέγει, σοι δε αρκέσει η μαρτυρία του Κυρίου, Πρόδρομε. Αφού ο ίδιος ο Κύριος είπε ότι είσαι ο μεγαλύτερος άνθρωπος, τι να πούμε εμείς; Αν πάμε κάτι να σου φτιάξουμε, μάλλον θα χαλάσουμε παρά θα φτιάξουμε.

Αν αυτός λοιπόν δεν έζησε σε κρεβάτι, δεν έζησε σε μαλακότητα, δεν έζησε τα αγαθά, τα κομφόρ, τα τα τα, έστω εκείνα των ημερών εκείνων, που θα μπορούσε να το κάνει αυτό το πράγμα, αυτό είναι ενδεικτικό, ότι κάτι τέτοιο παρόμοιο μπορεί να κάνει ο άνθρωπος, να στερηθεί ορισμένα πράγματα για να μπορέσει και αυτός να επιτύχει του προορισμού του στον κόσμο τούτον.

Όμως δεν το θέλει γενικά ο άνθρωπος και μάλιστα ειρωνεύονται οι άνθρωποι παρά των ανθρώπων και επαναλαμβάνω, ή το απορρίπτει εκ προοιμίου ή το μεταφέρει σε άλλους αστερισμούς, το να γίνει κάποιος Άγιος.

Η αγιότητα του ανθρώπου αρχίζει από το βάπτισμα. Όταν ο άνθρωπος βαπτιστεί είναι ένας μικρός Άγιος, η οποία αγιότητα αυξάνει κατά αναλογία, σιγά σιγά.

Όσο μεγαλώνει ο άνθρωπος και αγωνίζεται να κρατήσει την καθαρότητα του βαπτίσματός του, τόσο και η αγιότητά του μεγαλώνει. Και φτάνει μέχρι του μαρτυρίου. Ο δια μαρτυρίου θάνατος είναι η ολοκληρωτική Αγιότης και η τελεία Αγιότης, διότι βλέπετε το αίμα του μαρτυρίου για την πίστη του Χριστού είναι τόσο καθαρό, τόσο καθαρό αυτό, και καθαρίζει τόσο τον άνθρωπο σαν να βγει και τώρα από το βάπτισμα.

Το βάπτισμα το δι’ αίματος είναι αίμα μαρτυρίου και ο άνθρωπος πεθαίνει, δεν προλαμβάνει να το μολύνει, να το λερώσει πάλι. Γι’ αυτό λέγεται και το τελειότερο βάπτισμα, αυτό που εβαφτίστηκε ο Χριστός μας. Ο Χριστός μας δεν εβαφτίστηκε στον Ιορδάνη, που λένε οι άνθρωποι, και είναι της μετανοίας και εξομολογήσεως το βάπτισμα εκείνο; Το βάπτισμα του Χριστού μας ήταν εν αίματι, δεν είναι το εν ύδατι. «Δύνασθε το βάπτισμα, ο εγώ βαπτίζομαι, βαπτισθήναι, και το ποτήριο, ο εγώ πίνω, πιείν;» Του είπαν οι μαθητές να καθίσει ένας από εδώ και άλλος από εκεί. «Βρε, μπορείτε να κάνετε αυτά τα πράγματα;» Το βάπτισμά του ήτο εν αίματι, του Χριστού μας, δεν είναι το εν ύδατι. Το εν ύδατι ήταν βάπτισμα μετανοίας. Εξομολόγηση έκανε στους ανθρώπους ο Ιωάννης και έναν έναν τους έβαζε μες στο νερό, και το νερό δεν είχε Πνεύμα Άγιο και δεν καθάριζε τα αμαρτήματά τους, και τους ετοίμαζε για τον οπίσω αυτού ερχόμενον, που θα τους βάπτιζε εν Πνεύματι Αγίω και πυρί. Το τελειότερο βάπτισμα είναι το εν αίματι βάπτισμα.

Έχουμε εν ύδατι, έχουμε εν πνεύματι, το εν αίματι βάπτισμα, το τελειότερο, το οποίο εδέχθη ο Χριστός και δέχτησαν και όλοι οι μάρτυρες, οι οποίοι πέρασαν κατεξοχήν τα πρώτα χρόνια, τα πρώτα τριακόσια χρόνια που παρουσιάστηκε ο Χριστιανισμός, έφταναν αντιμέτωποι με τον κόσμο και με τις καταστάσεις τότε κλπ.

Τα πρώτα τριακόσια χρόνια, τότε όλοι αυτοί εβαπτίσθησαν εν αίματι και προσετέθησαν. Κάποιος που είχε το κουράγιο τους επωνύμους να γράψει, να βγάλει σε λογαριασμό, έβγαζε περίπου δώδεκα εκατομμύρια μάρτυρες.

Υπάρχει ημέρα που έχει είκοσι χιλιάδες αποκεφαλισθέντας, δεκαπέντε χιλιάδες. Σε παραδείγματι την ημέρα που εμαρτύρησε η Αγία Μαρίνα αποκεφάλισαν δεκαπέντε χιλιάδες ανθρώπους. Διότι επίστεψαν στα θαύματα που έκανε η Αγία Μαρίνα.

Εν πάση περιπτώσει, το θέμα του αγιασμού είναι το σοβαρότερο θέμα και είναι η απασχόληση που θα πρέπει να απασχολεί κάθε άνθρωπο. Άγιος πάει να πει καθαρός, όπως η αμαρτία πάει να πει λάθος. Αμάρτησε του στόχου, δεν πήγε ακριβώς, πήγε δίπλα, πήγε λάθος.

Αυτό πάει να πει, Άγιος πάει να πει καθαρός, Άγιοι γίνεστε, καθαροί γίνεστε. Τα Άγια τοις Αγίοις, λέει η Εκκλησία, τα Άγια στους καθαρούς, τα Άγια στους εξομολογημένους, τα Άγια στους βεβαπτισμένους, αυτό πάει να πει, δεν λέει στον Άη Νικόλα, ούτε στον Άη Σπυρίδωνα, ούτε στον Άη Γιώργη, τα Άγια στους Αγίους, διότι ο άνθρωπος, επαναλαμβάνω, αρχίζει η αγιότητα μόλις βγει από το βάπτισμά του, από εκεί, αλλά λερώνεται εκ των υστέρων και πάλι παλεύει, σηκώνεται, μετανοεί, εξομολογείται και καθαρίζεται και ξαναπροσέρχεται και κάνει έναν αγώνα.

Και όσο περισσότερο επιτύχει να μην πέφτει, τόσο καθαρότερος θα μείνει και θα έχει κάποιες ελπίδες περισσότερες αγιασμού. Θα ήθελα λοιπόν να σας δώσω, αν μπορούσα, να προσέξετε ποτέ σας μη αποκλείσετε και μη ειρωνευτείτε ποτέ με τη λέξη Άγιος και αποκλείσετε τον αγιασμό.

Είναι η κλήση και η εντολή όλου του ανθρώπου. Οι Άγιοι είναι οι φίλοι του Θεού, μάλιστα ο Δαβίδ χίλια χρόνια π.Χ. δια Πνεύματος Αγίου τους είχε δει αυτούς και γράφει στον 138ο ψαλμό του, στίχος 17, το εξής: Εμοί δε λίαν ετιμήθησαν οι φίλοι σου ο Θεός, λίαν ετιμήθησαν οι φίλοι σου, φίλους σου τους λέγει, έτσι τους βλέπει από τότε.

Ο δε Παύλος κάνοντας μια σύγκριση μεταξύ των Αγίων της παλιάς οικονομίας και των δικαίων και των Αγίων της καινούργιας οικονομίας, όταν γράφει τίνι τρόπω αγωνίστησαν όλοι αυτοί στο ενδέκατο κεφάλαιο προς Εβραίους, στο τέλος λέγει ότι παρότι αγωνίστησαν, παρότι έφραξαν στόματα λεόντων, έσβησαν δύναμη πυρός, αγωνίστησαν, με στόμα μαχαίρας έπεσαν κλπ κλπ κλπ, δεν απέλαβαν λέει όμως της επαγγελίας.

Δεν πήραν λέει το βραβείο, δεν τους έδωσε βραβείο ακόμη ο Θεός, δεν τους έβαλε στεφάνι ακόμη ο Θεός, αυτό που τους αξίζει, αυτό που τους πρέπει, κρείττον τι προβλεψαμένου, ίνα μη χωρίς ημών τελειωθώσιν.

Κάτι καλύτερο λέει σκέφτηκε ο Χριστός ώστε να περιμένει και εμάς να τελειωθούμε κι εμείς και έχει τάξει μια μεγάλη ημέρα ώστε όλοι μαζί και οι της Παλαιάς Διαθήκης και της Καινής Διαθήκης σε μια μεγάλη όλη ημέρα μαζί να πάρει ο καθένας κατά αναλογία του αγώνος του οποίου έκαμε.

Κοιτάξτε το, αν το έχετε. Στο 11ο κεφάλαιό του, στην προς Εβραίους, είναι στο τελευταίο του εδάφιο, εκεί που δίνει τον ορισμό της πίστεως και τίνι τρόπω οι άνθρωποι αγωνίστησαν στην Παλαιά Διαθήκη.

Αλλά όμως δεν απέλαβαν της επαγγελίας. Και αυτό θέλω να το ξέρετε, ότι μέχρι σήμερα και οι δίκαιοι και οι άδικοι δεν έχουν τοποθετηθεί στην ακριβή θέση που θα ζούνε στην αιωνιότητα. Ούτε οι δίκαιοι έχουν λάβει αυτό που τους αξίζει απόλυτα, ούτε οι άδικοι έχουν λάβει εκείνο το οποίο τους αξίζει απόλυτα.

Οι μεν βέβαια έχουν την πληροφορία και χαίρονται και αγάλλονται κοντά στον Θεό, οι δε είναι μακριά από τον Θεό και κολάζονται, αλλά ούτε οι μεν απολαμβάνουν ακόμη το πλήρες αγαθό ούτε οι δε υφίστανται το πλήρες κακό που θα λάβουν την ημέρα της Κρίσεως.

Την ημέρα εκείνη θα δοθεί στον καθέναν. Τώρα σκεφτείτε, εσείς αγωνίζεστε για το θέμα αυτό ή τους ανθρώπους που επηρεάζετε; Αν είστε γονείς, σε παραδείγματι, και εξαρτώνται παιδιά από σας, σεις ενδιαφέρεστε για τον αγιασμό των παιδιών σας;

Ενδιαφέρεστε ίσως για τον καταρτισμό των παιδιών σας. Μάλιστα τον καταρτισμό τον κατά κόσμον. Να τα κάνετε ανθρώπους, να βγει άνθρωπος στην κοινωνία. Ναι, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να είναι και χριστιανός.

Είμαι χριστιανός, διότι ένας άνθρωπος χωρίς Χριστό είναι ένα δίκοπο μαχαίρι. Όσο πιο μορφωμένος είναι, τόσο πιο επικίνδυνος είναι όταν του λείπει ο Χριστός, ενώ ο Χριστός είναι εκείνος ο οποίος αξιοποιεί τον άνθρωπο.

Ευχή, Διότι ο Χριστιανισμός είναι η τροχοπέδη, τον άνθρωπο τον προσγειώνει, δίνει αμέσως την αξία στον άλλον, τοποθετεί τα πράγματα εκεί που πρέπει και συμπεριφέρεται όπως πρέπει. Δεν βλέπει με βάση την προσωρινότητα, βλέπει με βάση την αιωνιότητα.

Δεν βλέπει με βάση το εξωτερικό του ανθρώπου, αλλά το εσωτερικό που είναι η ψυχή, η αθάνατος του ανθρώπου. Μην εργάζεστε λοιπόν ούτε για τον εαυτό σας σαν να τρέφετε ένα αντικείμενο, ούτε για αυτούς που επηρεάζετε, που εξαρτώνται από εσάς, σαν να πρόκειται πάλιν περί ενός αντικειμένου ή περί ενός πράγματος που έχει κάποια προσωρινή και μια περιορισμένη ακτίνα ζωής.

Πρόκειται περί αιωνιότητας και εξαρτάται πού θα τοποθετηθεί στην αιωνιότητα από αυτήν τη ζωή του κόσμου τούτου. Ο αγιασμός του ανθρώπου δεν γίνεται στην αγορά, δεν γίνεται έξω κάπου, δεν γίνεται στο σπίτι, γίνεται στην εκκλησία και με ειδικούς τρόπους.

Δεν μπορεί ο άνθρωπος να αγιάσει αφ' εαυτού του.

Κάποιος που θα καθαρίσει τα ελαττώματα του ανθρώπου και τα λάθη του ανθρώπου, που πολλά είναι εν λόγω, εν έργω, εν διανοία, είναι στην εκκλησία αυτός. Ο Χριστός είναι αυτός που κάνει τους Αγίους. Το Πνεύμα το Άγιον της Εκκλησίας είναι που καθαρίζει τον άνθρωπο από πάσης αμαρτίας.

Το αίμα του Ιησού Χριστού είναι που καθαρίζει τον άνθρωπο από πάσης αμαρτίας. Ο Χριστός είναι εκείνος που δυναμώνει τον άνθρωπο να ανθέξει ο άνθρωπος στους πειρασμούς, να ανθέξει ο άνθρωπος στους διωγμούς, να ανθέξει ο άνθρωπος πολλές φορές στο μαρτύριο.

Διότι αν ο Χριστός άρει την χάρη του, ο άνθρωπος δεν μπορεί να σταθεί. Είναι αδύνατον, δεν μπορεί να παλέψει εναντίον των θηρίων αυτών. Αν τα αμφιθέατρα εγελοιοποιήθησαν επί των ημερών των βασανιστηρίων τότε και λοιπά που έγιναν οι πολλοί Άγιοι, είναι διότι όλοι ήσαν χριστοφόροι, ως επί το πλείστον, οι άνθρωποι που εδίδοντο ως βορά στα θηρία.

Έφεραν μέσα τους πάντοτε το Χριστό. Περνούσαν να κοινωνήσουν πρώτα και έπειτα να πάνε στο μαρτύριο. Θυμόσαστε για τον Άγιο Ιγνάτιο το Θεοφόρο τι λέγεται; Ότι εφόσον τον έφαγαν τα θηρία, δεν του πείραξαν την καρδιά όμως.

Και όταν τη βρήκαν την καρδιά και την άνοιξαν, βρήκαν μέσα ζωγραφισμένο το Χριστό. Και φυσικό ήταν το θηρίο να μην πειράξει μια καρδιά που είχε μέσα το Χριστό. Αυτό για έναν άνθρωπο ο οποίος εφλέγετο για το μαρτύριο από αγάπη προς τον Χριστό.

Αυτά σήμερα δεν διδάσκονται, δεν διαβάζονται, θεωρούνται απαρχαιωμένα πράγματα. Πιστεύει ο άνθρωπος ότι ήρθε στον κόσμο να ζήσει και ακούμε πολλές φορές ότι εργάζεται, λέει, για τον επιούσιον. Είναι αστεία αυτά τα πράγματα.

Πιστεύει ο άνθρωπος ότι εδώ είναι που θα μείνει. Δεν είναι αλήθεια αυτά. Αλλά σε άλλες εποχές μας έχει δοθεί η ευκαιρία να πούμε ότι ο άνθρωπος δεν ήρθε στον κόσμο να ζήσει. Ήρθε να αποθάνει και αποθνήσκει για να ζήσει.

Ζωή σε εκείνη σου και έστε τέλος. Τη ζωή σε αυτήν έστε τέλος.

Ο άνθρωπος δεν είναι κάτοικος της γης, που λένε οι διανοούμενοί μας. Είναι ένοικος της γης.

Θα του κοινοποιηθεί η έξωσις μια στιγμή που δεν την περιμένει. Δεν έχουμε την μένουσαν. Αυτό, λέγει ο Παύλος, και δεν μπορεί να τον διορθώσει κανένας, αλλά την μέλλουσαν επιζητούμεν. Και όταν σκεφτεί ο άνθρωπος ότι θα έπρεπε να μην έχει ύπνο, τι δηλαδή έλεγε, το παρελθόν δεν το έχει, δεν το εξουσιάζει, το παρόν δεν υπάρχει.

Πού είσαι, άνθρωπε; Υπάρχει παρόν; Δεν υπάρχει. Εγώ είμαι στο παρελθόν και ό,τι πω είναι στο μέλλον. Πού στέκεσαι; Κλάσμα δευτερολέπτου, φεύγεις.

Το παρελθόν έφυγε, δεν ξέρεις αν ζήσεις σε κλάσμα δευτερολέπτου, παρόν δεν υπάρχει· πώς έχεις κουράγιο; Κι ακόμη είμαστε με αμαρτίες. Ο άνθρωπος θέλει να το σκεφτεί και να το συζητήσει, διότι αν ο άνθρωπος σκεφτόταν έτσι, πολλά πράγματα θα είχε προλάβει.

Και για τον ίδιο τον εαυτό του, για τα λίγα χρόνια, για τις λίγες μέρες, για τις λίγες ώρες, για τις λίγες στιγμές που υπάρχει ίσως εκδοχή να ζήσει στον κόσμο.

Στον κόσμο τούτον θα ζούσε μακάρια. Τώρα έχει αγωνία, έχει άγχος, έχει φόβο. Δεν έχει σκεφτεί τον θάνατον. Δεν έχει αντιληφθεί ότι δεν κρατάει πουθενά. Διότι έχει κάποιο ακίνητο ή κάποια ακίνητα, στα οποία φέρεται η αντωνυμία «μου»: δικά μου. Και δεν είναι δικά σου, αυτό είναι αστείο, ούτε δικά μου ούτε δικά σου· δικά του μονίμως. Μου, σου, του· για σκέψου τα έτσι. Θυμούμαι, προ ετών 20, περνούσα πεζή από εδώ, από την οδόν Φιλολάου, και πήγαινα στον Νέο Κόσμο και μιλούσα εκεί στον Αϊ-Γιώργη. Δεξιά, εκεί πιο πάνω από τον Άγιο Αρτέμιο, υπήρχε ένα σπίτι, δεν ξέρω αν το έχουν κατεδαφίσει τώρα και κάναν πολυκατοικία, και είχε μια πλάκα εντοιχισμένη και έγραφε στην πλάκα: «Σήμερον εμού, αύριον σου, ουδέποτε τινός».

Ήταν μεγάλη φιλοσοφία. Αυτό επίσης το βρήκα σε ένα κελί καλογερίστικο, στην έρημο του Ιορδάνου στο Ισραήλ, στην Ιερά Μονή Χωτζεβά. Και έλεγε «Ω κελλίον μου, σήμερον εμού, αύριον σου, ουδέποτε τινός». «Δεν μπορεί, μονιμότητα δεν θα έχεις», λέει, «ω κελί μου», λέει.

«Πέρασα εγώ, αύριο θα έρθει άλλος, να ήθελε να έρθει άλλος.» Εν τούτοις όμως δεν θέλει να τα φιλοσοφήσει ο άνθρωπος αυτά. Γι' αυτό χάνει την επιτυχία του προορισμού του ο άνθρωπος. Ξέρετε, έρχεται μια μέρα, τον σηκώνουν τέσσερις, ενώνοντας οχτώ χέρια και οχτώ πόδια, τον πηγαίνουν εκεί που δεν θέλει να πάει και εν τούτοις όμως αυτές είναι οι πραγματικότητες.

Και αν πάει που είναι σχετικός κάπως, ξέρω εγώ τι, έχει καλώς. Εάν όμως είναι απροετοίμαστος, παρότι του προσετέθη τόσος χρόνος και χωρίς χρήματα, γιατί δεν χρειάζονται έξοδα για να σωθεί ο άνθρωπος, μπορεί να χρειάζονται έξοδα να κάνεις τα συμβόλαια, να αγοράσεις κάτι, να φτιάξεις. Για τη Βασιλεία των Ουρανών δεν χρειάζονται έξοδα.

Όλοι σου ζητάνε λεφτά, χρήματα, χρυσόν, άργυρον. Ο Χριστός ζητάει βρωμιές. Έχεις τίποτα βρώμικα, δώσε μου να σου δώσω καινούρια. Και ο άνθρωπος που κάνει τον έξυπνο δεν θα δει. Και θα βρεθεί βέβαια γελασμένος.

Ο προορισμός λοιπόν του ανθρώπου, επαναλαμβάνω, είναι να γίνει Άγιος. Και θα γίνει Άγιος μέσα στην Εκκλησία. Άγιοι γίνεσθε καθώς ο Πατήρ Άγιος εστί. Μέτρο, μοντέλο, όχι Άγιος σύμφωνα με τη γειτόνισσα, με τον ανδρούλη που ανοίγει με το κούτελο, που τα κουβαλάει, με τη γυναικούλα που είναι καλή, με την πεθερά και λοιπά, με το Θεό.

Πάρε λοιπόν το ανάστημά σου και πήγαινε, πάρ' τη μεζούρα και στάσου δίπλα στο Θεό, να δούμε αν αντέχεις, άνθρωπε. Φαίνεται μεγάλο βέβαια; Δεν φαίνεται μεγάλο.

Μα δεν είναι μεγάλος ο άνθρωπος; Υπάρχει μεγαλύτερο πράγμα από τον άνθρωπο στον κόσμο; Υπάρχει τίποτα το μεγαλύτερο; Δεν υπάρχει. Όλος ο κόσμος έναν άνθρωπο δεν τον αντικαθιστά. Το τελειότερο δημιούργημα, φτιαγμένο από τα χέρια του Θεού.

Γι' αυτό και ο σατανάς το μισεί. Γι' αυτό εργάζεται με όλα τα μέσα να μην πολλαπλασιάζεται ο άνθρωπος. Και γνωρίζετε τι μέτρα έχει πάρει σήμερα, να μην γίνονται άνθρωποι. Γιατί, τι θα σου φάνε εσένα, τι θα σου πάρουν οι άνθρωποι;

Δεν χωράνε να ζήσουνε; Ερήμωσε η Ελλάδα. Η Ελλάδα ερήμωσε. Πώς δεν χωράμε να ζήσουμε; Έμειναν άδεια. Δεν ξέρω πόσοι να ζήσουν, πόσες παρθένες ακόμη γαίες υπάρχουν έξω. Αυστραλία, δεν θεωρώ πόσα εκατομμύρια μπορεί να ζήσει ακόμα.

Κάτω η Αφρική, παρθένα δάση είναι. Να ζήσουνε, να φυτρώσουν άνθρωποι. Ούτε τι λένε αυτοί οι ψευταράδες ότι πεινάμε. Καίνε τα τρόφιμα, για να διατηρήσουν τις τιμές. Και εντούτοις δεν θέλουμε εμείς να αφήσουμε.

Γιατί μισεί ο σατανάς τον Θεό. Και διότι δεν μπορεί να τα βάλει απευθείας μαζί Του, τα βάζει με τον άνθρωπο που είναι έργο του Θεού και πρόσωπό Του. Και χαίρεται εν τη κακία του, διότι κατορθώνει να μην αυξάνουν οι άνθρωποι, διότι αυτός είναι που βγαίνει πάντοτε κόντρα.

Εκεί που είπε ο Θεός αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, αυτός λέει όχι. Εκεί που είπε ο Θεός μη φάγετε, αυτός είπε να φάμε. Σήμερα λέει λάβετε, φάγετε, όχι να μη φάτε. Είναι ο ίδιος. Το πνεύμα της αντιλογίας, του ψεύδους και της απάτης, να μην γίνει εκείνο το οποίο πρέπει να γίνει.

Προσέξετέ το. Πυκνώσετε τη φοίτησή σας στην Εκκλησία για να επιτύχετε ευκολότερα τον αγιασμό σας. Ο σκοπός είναι να φύγουμε Άγιοι από εδώ, καθαροί. Αν μας βάλει και μια ταμπέλα αυτό στην πλάτη, μια σφραγίδα, να κάνουμε και θαύματα αύριο, έχει καλώς.

Αν όχι, πάλι έχει καλώς. Διότι τα θαύματα δεν τα κάνουν οι Άγιοι, τα κάνει ο Χριστός δια των Αγίων.

Μη πλανηθεί κανείς και πιστέψει ότι τα θαύματα τα κάνουν οι Άγιοι. Δόξα τω σε δοξάσαντι, δόξα τω σε στεφανώσαντι, δόξα τω ενεργούντι δια σου πάσι τα ιάματα. Ποιος ενεργεί δια σου; Ο Κύριος. Εάν ο Κύριος δεν μονογράψει, ούτε η Παναγία, ούτε οι Άγιοι κάνουν θαύματα.

Τα θαύματα τα κάνουνε, τα κάνει ο Χριστός δια των Αγίων και δια της Θεοτόκου.

Αν θέλει και δι' ημών να κάνει θαύματα, κάνει θαύματα. Εμείς δεν έχουμε μισθό τίποτα, διότι θα κάνει θαύματα δι' ημών ο Θεός. Δουλειά δική μας είναι να του παραδώσουμε μια ψυχή και ένα κορμί καθαρό,

δεκτικό χάριτος, δοχείον Πνεύματος Αγίου,

...τος Αγίου, να είναι εκείνο που λέμε στον «Βασιλεύ Ουράνιε», που εορτάζει σήμερα, «Ελθέ και σκήνωσον εν ημίν», να είναι ένα καθαρό δοχείο, να μείνει το Πνεύμα το Άγιο και η Χάρις μέσα, και αν θέλει το κουφάρι αυτό να το πάρει να κάνει θαύματα, ας κάνει θαύματα. Αν δεν θέλει δι' εμού, ας κάνει δι' εσού, ας κάνει δι' κάποιου αλλουνού. Δική του δουλειά είναι. Τι με ενδιαφέρει εμένα; Όμως ο προορισμός μου είναι να το δώσω καθαρό και να ισχύει και να έχει ανταπόκριση.

Και ανταποκρίνεται εκείνο που λέγει: «Μακαρία η οδός, ᾗ πορεύῃ σήμερον, ὅτι ἡτοιμάσθη σοι τόπος ἀναπαύσεως». Αυτό είναι το θέμα: όχι να λέει ο παπάς, η Εκκλησία, «Μακαρία η οδός» και να είναι διαβολεμένη η οδός και κολασμένη εκ προοιμίου η οδός, διότι αυτός δεν αγωνίστηκε καν, δεν ήθελε σε τίποτα να φτιάξει ώστε να επιτρέψει στη χάρη να εργαστεί επάνω του.

επάνω του δια τον αγιασμό του. Η φοίτηση, λοιπόν, στην εκκλησία και η συμμετοχή εις τα μυστήρια της εκκλησίας, κατ' εξοχήν δε για μας τους βαπτισμένους, στην μετάνοια, στην εξομολόγηση και στη θεία κοινωνία, εκεί έγκειται ο αγιασμός του ανθρώπου. Εάν, λοιπόν, ο άνθρωπος εργαστεί κατά αυτήν την έννοια, δημιουργεί προϋποθέσεις να προστεθεί μια μέρα στο νέφος αυτό των Αγίων και να εορτάζεται, εφόσον υπάρχει κόσμος.

έστω κι αν είναι ανώνυμος στα χαρτιά της Εκκλησίας, μεταξύ των Αγίων Πάντων που εορτάζει μεθαύριο την Κυριακή η Εκκλησία. Είναι δύσκολο αυτό το πράγμα, θα μου πει κανείς. Δεν σου λέω εγώ ότι είναι εύκολο.

Ακατόρθωτο δεν είναι. Δύσκολο είναι. Εδώ να πάρεις ένα δίπλωμα είναι δύσκολο, κι αν θέλεις να γίνεις και λίγο καλύτερος, να καταρτιστείς καλύτερα, δεύτερο θα είναι ακόμη πιο δύσκολο, όμως ακατόρθωτο δεν είναι.

Και αν θέλεις να πάρεις και από το εξωτερικό κάτι, να πλουτίσεις ακόμη τα εφόδιά σου, να μπορείς να παρουσιαστείς σαν ένας παράγων στην κοινωνία, διανοητικός, γερός κ.λπ. Θα κουραστείς και ένα και δύο και πέντε και δέκα και δεκαπέντε και είκοσι χρόνια.

Και μπορεί και στο τέλος, μόλις θα πάρεις όλα αυτά, να πεθάνεις, να σε πατήσει ένα αυτοκίνητο και να πεθάνεις και να μείνουν τα χαρτιά. Μπορεί και να πάρεις κι αυτό. Γιατί είναι ανασφάλιστος ο άνθρωπος.

Ασφαλισμένος είναι μόνο όποιος έχει σχέση με τον Χριστό. Και όχι για να ζήσει τον κόσμον τούτον. Για του Θεού δεν του χρειάζονται αυτά τα πράγματα. Αυτά είναι για τη γη. Από εκεί δεν χρειάζονται ούτε για τους αγγέλους, ούτε για τους αρχαγγέλους.

Από εκεί χρειάζονται οι ψυχές των ανθρώπων. Για σκεφτείτε λοιπόν κάπως έτσι αυτά.

Αυτά επί τη ευκαιρία μεθαύριο που θα παρουσιαστούμε μπροστά σε όλους αυτούς τους Αγίους. Πώς αγιάσατε, βρε Άγιοι, εσείς; Πώς αγιάσατε εσείς, βρε γυναίκες; Πώς αγιάσατε εσείς, βρε μητέρες με παιδιά στην αγκαλιά; Πώς αγιάσατε εσείς, βρε μωρά; Πώς; Ας κάνουμε μια συζήτηση. Δεν είναι απλώς των Αγίων Πάντων. Ναι, των Αγίων Πάντων. Δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, κάποιες λέξεις. Έχει ένα περιεχόμενο και κάποια ευθύνη μέσα στον άνθρωπο.

Είσαι σε δύσκολη θέση. Θα έρθεις σε αντίθεση με τους δικούς σου πολλές φορές για να κρατήσεις τη γραμμή, για να πας προς τον Χριστό. Θα έρθεις και με τον πατέρα σου και με τη μητέρα σου. Άκουσε Ματθαίο που λέει ότι και ο πατέρας, η μητέρα μπορεί να σου τύχουνε πολλές φορές, να σου μπουνε εμπόδιο προς τον δρόμο προς τον Χριστό.

Θα προτιμήσεις να τα χαλάσεις με αυτούς για να διατηρήσεις τον δρόμο αυτόν. «Δεν ήρθα», λέει, «να βάλω ειρήνη στον κόσμο· μάχαιρα ήρθα να βάλω». Τι μάχαιρα; Πνευματική μάχαιρα, να χωρίσω, να πάρω τους δικούς μου. Και πολλοί άνθρωποι βρίσκονται σε δύσκολες θέσεις, παλεύουν, και πάλεψαν πολλοί άνθρωποι, όπως ξέρετε, για να γίνουν Άγιοι. Δεν έγιναν έτσι, όπως έτυχε· έχυσαν τον ιδρώτα τους. Δύσκολο πράγμα. Μόνο σκεφτείτε ότι ο πλούσιος στην παραβολή δεν επήγε κοντά στον Χριστό όταν του είπε να τα πουλήσει.

Πούλα τα, του λέει, και έλα κοντά, αν θέλεις να είσαι τέλειος. Και αυτός έβαλε το κεφάλι κάτω και έφυγε. Γιατί ήταν πλούσιος σφόδρα. Και είπε τότε ο Χριστός μας: Πως δυσκόλως οι τα χρήματα έχοντες εισελεύσονται εις την Βασιλείαν των Ουρανών.

Δυσκόλως, όχι αδυνάτως. Και είπε εκείνο και το κλασικό: «Εὐκοπώτερόν ἐστι κάμηλον διὰ τρυπήματος ῥαφίδος διελθεῖν ἢ πλούσιον εἰς τὴν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν εἰσελθεῖν». Ευκολότερο είναι, λέει, ένα παλαμάρι.

Διότι όταν λέει κάμηλος, εννοεί το χοντρό παλαμάρι που δένουνε τα καράβια. Είναι ευκολότερο, λέει, αυτό το παλαμάρι να περάσει από μια σακοράφα μέσα, μια τρύπα, παρά ένας πλούσιος στη Βασιλεία των Ουρανών.

Μα θα πει κανείς, μπορεί να περάσει αυτό το παλαμάρι μέσα σε μια σακοράφα; Πως δεν μπορεί; Άμα ξεφτείς, έρχεται και περνάει. Ξέφτησες και εσύ τον πλούτο σου για να περάσεις; Αυτή η διδασκαλία. Αλλά εμείς θα ακούμε βερεσέ αυτά τα πράγματα.

Δεν θέλουμε να αρνηθούμε τίποτα από τα καλούδια του κόσμου τούτου. Το βάρος και την ασφάλεια όλοι την εξαρτώμε από τα δικά μας. Είμαστε σαν τα στρείδια, πιασμένοι στα λιθάρια εδώ, βέβαιοι όντες ότι εδώ είναι.

Δεν είναι εδώ όμως. Ένας σεισμός γίνεται τώρα και καταλαβαίνεις ότι δεν είναι εδώ. Ένας πόλεμος γίνεται τώρα, κηρύσσεται πόλεμος αυτή την ώρα και καταλαβαίνεις ότι δεν είναι εδώ. Τίποτα δεν ισχύει, τίποτα δεν μπορεί να σε κρατήσει και να με κρατήσει, ή μόνο ο Θεός.

Δεν το φιλοσοφούμε όμως. Έλα, πολλές φορές συζητώντας λέμε: «Ναι, έτσι είναι». Έπειτα όμως τα τροποποιούμε και εξακολουθούμε τον δρόμο. Και θέλουμε να θεωρούμε ότι είναι ηθική και λογική.

και λογική. Ξέρετε τι είναι εγώ να θέλω να πάω στην Πάτρα και να με συναντήσετε στη Λαμία και να με ρωτήσετε: «Πού πάτε, κύριε Παναγόπουλε;» «Πάω για την Πάτρα.» «Στην Πάτρα; Ξέρετε πού είστε;» «Πού είμαι;» «Στη Λαμία είστε, για Θεσσαλονίκη πάτε.» «Σοβαρά; Πω πω, λάθος που έκανα. Σε ευχαριστώ πάρα πολύ.» Και μόλις φύγετε εσείς, φεύγω να συνεχίσω για Θεσσαλονίκη, αντί να γυρίσω για την Πάτρα. Έτσι είναι πολλοί. Και οι περισσότεροί μας είναι έτσι. Παραδέχονται ότι δεν πάνε καλά. Ότι δεν είναι σωστός ο δρόμος που ακολουθούν. Έχουν και

Έχουν και εσωτερική πληροφορία και εν τούτοις εξακολουθούν τον δρόμο που είναι η λογική, που είναι η πρόοδος, που είναι η μόρφωση, που είναι η επιστήμη, που είναι.

Και πώς θα γίνω λοιπόν Άγιος, ο τρόπος που χρησιμοποιώ δεν είναι αυτός.

Να στερηθώ ίσως του κόσμου τούτου ορισμένα πράγματα, όμως, από ό,τι βλέπω, δεν έχετε ακούσει ανθρώπους, μπορεί να σας έχει συμβεί και εσάς αυτό που θα σας πω. Σε αυτό προτείνονται δύο εργασίες, η μία με 15.000 το μήνα και η άλλη με 20.000 το μήνα.

Αυτή με 20.000 το μήνα δεν έχει όμως σύνταξη, δεν έχει περίθαλψη. Η 15.000 έχει σύνταξη, έχει περίθαλψη. Τι κάνει ο λογικός άνθρωπος, προτιμεί να πάρει 5.000 λιγότερα, να στερηθεί ορισμένα πράγματα, να έχει εξασφαλίσει κάποια σύνταξη.

Άνθρωπος είναι, μια περίθαλψη θέλει, και τον λες λογικό, τον άνθρωπο αυτόν, όταν σου διατυπώσει τη σκέψη.

Γιατί δεν κάνεις το ίδιο κι εσύ στο θέμα της ψυχής σου, κι εγώ; Και εκείνος ίσως που έτσι συμπεριφέρεται λογικά στα υλικά πράγματα, στα πνευματικά να μην συμπεριφέρεται το ίδιο. Στα πνευματικά να μην συμπεριφέρεται το ίδιο.

Δεν ξέρω αν σας μιλάω καλά.

Δεν μιλάω καλά. Πάντως, ένα έχω μέσα μου που καταλαβαίνω εγώ από τον εαυτό μου. Εσείς έχετε άτομο που μπορείτε να συζητήσετε ελευθέρως. Δεν βαδίζουμε καλά. Εγώ βλέπω ότι δεν βαδίζουμε καλά. Και όχι, άγιοι δεν πρόκειται να γίνουμε εμείς. Δεν ξέρω τι άλλο μπορεί, αν έχει τίποτα άλλο, να μας τροποποιήσει, να μας φτιάξει. Είναι άσχημοι βέβαια οι καιροί, είναι αλήθεια. Δεν μας βοηθούν. Αλλά ξέρετε ότι άσχημοι καιροί κάνουν τους Αγίους. Ακούω πολλές φορές ορισμένους που λέγουν: «Θέλεις να αγιάσεις, άρα δεν σε αφήνουν να αγιάσεις; Σε αφήνουν να αγιάσεις;» Ξέρετε όμως ποια είναι η ερμηνεία; Αυτοί που δεν σε αφήνουν να αγιάσεις, αυτοί θα σε αγιάσουν. Χωρίς αυτούς δεν πρόκειται να αγιάσεις. Με την κακιά γλώσσα θα αγιάσεις, με τον κακόν άνθρωπο θα αγιάσεις, με τον άδικο θα αγιάσεις, με τον συκοφάντη θα αγιάσεις. Απ’ αυτό θα αγιάσεις, απ’ αυτό θα αγιάσεις. Να είσαι καλός με τους καλούς, ποια η χάρη; Σας το λέει ο Χριστός.

Και η αμαρτωλία αυτό κάνει. Είναι καλή με τους καλούς και κακή με τους κακούς. Εδώ σε θέλω, να είσαι και καλός με τους κακούς.

Τότε δείχνει την καλλιέργεια του ανθρώπου στο βάθος. Γιατί εμείς στεκόμαστε στην περίπτωση του Λευίτου και του Ιερέως στην παραβολή του Καλού Σαμαρείτου, οι οποίοι, οι δύο αυτοί, δεν πήρανε τίποτα από τον περιπεσόντα στους ληστές, αλλά δεν του έδωσαν και τίποτα.

Εγώ δεν πειράζω κανέναν, αλλά άμα με πειράξει, θα βγάζεις το μαχαίρι, ε, δεν έχεις καμιά αξία. Το να μην πειράζεις εφόσον δεν σε πειράζουν και να είσαι καλός με εκείνους που είναι καλοί μαζί σου, αυτό δεν έχει καμιά αξία.

Δεν δείχνει ότι είσαι καλλιεργημένος στο βάθος, ότι έχεις δείγματα αγιότητας. Όχι.

Όταν εγινώσανται οι προδοσίες οι πρώτες, επήγαιναν, τον έχω γράψει αυτόν τον Άγιο, δεν τον ενθυμούμαι, στη Ρώμη να εκτελέσουν ένα πρωινό ένα χριστιανό, τον οποίον είχε προδώσει μία υπηρέτρια.

Είχε καταγγείλει ότι αυτός είναι χριστιανός. Τον έφτασαν τον άνθρωπο μέχρι μαρτυρίου, δεν ενέδωσε, τον εδίκασαν εις αποκεφαλισμόν. Λοιπόν, οικογενειάρχης άνθρωπος τον είχε πάρει το απόσπασμα και πήγε να τον εκτελέσει.

Η κοπέλα αυτή η Περισία είχε βγει να ψωνίσει γάλα προφανώς πρωί-πρωί και έπεσε απέναντι. Τον είδε που τον έφερνε το απόσπασμα και τον πήγαινε εις εκτέλεση. Ήτανε του δικού της του χεριού κατόρθωμα αυτό.

Αυτός την εγνώρισε ότι είναι αυτή που τον στέλνει στο απόσπασμα.

Καταλαβαίνετε τώρα τι θα λέγαμε εμείς και πώς θα συμπεριφερόμασταν. Ακούστε όμως πώς συμπεριφέρθηκε αυτός. Αυτός, όταν την είδε και ήρθε η στιγμή που δεν μπορούσε να την αποφύγει —θα διασταυρώνονταν— παρακάλεσε τη φρουρά να τη σταματήσουν και να της πουν ότι είχε κάτι να της πει.

Ε, σαν μελλοθάνατος που ήταν, του κάμαν το χατίρι, χωρίς να ξέρουμε βέβαια ποια η σχέση τώρα, τι ήταν μεταξύ των. Αυτή λοιπόν κοκκίνησε, έβαλε το κεφάλι κάτω και λοιπά. Τη λέει λοιπόν αυτός όμορφα και ταπεινά, μην κοκκινίζεις, μην ντρέπεσαι, μην ελέγχεσαι, διότι εγώ για το καλό που μου κάνεις σήμερα θα προσευχηθώ στον Κύριο να σου το συγχωρέσει αυτό το οποίο έκανες.

Ένα μόνο θέλω, αυτό το δαχτυλίδι που φορώ εγώ να καταδεκτεί να το φορέσεις εσύ. Θέλω να το φορέσεις για να είναι αμοιβή το χέρι αυτό το οποίο έγραψε εναντίον μου και μου δίνει την ευκαιρία σήμερα να συναντηθώ με τον Χριστό μου.

Καταλαβαίνετε απάντηση, ε; Καταλαβαίνετε μακροθυμία; Έχουμε εμείς καμιά ομοιότητα τέτοια; Είτε θα αρχίσεις τον κατάλογο από πάνω είτε θα κατεβείς κάτω κάτω. Και γιατί εμείς δεν έχουμε μακροθυμία; Και γιατί εμείς δεν έχουμε χριστότητα;

Και γιατί δεν έχουμε κανένα γνώρισμα των ανθρώπων αυτών; Δεν έχουμε καμιά καλλιέργεια εις βάθος. Δεν προοριστήκαμε να γίνουμε. Και κακώς τους προσκυνάμε τους Αγίους. Αν οι Άγιοι συμπεριφέροντο όπως μας αξίζει όταν παρουσιαζόμαστε να ανάψουμε κερί στα πόδια τους, να τρώμε και από έναν κατακέφαλο.

Πηγαίνουνε πόρνες και πόρνοι και ανάβουνε κερί στον Αγιάννη τον Πρόδρομο.

Καταλαβαίνετε τι πάρα πήγε αυτό το πράγμα. Ανάβουνε κερί στην Αγία Βαρβάρα, στην Αγία Μαρίνα, στην Αγία Παρασκευή, στις Παρθένες. Με όλο το θράσος, με όλη τη διαφθορά. Εάν λοιπόν η δικαιοσύνη του Θεού ενεργούσε και επέτρεπε στους Αγίους να συμπεριφέρονται όπως αξίζει στον καθέναν εξ ημών, δεν ξέρω αν έπρεπε να υπάρχουν άνθρωποι σήμερα.

Γιατί οι περισσότεροι μας τις εορτές των Αγίων με αμαρτίες, με τη φιλανάδα μας Σαγκαζέ περνάμε να ανάψουμε το κερί στην Αγία Μαρίνα. Με τη γύμνια μας και τη διαφθορά μας στο σπίτι, χωρίς να εκκλησιαστούμε καν, εορτάζουμε τη Μαρίνα μας στο σπίτι.

Το όνομά σου θέλουμε εσένα, δε, ούτε να σε ακούμε ούτε να σε βλέπουμε. Τη Βαρβάρα, την Αικατερίνη, την ΑΤΒ, εγώ τον Νίκο, ο άλλος τον Γιάννη και ούτω καθεξής. Αν λοιπόν οι Άγιοι αυτοί δεν είχαν τη Χριστότητα του Κυρίου και τη μακροθυμία περιμένοντας τη μετάνοια τη δικιά μας,

Ειδικά εμάς, δεν έπρεπε να υπάρχει κανένας άνθρωπος σήμερα. Έπρεπε να μας είχαν διαλύσει όλους. Και τούτοις όμως μακροθυμεί και επιτρέπει στον άνθρωπο να σκεφτεί, αν θέλει. Και ο άνθρωπος εξακολουθεί τον δρόμο του χωρίς να θέλει να σκεφτεί, χωρίς να θέλει να διαβάσει πώς αυτός αγίασε και ποιος είναι ο προορισμός του στη ζωή αυτή. Και εορτάζει καθημερινώς χωρίς να παίρνει τίποτα, εφόσον, όπως επιγραμματικότατα λέγει ο θείος Χρυσόστομος, «μνήμη Αγίου, μίμησις Αγίου, μνήμη Αγίου, μίμησις Αγίου». Εύχομαι, λοιπόν

Οι Άγιοι Πάντες, οι γνωστοί και οι άγνωστοι, να μας βοηθήσουν να επιτύχουμε κι εμείς της επαγγελίας. Αμήν.